ବାଷ୍ପ ଵେଗୌପହତଯା ସ ଵାଚା ସଜ୍ଜମାନଯା । ଇଦମ୍ ଆଶ୍ଵାସଯନ୍ ଦେଵୀମ୍ ସୂତଃ ପ୍ରାନ୍ଜଲିର୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୬୦-
ବିଲାପରେ ଆତି ଭାବୁକ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା କଣ୍ଠରେ, ସାରଥି ହାତ ଜୋଡି ରାଣୀଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ କହିଲେ।
ତ୍ଯଜ ଶୋକମ୍ ଚ ମୋହମ୍ ଚ ସମ୍ଭ୍ରମମ୍ ଦୁହ୍ଖଜମ୍ ତଥା । ଵ୍ଯଵଧୂଯ ଚ ସମ୍ତାପମ୍ ଵନେ ଵତ୍ସ୍ଯତି ରାଘଵଃ ॥୨-୬୦-
ଆପଣ ଦୁଃଖ, ମୋହ ଓ ଦୁଃଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭୟକୁ ଛାଡିଦିଅନ୍ତୁ। ମନର ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ରାଘବ ବନରେ ରହିବେ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ଚ ଅପି ରାମସ୍ଯ ପାଦୌ ପରିଚରନ୍ ଵନେ । ଆରାଧଯତି ଧର୍ମଜ୍ଞଃ ପର ଲୋକମ୍ ଜିତ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଃ ॥୨-୬୦-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ବନରେ ରାମଙ୍କ ପାଦ ସେବା କରୁଛନ୍ତି, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି, ତାଙ୍କୁ ଦେବତା ପରି ପୂଜିବାକୁ ଲାଗିଛନ୍ତି।
ଵିଜନେ ଅପି ଵନେ ସୀତା ଵାସମ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ଗୃହେଷ୍ଵ୍ ଇଵ । ଵିସ୍ରମ୍ଭମ୍ ଲଭତେ ଅଭୀତା ରାମେ ସମ୍ନ୍ଯସ୍ତ ମାନସା ॥୨-୬୦-
ସୀତା ଏହି ପ୍ରାନ୍ତବନରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଘର ପରି ନିର୍ଭୟ ଓ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବେ ରହୁଛନ୍ତି, ମନ ରାମଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ।
ନ ଅସ୍ଯା ଦୈନ୍ଯମ୍ କୃତମ୍ କିମ୍ଚିତ୍ ସୁସୂକ୍ଷ୍ମମ୍ ଅପି ଲକ୍ଷଯେ । ଉଚିତା ଇଵ ପ୍ରଵାସାନାମ୍ ଵୈଦେହୀ ପ୍ରତିଭାତି ମା ॥୨-୬୦-
ମୁଁ ସୀତାଙ୍କ ମନରେ ଅଳ୍ପମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦେଖୁନି। ମା, ବନବାସ ପାଇଁ ସେ ଯେପରି ଉପଯୁକ୍ତ, ଦେଖିଲେ ମନେ ହୁଏ।
ନଗର ଉପଵନମ୍ ଗତ୍ଵା ଯଥା ସ୍ମ ରମତେ ପୁରା । ତଥୈଵ ରମତେ ସୀତା ନିର୍ଜନେଷୁ ଵନେଷ୍ଵ୍ ଅପି ॥୨-୬୦-
ଯେପରି ସୀତା ପୂର୍ବେ ନଗର ଉଦ୍ୟାନରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ସେପରି ବନର ଏକାନ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଭାବେ ରହୁଛନ୍ତି।
ବାଲା ଇଵ ରମତେ ସୀତା ବାଲ ଚନ୍ଦ୍ର ନିଭ ଆନନା । ରାମା ରାମେ ହି ଅଦୀନ ଆତ୍ମା ଵିଜନେ ଅପି ଵନେ ସତୀ ॥୨-୬୦-
ଚାନ୍ଦ୍ର କଳା ପରି ମୁହଁ ଥିବା ସୀତା ଛୋଟ ପିଲା ପରି ଖେଳି ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ରାମ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ସୀତା ଦୃଢ଼ ମନେ ବସୁଛନ୍ତି।
ତତ୍ ଗତମ୍ ହୃଦଯମ୍ ହି ଅସ୍ଯାଃ ତତ୍ ଅଧୀନମ୍ ଚ ଜୀଵିତମ୍ । ଅଯୋଧ୍ଯା ଅପି ଭଵେତ୍ ତସ୍ଯା ରାମ ହୀନା ତଥା ଵନମ୍ ॥୨-୬୦-
ସୀତାଙ୍କ ହୃଦୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଇଦେଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ରାମ ବିନା, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଯୋଧ୍ୟା ଓ ବନ ଏକେଇ।
ପରି ପୃଚ୍ଚତି ଵୈଦେହୀ ଗ୍ରାମାମଃ ଚ ନଗରାଣି ଚ । ଗତିମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନଦୀନାମ୍ ଚ ପାଦପାନ୍ ଵିଵିଧାନ୍ ଅପି ॥୨-୬୦-
ସୀତା ଗ୍ରାମ, ନଗର, ନଦୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି।
ରାମମ୍ ହି ଲକ୍ଷ୍ମନମ୍ ଵାପି ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜାନାତି ଜାନତୀ । ଅଯୋଧ୍ଯାକ୍ରୋଶମାତ୍ରେ ତୁ ଵିହାରମିଵ ସମ୍ଶ୍ରିତା ॥୨-୬୦-
ସୀତା ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଜାଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ରାମ କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରି ଜାଣିନେ। ଅଯୋଧ୍ୟା ନିକଟରେ ରହିଥିବା ପରି, ସେ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି।
ଇଦମେଵ ସ୍ମରାମ୍ଯସ୍ଯାଃ ସହସୈଵୋପଜଲ୍ପିତମ୍ । କୈକେଯୀସମ୍ଶ୍ରିତମ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ନେଦାନୀମ୍ ପ୍ରତିଭାତି ମାମ୍ ॥୨-୬୦-
ମୁଁ କେବଳ ସୀତାଙ୍କ କୈକେୟୀ ସମ୍ପର୍କିତ କିଛି ଅଚାନକ କହିଥିବା କଥା ମନେ ପକାଏ, ଏବେ ସେ କଥା ମୋ ମନରେ ଆସୁନାହିଁ।
ଧ୍ଵମ୍ସଯିତ୍ଵା ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯମ୍ ପ୍ରମାଦାତ୍ପର୍ଯୁପସ୍ଥିତମ୍ । ହ୍ଲଦନମ୍ ଵଚନମ୍ ସୂତୋ ଦେଵ୍ଯା ମଧୁରମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୬୦-
ଅସାବଧାନତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସେଇ କଥାକୁ ଭୁଲି, ସାରଥି ରାଣୀଙ୍କୁ ମଧୁର ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ କଥା କହିଲେ।
ଅଧ୍ଵନା ଵାତ ଵେଗେନ ସମ୍ଭ୍ରମେଣ ଆତପେନ ଚ । ନ ହି ଗଚ୍ଚତି ଵୈଦେହ୍ଯାଃ ଚନ୍ଦ୍ର ଅମ୍ଶୁ ସଦୃଶୀ ପ୍ରଭା ॥୨-୬୦-
ପଥରେ ବାତାସର ତୀବ୍ରତା, ଭୟ କିମ୍ବା ତାପ, କିଛି ମଧ୍ୟ ବୈଦେହୀଙ୍କ ଚାନ୍ଦ୍ର କିରଣ ପରି ତେଜକୁ କମେଇପାରେନି।
ସଦୃଶମ୍ ଶତ ପତ୍ରସ୍ଯ ପୂର୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଉପମ ପ୍ରଭମ୍ । ଵଦନମ୍ ତତ୍ ଵଦାନ୍ଯାଯା ଵୈଦେହ୍ଯା ନ ଵିକମ୍ପତେ ॥୨-୬୦-
ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚାନ୍ଦ୍ର ଓ ଖିଲିଥିବା ପଦ୍ମ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ ବୈଦେହୀଙ୍କ ମୁହଁ ଅପ୍ରଭାବିତ ରହିଛି।
ଅଲକ୍ତ ରସ ରକ୍ତ ଅଭାଵ୍ ଅଲକ୍ତ ରସ ଵର୍ଜିତୌ । ଅଦ୍ଯ ଅପି ଚରଣୌ ତସ୍ଯାଃ ପଦ୍ମ କୋଶ ସମ ପ୍ରଭୌ ॥୨-୬୦-
ଲାକ୍କାର ରଙ୍ଗ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସୀତାଙ୍କ ପାଦ ଏଉଁଠି ମଧ୍ୟ ପଦ୍ମ କୁଡ଼ି ପରି ଚମକୁଛି।
ନୂପୁର ଉଦ୍ଘୁଷ୍ଟ ହେଲା ଇଵ ଖେଲମ୍ ଗଚ୍ଚତି ଭାମିନୀ । ଇଦାନୀମ୍ ଅପି ଵୈଦେହୀ ତତ୍ ରାଗା ନ୍ଯସ୍ତ ଭୂଷଣା ॥୨-୬୦-
ବୈଦେହୀ ଏବେ ଗହନା ନ ପିନ୍ଧିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଚରଣ ନୂପୁର ଶବ୍ଦ କରି ଖେଳି ଚାଲିବାରେ ଅତି ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି।
ଗଜମ୍ ଵା ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସିମ୍ହମ୍ ଵା ଵ୍ଯାଘ୍ରମ୍ ଵା ଵନମ୍ ଆଶ୍ରିତା । ନ ଆହାରଯତି ସମ୍ତ୍ରାସମ୍ ବାହୂ ରାମସ୍ଯ ସମ୍ଶ୍ରିତା ॥୨-୬୦-
ବନରେ ହାତୀ, ସିଂହ କିମ୍ବା ବାଘ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ସୀତାଙ୍କୁ କିଛି ଭୟ ହୁଏନାହିଁ, ସେ ରାମଙ୍କ ବାହୁକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛନ୍ତି।
ନ ଶୋଚ୍ଯାଃ ତେ ନ ଚ ଆତ୍ମା ତେ ଶୋଚ୍ଯୋ ନ ଅପି ଜନ ଅଧିପଃ । ଇଦମ୍ ହି ଚରିତମ୍ ଲୋକେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାସ୍ଯତି ଶାଶ୍ଵତମ୍ ॥୨-୬୦-
ନ ଆପଣ, ନ ନିଜେ, ନ ରାଜା କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସଦାକାଳ ପାଇଁ ଲୋକରେ ମହିମା ହିସାବରେ ରହିଯିବ।
ଵିଧୂଯ ଶୋକମ୍ ପରିହୃଷ୍ଟ ମାନସା । ମହର୍ଷି ଯାତେ ପଥି ସୁଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ । ଵନେ ରତା ଵନ୍ଯ ଫଲ ଅଶନାଃ ପିତୁଃ । ଶୁଭାମ୍ ପ୍ରତିଜ୍ଞାମ୍ ପରିପାଲଯନ୍ତି ତେ ॥୨-୬୦-
ଶୋକକୁ ଦୂର କରି, ମନରେ ଆନନ୍ଦ ନେଇ, ମହାର୍ଷି ଯାଇଯିବା ପରେ, ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲରେ ରୁଚି ରଖି, ଜଙ୍ଗଲର ଫଳ ଖାଇ, ପିତାଙ୍କର ଶୁଭ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ନିଷ୍ଠାରେ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି।
ତଥା ଅପି ସୂତେନ ସୁଯୁକ୍ତ ଵାଦିନା । ନିଵାର୍ଯମାଣା ସୁତ ଶୋକ କର୍ଶିତା । ନ ଚୈଵ ଦେଵୀ ଵିରରାମ କୂଜିତାତ୍ । ପ୍ରିଯ ଇତି ପୁତ୍ର ଇତି ଚ ରାଘଵ ଇତି ଚ ॥୨-୬୦-
ଯଥାପି ସୁମିତି ଉପଦେଶ ଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ପୁଅ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ଦେହ ଦେଉଁଥିବା ଦେବୀ, 'ପ୍ରିୟ! ପୁଅ! ରାଘବ!' ବୋଲି କୁହି କୁହି କାନ୍ଦିବା ବନ୍ଦ କଲେନି।
thumb|ଏକଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଷଷ୍ଠିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଵନମ୍ ଗତେ ଧର୍ମ ପରେ ରାମେ ରମଯତାମ୍ ଵରେ । କୌସଲ୍ଯା ରୁଦତୀ ସ୍ଵାର୍ତା ଭର୍ତାରମ୍ ଇଦମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୬୧-
ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା ପରେ, କୌଶଳ୍ୟା ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯଦ୍ଯପି ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ପ୍ରଥିତମ୍ ତେ ମଯଦ୍ ଯଶଃ । ସାନୁକ୍ରୋଶୋ ଵଦାନ୍ଯଃ ଚ ପ୍ରିଯ ଵାଦୀ ଚ ରାଘଵଃ ॥୨-୬୧-
ତୁମେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଛ, ରାଘବ ଦୟାଳୁ, ଦାନଶୀଳ ଓ ମିଷ୍ଟି କଥା କହିଥିବା।
କଥମ୍ ନର ଵର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରୌ ତୌ ସହ ସୀତଯା । ଦୁହ୍ଖିତୌ ସୁଖ ସମ୍ଵୃଦ୍ଧୌ ଵନେ ଦୁହ୍ଖମ୍ ସହିଷ୍ଯତଃ ॥୨-୬୧-
ନରମଣ୍ଡଳରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଇ ଦୁଇ ପୁଅ ଏବଂ ସୀତା, ଯେଉଁମାନେ ସୁଖରେ ବଢିଛନ୍ତି, ଏବେ କିପରି ଜଙ୍ଗଲର ଦୁଃଖ ସହିବେ?
ସା ନୂନମ୍ ତରୁଣୀ ଶ୍ଯାମା ସୁକୁମାରୀ ସୁଖ ଉଚିତା । କଥମ୍ ଉଷ୍ଣମ୍ ଚ ଶୀତମ୍ ଚ ମୈଥିଲୀ ପ୍ରସହିଷ୍ଯତେ ॥୨-୬୧-
ସେ ତରୁଣୀ, କଳା, ସୁକୁମାରୀ ଓ ସୁଖରେ ପାଳିଥିବା ସୀତା, କିପରି ତାପ ଓ ଶୀତ ସହିପାରିବେ?
ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଅଶନମ୍ ଵିଶାଲ ଅକ୍ଷୀ ସୂପ ଦମ୍ଶ ଅନ୍ଵିତମ୍ ଶୁଭମ୍ । ଵନ୍ଯମ୍ ନୈଵାରମ୍ ଆହାରମ୍ କଥମ୍ ସୀତା ଉପଭୋକ୍ଷ୍ଯତେ ॥୨-୬୧-
ବଡ ଆଖି ଥିବା ସୀତା, ଯିଏ ଦିନେ ସୁଆଦି ଖାଦ୍ୟ ଓ ତରକାରି ଖାଇଥିଲେ, ସେ କିପରି ଏହି ଜଙ୍ଗଲର ମୁଢ଼ା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇପାରିବେ?
ଗୀତ ଵାଦିତ୍ର ନିର୍ଘୋଷମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶୁଭମ୍ ଅନିନ୍ଦିତା । କଥମ୍ କ୍ରଵ୍ଯ ଅଦ ସିମ୍ହାନାମ୍ ଶବ୍ଦମ୍ ଶ୍ରୋଷ୍ଯତି ଅଶୋଭନମ୍ ॥୨-୬୧-
ଯିଏ ଦିନେ ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟର ମଧୁର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଥିଲେ, ସେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷୀ କିପରି ମାଂସ ଖାଉଥିବା ସିଂହଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଡାକ ଶୁଣିପାରିବେ?
ମହା ଇନ୍ଦ୍ର ଧ୍ଵଜ ସମ୍କାଶଃ କ୍ଵ ନୁ ଶେତେ ମହା ଭୁଜଃ । ଭୁଜମ୍ ପରିଘ ସମ୍କାଶମ୍ ଉପଧାଯ ମହା ବଲଃ ॥୨-୬୧-
ଏହି ବଡ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ସମାନ ଦେହ ଓ ଲୋହା ଦଣ୍ଡ ସଦୃଶ ବାହୁ ଥିବା ରାମ, ବର୍ତ୍ତମାନ କେଉଁଠି ଶୁଅନ୍ତି?
ପଦ୍ମ ଵର୍ଣମ୍ ସୁକେଶ ଅନ୍ତମ୍ ପଦ୍ମ ନିହ୍ଶ୍ଵାସମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ । କଦା ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ରାମସ୍ଯ ଵଦନମ୍ ପୁଷ୍କର ଈକ୍ଷଣମ୍ ॥୨-୬୧-
କେବେ ମୁଁ ରାମଙ୍କର ପଦ୍ମ ରଙ୍ଗର ମୁହଁ, ସୁନ୍ଦର କେଶ ଧାରି, ପଦ୍ମ ଗନ୍ଧ ଶ୍ୱାସ ଓ କମଳ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିପାରିବି?
ଵଜ୍ର ସାରମଯମ୍ ନୂନମ୍ ହୃଦଯମ୍ ମେ ନ ସମ୍ଶଯଃ । ଅପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯା ନ ତମ୍ ଯଦ୍ ଵୈ ଫଲତି ଇଦମ୍ ସହସ୍ରଧା ॥୨-୬୧-
ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ହୃଦୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର, ନହେଲେ ରାମଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ଏହା ହଜାର ଟୁକୁଡ଼ି ହୋଇଯାଏନି।