ଅଭିପୂଜ୍ଯ ତତୋ ହୃଷ୍ଟାଃ ସର୍ଵେ ଚକ୍ରୁର୍ଯଥାଵିଧି । ପ୍ରାତଃସଵନପୂର୍ଵାଣି କର୍ମାଣି ମୁନିପୁଙ୍ଗଵାଃ ॥୧-୧୪-
ତାପରେ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ସମସ୍ତ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଖୁସି ହୋଇ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରଭାତ ସବନ ପୂର୍ବ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
ଐନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ଵିଧିଵତ୍ ଦତ୍ତୋ ରାଜା ଚାଭିଷୁତୋଽନଘଃ । ମଧ୍ଯନ୍ଦିନଂ ଚ ସଵନଂ ପ୍ରାଵର୍ତତ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ॥୧-୧୪-
ଇନ୍ଦ୍ର ନିମନ୍ତେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦାନ ଦିଆଗଲା, ଏବଂ ନିର୍ମଳ ରାଜାଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରାଗଲା; ପରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସବନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ତୃତୀଯସଵନଂ ଚୈଵ ରାଜ୍ଞୋଽସ୍ଯ ସୁମହାତ୍ମନଃ । ଚକ୍ରୁସ୍ତେ ଶାସ୍ତ୍ରତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯଥା ବ୍ରାହ୍ମଣପୁଙ୍ଗଵାଃ ॥୧-୧୪-
ଏହି ମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ତୃତୀୟ ସବନ ମଧ୍ୟ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କରିଥିଲେ।
ଆହ୍ଵାଯାଞ୍ଚକ୍ରିରେ ତତ୍ର ଶକ୍ରାଦୀନ୍ ଵିବୁଧୋତ୍ତମାନ୍ । ଋଷ୍ଯଶୃଙ୍ଗାଦଯୋ ମନ୍ତ୍ରୈଃ ଶିକ୍ଷାକ୍ଷରସମନ୍ଵିତୈଃ ॥୧-୧୪-
ସେଠାରେ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଶୁଦ୍ଧ ଉଚ୍ଚାରଣ ସହିତ ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରି, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବତାମାନେଂକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ।
ଗୀତିଭିର୍ମଧୁରୈଃ ସ୍ନିଗ୍ଧୈର୍ମନ୍ତ୍ରାହ୍ଵାନୈର୍ଯଥାର୍ହତଃ । ହୋତାରୋ ଦଦୁରାଵାହ୍ଯ ହଵିର୍ଭାଗାନ୍ ଦିଵୌକସାମ୍ ॥୧-୧୪-
ମୃଦୁ ଓ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ହୋତାମାନେ ଦେବତାମାନେଂକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନେଂକୁ ହବିର୍ ଭାଗ ଦେଲେ।
ନ ଚାହୁତମଭୂତ୍ ତତ୍ର ସ୍ଖଲିତଂ ଵା ନ କିଞ୍ଚନ । ଦୃଶ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମଵତ୍ ସର୍ଵଂ କ୍ଷେମଯୁକ୍ତଂ ହି ଚକ୍ରିରେ ॥୧-୧୪-
ସେଠାରେ କୌଣସି ଆହୁତି ଛୁଟିଲା ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଭୁଲ ହେଲା ନାହିଁ; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟରେ ହେଉଥିବା ପରି ନିର୍ମଳ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ହେଲା।
ନ ତେଷ୍ଵହଃସୁ ଶ୍ରାନ୍ତୋ ଵା କ୍ଷୁଧିତୋ ଵା ନ ଦୃଶ୍ଯତେ । ନାଵିଦ୍ଵାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କଶ୍ଚିନ୍ନାଶତାନୁଚରସ୍ତଥା ॥୧-୧୪-
ସେ ଦିନଗୁଡିକରେ କେହି କ୍ଲାନ୍ତ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଭୁଖି ନାହିଁ; କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଜ୍ଞାନୀ ନଥିଲେ, ନା କୌଣସି ଅନୁଚର ଅଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣା ଭୁଞ୍ଜତେ ନିତ୍ଯଂ ନାଥଵନ୍ତଶ୍ଚ ଭୁଞ୍ଜତେ । ତାପସା ଭୁଞ୍ଜତେ ଚାପି ଶ୍ରମଣାଶ୍ଚୈଵ ଭୁଞ୍ଜତେ ॥୧-୧୪-
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସଦା ଖାଉଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ନାଥ ଥିଲେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଖାଉଥିଲେ, ତାପସୀମାନେ ଓ ଭିକ୍ଷୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଖାଉଥିଲେ।
ଵୃଦ୍ଧାଶ୍ଚ ଵ୍ଯାଧିତାଶ୍ଚୈଵ ସ୍ତ୍ରୀବାଲାଶ୍ଚ ତଥୈଵ ଚ । ଅନିଶଂ ଭୁଞ୍ଜମାନାନାଂ ନ ତୃପ୍ତିରୁପଲଭ୍ଯତେ ॥୧-୧୪-
ବୃଦ୍ଧ, ରୋଗୀ, ଜନାନୀ ଓ ଶିଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଖାଉଥିଲେ; ତଥାପି ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ଖାଉଥିଲେ, ତୃପ୍ତି ମିଳୁନଥିଲା।
ଅନ୍ନକୂଟାଶ୍ଚ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ବହଵଃ ପର୍ଵତୋପମାଃ । ଦିଵସେ ଦିଵସେ ତତ୍ର ସିଦ୍ଧସ୍ଯ ଵିଧିଵତ୍ ତଦା ॥୧-୧୪-
ସେଠାରେ ପ୍ରତିଦିନ ପାହାଡ଼ ପରି ବଡ଼ ବଡ଼ ଖାଦ୍ୟର ଢେର ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ସମସ୍ତ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପକାଯାଇଥିଲା।
ନାନାଦେଶାଦନୁପ୍ରାପ୍ତାଃ ପୁରୁଷାଃ ସ୍ତ୍ରୀଗଣାସ୍ତଥା । ଅନ୍ନପାନୈଃ ସୁଵିହିତାସ୍ତସ୍ମିନ୍ ଯଜ୍ଞେ ମହାତ୍ମନଃ ॥୧-୧୪-
ନାନା ଦେଶରୁ ଆସିଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ଓ ମହିଳାମାନେ, ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ଭଲ ଭାବେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନ ପାଇଥିଲେ।
ଅନ୍ନଂ ହି ଵିଧିଵତ୍ସ୍ଵାଦୁ ପ୍ରଶଂସନ୍ତି ଦ୍ଵିଜର୍ଷଭାଃ । ଅହୋ ତୃପ୍ତାଃ ସ୍ମ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଇତି ଶୁଶ୍ରାଵ ରାଘଵଃ ॥୧-୧୪-
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଖାଦ୍ୟକୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଓ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ; ରାଘବ ଶୁଣିଲେ, 'ଆହା, ଆମେ ତୃପ୍ତ, ତୁମେ ଶୁଭ ହେଉ!'
ସ୍ଵଲଂକୃତାଶ୍ଚ ପୁରୁଷା ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ ପର୍ଯଵେଷଯନ୍ । ଉପାସନ୍ତେ ଚ ତାନନ୍ଯେ ସୁମୃଷ୍ଟମଣିକୁଣ୍ଡଲାଃ ॥୧-୧୪-
ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଶୋଭିତ ପୁରୁଷମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଂକୁ ପରିବେଷଣ କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ମଣିର କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି ସେମାନେଂକୁ ସେବା କରୁଥିଲେ।
କର୍ମାନ୍ତରେ ତଦା ଵିପ୍ରା ହେତୁଵାଦାନ୍ ବହୂନପି । ପ୍ରାହୁଃ ସୁଵାଗ୍ମିନୋ ଧୀରାଃ ପରସ୍ପରଜିଗୀଷଯା ॥୧-୧୪-
ସେ ସମୟରେ ବିଧି ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଓ ମଧୁର କଥା କହୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ପରସ୍ପର ଉପରେ ଜିତିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ତର୍କ କଥା ଉଠାଇଥିଲେ।
ଦିଵସେ ଦିଵସେ ତତ୍ର ସଂସ୍ତରେ କୁଶଲା ଦ୍ଵିଜାଃ । ସର୍ଵକର୍ମାଣି ଚକ୍ରୁସ୍ତେ ଯଥାଶାସ୍ତ୍ରଂ ପ୍ରଚୋଦିତାଃ ॥୧-୧୪-
ପ୍ରତିଦିନ ସେଠାରେ ବିଦ୍ୱାନ୍ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ କରୁଥିଲେ।
ନାଷଡଙ୍ଗଵିଦତ୍ରାସୀନ୍ନାଵ୍ରତୋ ନାବହୁଶ୍ରୁତଃ । ସଦସ୍ଯାସ୍ତସ୍ଯ ଵୈ ରାଜ୍ଞୋ ନାଵାଦକୁଶଲୋ ଦ୍ଵିଜଃ ॥୧-୧୪-
ସେ ରାଜାଙ୍କ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଷଡଅଙ୍ଗ ଅଜ୍ଞାନୀ, ଅନୁଷ୍ଠାନ ନକରୁଥିବା, କିମ୍ବା ଅଶିକ୍ଷିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନଥିଲେ; ଏବଂ କୌଣସି ତର୍କ ଅପରିଚୟୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ନଥିଲେ।
ପ୍ରାପ୍ତେ ଯୂପୋଚ୍ଛ୍ରଯେ ତସ୍ମିନ୍ ଷଡ୍ ବୈଲ୍ଵାଃ ଖାଦିରାସ୍ତଥା । ତାଵନ୍ତୋ ବିଲ୍ଵସହିତାଃ ପର୍ଣିନଶ୍ଚ ତଥା ପରେ ॥୧-୧୪-
ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞ ଯୂପ ଉଠାଯିବାକୁ ଆସିଲା, ଛଅଟି ବେଳ ଓ ଖାଦିର କାଠର ଯୂପ ତିଆରି ହେଲା; ସେପରି ବିଳ୍ବ କାଠ ଓ ପତ୍ରସହିତ ଅନ୍ୟ ଯୂପ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକମଯୋ ଦିଷ୍ଟୋ ଦେଵଦାରୁମଯସ୍ତଥା । ଦ୍ଵାଵେଵ ତତ୍ର ଵିହିତୌ ବାହୁଵ୍ଯସ୍ତପରିଗ୍ରହୌ ॥୧-୧୪-
ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକ ଗଛର କଠିଏଁ ଓ ଅନ୍ୟଟି ଦେବଦାରୁ କଠିଏଁ ତିଆରି କରାଯାଇଥିଲା; ଏହି ଦୁଇଟି ମାତ୍ର ରହିଥିଲା, ଦୁହିଁର ବାହୁ ଚାଲିଥିଲା ଏବଂ ଧରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲା।
କାରିତାଃ ସର୍ଵ ଏଵୈତେ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞୈର୍ଯଜ୍ଞକୋଵିଦୈଃ । ଶୋଭାର୍ଥଂ ତସ୍ଯ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ କାଞ୍ଚନାଲଂକୃତା ଭଵନ୍ ॥୧-୧୪-
ଏହି ସବୁକୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଯଜ୍ଞରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ତିଆରି କରିଥିଲେ; ଯଜ୍ଞର ଶୋଭା ପାଇଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସୁନାର ଅଳଙ୍କାରରେ ସଜାଯାଇଥିଲା।
ଏକଵିଂଶତିଯୂପାସ୍ତେ ଏକଵିଂଶତ୍ଯରତ୍ନଯଃ । ଵାସୋଭିରେକଵିଂଶଦ୍ଭିରେକୈକଂ ସମଲଂକୃତାଃ ॥୧-୧୪-
ସେଠାରେ ଏକୋଇଶଟି ଯଜ୍ଞସ୍ଥମ୍ଭ ଥିଲା, ପ୍ରତ୍ୟେକଟିରେ ଏକୋଇଶଟି ମଣି ଲାଗିଥିଲା, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକଟିକୁ ଏକୋଇଶଟି ବସ୍ତ୍ରରେ ଅଳଙ୍କୃତ କରାଯାଇଥିଲା।
ଵିନ୍ଯସ୍ତା ଵିଧିଵତ୍ ସର୍ଵେ ଶିଲ୍ପିଭିଃ ସୁକୃତା ଦୃଢାଃ । ଅଷ୍ଟାଶ୍ରଯଃ ସର୍ଵ ଏଵ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣରୂପସମନ୍ଵିତାଃ ॥୧-୧୪-
ସମସ୍ତ ସ୍ଥମ୍ଭ ସିପାଇଁ ଭଲଭାବେ ଏବଂ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ରଖାଯାଇଥିଲା; ସେଗୁଡ଼ିକ ଅଷ୍ଟକୋଣୀ ଓ ମୃଦୁ ଆକୃତିରେ ଥିଲା।
ଆଚ୍ଛାଦିତାସ୍ତେ ଵାସୋଭିଃ ପୁଷ୍ପୈର୍ଗନ୍ଧୈଶ୍ଚ ପୂଜିତାଃ । ସପ୍ତର୍ଷଯୋ ଦୀପ୍ତିମନ୍ତୋ ଵିରାଜନ୍ତେ ଯଥା ଦିଵି ॥୧-୧୪-
ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଥିଲା, ଫୁଲ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଦେଇ ପୂଜା କରାଯାଇଥିଲା; ସେଗୁଡ଼ିକ ଆକାଶରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଯେପରି ଜଳ୍କୁଛନ୍ତି, ସେପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଇଷ୍ଟକାଶ୍ଚ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ କାରିତାଶ୍ଚ ପ୍ରମାଣତଃ । ଚିତୋଽଗ୍ନିର୍ବ୍ରାହ୍ମଣୈସ୍ତତ୍ର କୁଶଲୈଃ ଶୁଲ୍ବକର୍ମଣି ॥୧-୧୪-
ଏଠି ଇଷ୍ଟକାଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟମ ଓ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ତିଆରି କରାଯାଇଥିଲା; ଏଠି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଜ୍ଞବେଦୀକୁ ନିପୁଣତାରେ ତିଆରି କରିଥିଲେ।
ସ ଚିତ୍ଯୋ ରାଜସିଂହସ୍ଯ ସଂଚିତଃ କୁଶଲୈର୍ଦ୍ଵିଜୈଃ । ଗରୁଡୋ ରୁକ୍ମପକ୍ଷୋ ଵୈ ତ୍ରିଗୁଣୋଽଷ୍ଟାଦଶାତ୍ମକଃ ॥୧-୧୪-
ସେହି ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ବେଦୀ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତିଆରି କରିଥିଲେ; ଏହା ଗରୁଡ଼ ଆକୃତିରେ, ସୁନା ଡାଣ୍ଡା ସହିତ, ତିନି ତଳ ଓ ଅଠରଟି ଅଂଶରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା।
ନିଯୁକ୍ତାସ୍ତତ୍ର ପଶଵସ୍ତତ୍ତଦୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଦୈଵତମ୍ । ଉରଗାଃ ପକ୍ଷିଣଶ୍ଚୈଵ ଯଥାଶାସ୍ତ୍ରଂ ପ୍ରଚୋଦିତାଃ ॥୧-୧୪-
ସେଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତା ପାଇଁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପଶୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥିଲା; ସାପ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ।
ଶାମିତ୍ରେ ତୁ ହଯସ୍ତତ୍ର ତଥା ଜଲଚରାଶ୍ଚ ଯେ । ଋଷିଭିଃ ସର୍ଵମେଵୈତନ୍ନିଯୁକ୍ତଂ ଶାସ୍ତ୍ରତସ୍ତଦା ॥୧-୧୪-
ସେଠାରେ ଏକ ଘୋଡ଼ା ଓ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ।
ପଶୂନାଂ ତ୍ରିଶତଂ ତତ୍ର ଯୂପେଷୁ ନିଯତଂ ତଦା । ଅଶ୍ଵରତ୍ନୋତ୍ତମଂ ତତ୍ର ରାଜ୍ଞୋ ଦଶରଥସ୍ଯ ହ ॥୧-୧୪-
ସେଠାରେ ତିନିଶଏ ପଶୁ ଯଜ୍ଞସ୍ଥମ୍ଭରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣିଘୋଡ଼ା ଥିଲା।
କୌସଲ୍ଯା ତଂ ହଯଂ ତତ୍ର ପରିଚର୍ଯ ସମନ୍ତତଃ । କୃପାଣୈର୍ଵିସସାରୈନଂ ତ୍ରିଭିଃ ପରମଯା ମୁଦା ॥୧-୧୪-
ସେଠାରେ କୌଶଲ୍ୟା ସେଉଁଠି ଘୋଡ଼ାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସେବା କରିଥିଲେ, ଏବଂ ତିନିଟି ଛୁରି ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ଏହାକୁ ମୁକ୍ତ କରିଥିଲେ।
ପତତ୍ରିଣା ତଦା ସାର୍ଧଂ ସୁସ୍ଥିତେନ ଚ ଚେତସା । ଅଵସଦ୍ ରଜନୀମେକାଂ କୌସଲ୍ଯା ଧର୍ମକାମ୍ଯଯା ॥୧-୧୪-
ସେଠି ପକ୍ଷୀ ସହ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ମନେ କୌଶଲ୍ୟା ଧର୍ମ ଲାଗି ଏକ ରାତି ଅତିବାହିତ କରିଥିଲେ।
ହୋତାଧ୍ଵର୍ଯୁସ୍ତଥୋଦ୍ଗାତା ହସ୍ତେନ ସମଯୋଜଯନ୍ । ମହିଷ୍ଯା ପରିଵୃତ୍ତ୍ଯାଥ ଵାଵାତାମପରାଂ ତଥା ॥୧-୧୪-
ହୋତା, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଓ ଉଦ୍ଗାତା ରାଣୀଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ସହିତ ହାତ ଧରି ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଣେଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଘୁଞ୍ଚାଇଥିଲେ।