ରାମଶୋକମହାଭୋଗଃ ସୀତାଵିରହପାରଗଃ । ଶ୍ଵସିତୋର୍ମିମହାଵର୍ତୋ ବାଷ୍ପଫେନଜଲାଵିଲଃ ॥୨-୫୯-
ଏହି ଶୋକ ସମୁଦ୍ରର ଗଭୀରତା ହେଉଛି ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗ, ତୀର ହେଉଛି ସୀତାଙ୍କ ଅଭାବ, ବଡ଼ ତରଙ୍ଗ ହେଉଛି ନିଶ୍ୱାସ, ଏବଂ ଫେନ ଓ ଜଳ ହେଉଛି ଅଶ୍ରୁ।
ବାହୁଵିକ୍ଷେପମୀନୌଘୋ ଵିକ୍ରନ୍ଦିତମହାସ୍ଵନଃ । ପ୍ରକୀର୍ଣକେଶଶୈଵାଲଃ କୈକେଯୀବଡବାମୁଖଃ ॥୨-୫୯-
ଏହି ସମୁଦ୍ରର ମାଛ ହେଉଛି ହାତ ନଡ଼ାଇବା, ଗର୍ଜନ ହେଉଛି ଉଚ୍ଚ ଅନୁସ୍ୱାର, ଚୁଲି ଖୋଲିଯିବା ହେଉଛି ଝାଳ ଶାଉଳ, ଏବଂ କୈକେୟୀ ହେଉଛି ଅଗ୍ନି।
ମମାଶ୍ରୁଵେଗପ୍ରଭଵଃ କୁବ୍ଜାଵାକ୍ଯମହାଗ୍ରହଃ । ଵରଵେଲୋ ନୃଶମ୍ସାଯା ରାମପ୍ରଵ୍ରାଜନାଯତଃ ॥୨-୫୯-
ମୋ ଅଶ୍ରୁ ଝରା ଜଳ ଏହି ସମୁଦ୍ରକୁ ଭରେ, କୁବ୍ଜାର କଥା ବଡ଼ ମାଛ, କୠରୁଣ ଦାନ ହେଉଛି ତୀର, ଏବଂ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଏହି ସମୁଦ୍ରର ଅପାର।
ଯସ୍ମିନ୍ ବତ ନିମଗ୍ନୋଽହମ୍ କୌସଲ୍ଯେ ରାଘଵମ୍ ଵିନା । ଦୁସ୍ତରଃ ଜୀଵତା ଦେଵି ମଯା ଅଯମ୍ ଶୋକ ସାଗରଃ ॥୨-୫୯-
ହେ କୌଶଲ୍ୟା, ମୁଁ ଏହି ଶୋକ ସମୁଦ୍ରରେ ବୁଡ଼ି ଯାଇଛି, ରାଘବ ବିନା ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଅସମ୍ଭବ।
ଅଶୋଭନମ୍ ଯୋ ଅହମ୍ ଇହ ଅଦ୍ଯ ରାଘଵମ୍ । ଦିଦୃକ୍ଷମାଣୋ ନ ଲଭେ ସଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ଇତି ଇଵ ରାଜା ଵିଲପନ୍ ମହା ଯହାଶଃପପାତ ତୂର୍ଣମ୍ ଶଯନେ ସ ମୂର୍ଚିତଃ ॥୨-୫୯-
ମୁଁ ଏଠାରେ ଏ ଦିନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, ଏହା ଅପମାନ ଅଟେ—ଏପରି କହି, ସେ ମହାନ ରାଜା ହଠାତ୍ ଶୋକରେ ଶୟନରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଇତି ଵିଲପତି ପାର୍ଥିଵେ ପ୍ରନଷ୍ଟେ । କରୁଣତରମ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣମ୍ ଚ ରାମ ହେତୋଃ । ଵଚନମ୍ ଅନୁନିଶମ୍ଯ ତସ୍ଯ ଦେଵୀ । ଭଯମ୍ ଅଗମତ୍ ପୁନର୍ ଏଵ ରାମ ମାତା ॥୨-୫୯-
ରାଜା ଏପରି ଦୁଃଖରେ ରାମ ପାଇଁ କାନ୍ଦୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଦେବୀ, ରାମଙ୍କ ମାଆ, ପୁନି ଭୟରେ ଭରିଗଲେ।
thumb|ଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏଭଳି ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଷଷ୍ଠିତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
ତତଃ ଭୂତ ଉପସୃଷ୍ଟା ଇଵ ଵେପମାନା ପୁନଃ ପୁନଃ । ଧରଣ୍ଯାମ୍ ଗତ ସତ୍ତ୍ଵା ଇଵ କୌସଲ୍ଯା ସୂତମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୬୦-
ତାପରେ, ଭୂତ ପିଶାଚ ଧରିଥିବା ପରି ବାରମ୍ବାର କମ୍ପିଥିବା, ଏବଂ ଜୀବନ ଶକ୍ତି ଶେଷ ହୋଇଯିବା ପରି ହୋଇ, କୌଶଲ୍ୟା ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ—
ନଯ ମାମ୍ ଯତ୍ର କାକୁତ୍ସ୍ଥଃ ସୀତା ଯତ୍ର ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ । ତାନ୍ ଵିନା କ୍ଷଣମ୍ ଅପି ଅତ୍ର ଜୀଵିତୁମ୍ ନ ଉତ୍ସହେ ହି ଅହମ୍ ॥୨-୬୦-
ମୋତେ ସେଠାକୁ ନେଇଯାଅ, ଯେଉଁଠାରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନେ ବିନା ଏଠାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ।
ନିଵର୍ତଯ ରଥମ୍ ଶୀଘ୍ରମ୍ ଦଣ୍ଡକାନ୍ ନଯ ମାମ୍ ଅପି । ଅଥ ତାନ୍ ନ ଅନୁଗଚ୍ଚାମି ଗମିଷ୍ଯାମି ଯମ କ୍ଷଯମ୍ ॥୨-୬୦-
ରଥକୁ ଶୀଘ୍ର ଫେରାଇ ଦିଅ, ମୋତେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ନେଇଯାଅ; ଯଦି ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ପଛରେ ଯିବିନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଯମ ଲୋକକୁ ଚଳିଯିବି।
ବାଷ୍ପ ଵେଗୌପହତଯା ସ ଵାଚା ସଜ୍ଜମାନଯା । ଇଦମ୍ ଆଶ୍ଵାସଯନ୍ ଦେଵୀମ୍ ସୂତଃ ପ୍ରାନ୍ଜଲିର୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୬୦-
ବିଲାପରେ ଆତି ଭାବୁକ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା କଣ୍ଠରେ, ସାରଥି ହାତ ଜୋଡି ରାଣୀଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ କହିଲେ।
ତ୍ଯଜ ଶୋକମ୍ ଚ ମୋହମ୍ ଚ ସମ୍ଭ୍ରମମ୍ ଦୁହ୍ଖଜମ୍ ତଥା । ଵ୍ଯଵଧୂଯ ଚ ସମ୍ତାପମ୍ ଵନେ ଵତ୍ସ୍ଯତି ରାଘଵଃ ॥୨-୬୦-
ଆପଣ ଦୁଃଖ, ମୋହ ଓ ଦୁଃଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭୟକୁ ଛାଡିଦିଅନ୍ତୁ। ମନର ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ରାଘବ ବନରେ ରହିବେ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ଚ ଅପି ରାମସ୍ଯ ପାଦୌ ପରିଚରନ୍ ଵନେ । ଆରାଧଯତି ଧର୍ମଜ୍ଞଃ ପର ଲୋକମ୍ ଜିତ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଃ ॥୨-୬୦-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ବନରେ ରାମଙ୍କ ପାଦ ସେବା କରୁଛନ୍ତି, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି, ତାଙ୍କୁ ଦେବତା ପରି ପୂଜିବାକୁ ଲାଗିଛନ୍ତି।
ଵିଜନେ ଅପି ଵନେ ସୀତା ଵାସମ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ଗୃହେଷ୍ଵ୍ ଇଵ । ଵିସ୍ରମ୍ଭମ୍ ଲଭତେ ଅଭୀତା ରାମେ ସମ୍ନ୍ଯସ୍ତ ମାନସା ॥୨-୬୦-
ସୀତା ଏହି ପ୍ରାନ୍ତବନରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଘର ପରି ନିର୍ଭୟ ଓ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବେ ରହୁଛନ୍ତି, ମନ ରାମଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ।
ନ ଅସ୍ଯା ଦୈନ୍ଯମ୍ କୃତମ୍ କିମ୍ଚିତ୍ ସୁସୂକ୍ଷ୍ମମ୍ ଅପି ଲକ୍ଷଯେ । ଉଚିତା ଇଵ ପ୍ରଵାସାନାମ୍ ଵୈଦେହୀ ପ୍ରତିଭାତି ମା ॥୨-୬୦-
ମୁଁ ସୀତାଙ୍କ ମନରେ ଅଳ୍ପମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦେଖୁନି। ମା, ବନବାସ ପାଇଁ ସେ ଯେପରି ଉପଯୁକ୍ତ, ଦେଖିଲେ ମନେ ହୁଏ।
ନଗର ଉପଵନମ୍ ଗତ୍ଵା ଯଥା ସ୍ମ ରମତେ ପୁରା । ତଥୈଵ ରମତେ ସୀତା ନିର୍ଜନେଷୁ ଵନେଷ୍ଵ୍ ଅପି ॥୨-୬୦-
ଯେପରି ସୀତା ପୂର୍ବେ ନଗର ଉଦ୍ୟାନରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ସେପରି ବନର ଏକାନ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଭାବେ ରହୁଛନ୍ତି।
ବାଲା ଇଵ ରମତେ ସୀତା ବାଲ ଚନ୍ଦ୍ର ନିଭ ଆନନା । ରାମା ରାମେ ହି ଅଦୀନ ଆତ୍ମା ଵିଜନେ ଅପି ଵନେ ସତୀ ॥୨-୬୦-
ଚାନ୍ଦ୍ର କଳା ପରି ମୁହଁ ଥିବା ସୀତା ଛୋଟ ପିଲା ପରି ଖେଳି ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ରାମ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ସୀତା ଦୃଢ଼ ମନେ ବସୁଛନ୍ତି।
ତତ୍ ଗତମ୍ ହୃଦଯମ୍ ହି ଅସ୍ଯାଃ ତତ୍ ଅଧୀନମ୍ ଚ ଜୀଵିତମ୍ । ଅଯୋଧ୍ଯା ଅପି ଭଵେତ୍ ତସ୍ଯା ରାମ ହୀନା ତଥା ଵନମ୍ ॥୨-୬୦-
ସୀତାଙ୍କ ହୃଦୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଇଦେଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ରାମ ବିନା, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଯୋଧ୍ୟା ଓ ବନ ଏକେଇ।
ପରି ପୃଚ୍ଚତି ଵୈଦେହୀ ଗ୍ରାମାମଃ ଚ ନଗରାଣି ଚ । ଗତିମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନଦୀନାମ୍ ଚ ପାଦପାନ୍ ଵିଵିଧାନ୍ ଅପି ॥୨-୬୦-
ସୀତା ଗ୍ରାମ, ନଗର, ନଦୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି।
ରାମମ୍ ହି ଲକ୍ଷ୍ମନମ୍ ଵାପି ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜାନାତି ଜାନତୀ । ଅଯୋଧ୍ଯାକ୍ରୋଶମାତ୍ରେ ତୁ ଵିହାରମିଵ ସମ୍ଶ୍ରିତା ॥୨-୬୦-
ସୀତା ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଜାଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ରାମ କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରି ଜାଣିନେ। ଅଯୋଧ୍ୟା ନିକଟରେ ରହିଥିବା ପରି, ସେ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି।
ଇଦମେଵ ସ୍ମରାମ୍ଯସ୍ଯାଃ ସହସୈଵୋପଜଲ୍ପିତମ୍ । କୈକେଯୀସମ୍ଶ୍ରିତମ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ନେଦାନୀମ୍ ପ୍ରତିଭାତି ମାମ୍ ॥୨-୬୦-
ମୁଁ କେବଳ ସୀତାଙ୍କ କୈକେୟୀ ସମ୍ପର୍କିତ କିଛି ଅଚାନକ କହିଥିବା କଥା ମନେ ପକାଏ, ଏବେ ସେ କଥା ମୋ ମନରେ ଆସୁନାହିଁ।
ଧ୍ଵମ୍ସଯିତ୍ଵା ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯମ୍ ପ୍ରମାଦାତ୍ପର୍ଯୁପସ୍ଥିତମ୍ । ହ୍ଲଦନମ୍ ଵଚନମ୍ ସୂତୋ ଦେଵ୍ଯା ମଧୁରମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୬୦-
ଅସାବଧାନତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସେଇ କଥାକୁ ଭୁଲି, ସାରଥି ରାଣୀଙ୍କୁ ମଧୁର ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ କଥା କହିଲେ।
ଅଧ୍ଵନା ଵାତ ଵେଗେନ ସମ୍ଭ୍ରମେଣ ଆତପେନ ଚ । ନ ହି ଗଚ୍ଚତି ଵୈଦେହ୍ଯାଃ ଚନ୍ଦ୍ର ଅମ୍ଶୁ ସଦୃଶୀ ପ୍ରଭା ॥୨-୬୦-
ପଥରେ ବାତାସର ତୀବ୍ରତା, ଭୟ କିମ୍ବା ତାପ, କିଛି ମଧ୍ୟ ବୈଦେହୀଙ୍କ ଚାନ୍ଦ୍ର କିରଣ ପରି ତେଜକୁ କମେଇପାରେନି।
ସଦୃଶମ୍ ଶତ ପତ୍ରସ୍ଯ ପୂର୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଉପମ ପ୍ରଭମ୍ । ଵଦନମ୍ ତତ୍ ଵଦାନ୍ଯାଯା ଵୈଦେହ୍ଯା ନ ଵିକମ୍ପତେ ॥୨-୬୦-
ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚାନ୍ଦ୍ର ଓ ଖିଲିଥିବା ପଦ୍ମ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ ବୈଦେହୀଙ୍କ ମୁହଁ ଅପ୍ରଭାବିତ ରହିଛି।
ଅଲକ୍ତ ରସ ରକ୍ତ ଅଭାଵ୍ ଅଲକ୍ତ ରସ ଵର୍ଜିତୌ । ଅଦ୍ଯ ଅପି ଚରଣୌ ତସ୍ଯାଃ ପଦ୍ମ କୋଶ ସମ ପ୍ରଭୌ ॥୨-୬୦-
ଲାକ୍କାର ରଙ୍ଗ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସୀତାଙ୍କ ପାଦ ଏଉଁଠି ମଧ୍ୟ ପଦ୍ମ କୁଡ଼ି ପରି ଚମକୁଛି।
ନୂପୁର ଉଦ୍ଘୁଷ୍ଟ ହେଲା ଇଵ ଖେଲମ୍ ଗଚ୍ଚତି ଭାମିନୀ । ଇଦାନୀମ୍ ଅପି ଵୈଦେହୀ ତତ୍ ରାଗା ନ୍ଯସ୍ତ ଭୂଷଣା ॥୨-୬୦-
ବୈଦେହୀ ଏବେ ଗହନା ନ ପିନ୍ଧିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଚରଣ ନୂପୁର ଶବ୍ଦ କରି ଖେଳି ଚାଲିବାରେ ଅତି ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି।
ଗଜମ୍ ଵା ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସିମ୍ହମ୍ ଵା ଵ୍ଯାଘ୍ରମ୍ ଵା ଵନମ୍ ଆଶ୍ରିତା । ନ ଆହାରଯତି ସମ୍ତ୍ରାସମ୍ ବାହୂ ରାମସ୍ଯ ସମ୍ଶ୍ରିତା ॥୨-୬୦-
ବନରେ ହାତୀ, ସିଂହ କିମ୍ବା ବାଘ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ସୀତାଙ୍କୁ କିଛି ଭୟ ହୁଏନାହିଁ, ସେ ରାମଙ୍କ ବାହୁକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛନ୍ତି।
ନ ଶୋଚ୍ଯାଃ ତେ ନ ଚ ଆତ୍ମା ତେ ଶୋଚ୍ଯୋ ନ ଅପି ଜନ ଅଧିପଃ । ଇଦମ୍ ହି ଚରିତମ୍ ଲୋକେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାସ୍ଯତି ଶାଶ୍ଵତମ୍ ॥୨-୬୦-
ନ ଆପଣ, ନ ନିଜେ, ନ ରାଜା କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସଦାକାଳ ପାଇଁ ଲୋକରେ ମହିମା ହିସାବରେ ରହିଯିବ।
ଵିଧୂଯ ଶୋକମ୍ ପରିହୃଷ୍ଟ ମାନସା । ମହର୍ଷି ଯାତେ ପଥି ସୁଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ । ଵନେ ରତା ଵନ୍ଯ ଫଲ ଅଶନାଃ ପିତୁଃ । ଶୁଭାମ୍ ପ୍ରତିଜ୍ଞାମ୍ ପରିପାଲଯନ୍ତି ତେ ॥୨-୬୦-
ଶୋକକୁ ଦୂର କରି, ମନରେ ଆନନ୍ଦ ନେଇ, ମହାର୍ଷି ଯାଇଯିବା ପରେ, ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲରେ ରୁଚି ରଖି, ଜଙ୍ଗଲର ଫଳ ଖାଇ, ପିତାଙ୍କର ଶୁଭ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ନିଷ୍ଠାରେ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି।
ତଥା ଅପି ସୂତେନ ସୁଯୁକ୍ତ ଵାଦିନା । ନିଵାର୍ଯମାଣା ସୁତ ଶୋକ କର୍ଶିତା । ନ ଚୈଵ ଦେଵୀ ଵିରରାମ କୂଜିତାତ୍ । ପ୍ରିଯ ଇତି ପୁତ୍ର ଇତି ଚ ରାଘଵ ଇତି ଚ ॥୨-୬୦-
ଯଥାପି ସୁମିତି ଉପଦେଶ ଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ପୁଅ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ଦେହ ଦେଉଁଥିବା ଦେବୀ, 'ପ୍ରିୟ! ପୁଅ! ରାଘବ!' ବୋଲି କୁହି କୁହି କାନ୍ଦିବା ବନ୍ଦ କଲେନି।