ଅତ୍ରୋଦ୍ଯାନାନି ଶୂନ୍ଯାନି ପ୍ରଲୀନଵିହଗାନି ଚ । ନ ଚାଭିରାମାନାରାମାନ୍ ପଶ୍ଯାମି ମନୁଜର୍ଷଭ ॥୨-୫୯-
ଏଠାରେ ଉଦ୍ୟାନମାନେ ଶୂନ୍ୟ, ପକ୍ଷୀମାନେ ଲୁଚିଯାଇଛନ୍ତି; ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଭଳି ସୁନ୍ଦର ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖୁନାହିଁ।
ପ୍ରଵିଶନ୍ତମ୍ ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ମାମ୍ ନ କଶ୍ଚିତ୍ ଅଭିନନ୍ଦତି । ନରା ରାମମ୍ ଅପଶ୍ଯନ୍ତଃ ନିହ୍ଶ୍ଵସନ୍ତି ମୁହୁର୍ ମୁହୁଃ ॥୨-୫୯-
ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାବେଳେ କେହି ମତେ ସ୍ବାଗତ କରୁନାହିଁ; ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିନାଥିବାରୁ ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘନିଶ୍ଵାସ ଛାଡ଼ନ୍ତି।
ଦେଵ ରାଜରଥମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିନା ରାମମିହାଗତମ୍ । ଦୁଃଖାଦଶ୍ରୁମୁଖଃ ସର୍ଵୋ ରାଜମାର୍ଗଗତୋ ଜନଃ ॥୨-୫୯-
ରାଜା ରଥ ରାମ ବିନା ଫେରିଥିବା ଦେଖି ରାଜପଥରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ହର୍ମ୍ଯୈଃ ଵିମାନୈଃ ପ୍ରାସାଦୈଃ ଅଵେକ୍ଷ୍ଯ ରଥମ୍ ଆଗତମ୍ । ହାହା କାର କୃତା ନାର୍ଯୋ ରାମ ଅଦର୍ଶନ କର୍ଶିତାଃ ॥୨-୫୯-
ମହଳ, ଦୁର୍ଗ ଓ ଦୁର୍ଗମନ୍ଦିରରୁ ନାରୀମାନେ ରାମଙ୍କ ଦେଖିବାକୁ ନପାଇ ଦୁଃଖରେ 'ହାହା' କରି କାନ୍ଦିଉଠନ୍ତି।
ଆଯତୈଃ ଵିମଲୈଃ ନେତ୍ରୈଃ ଅଶ୍ରୁ ଵେଗ ପରିପ୍ଲୁତୈଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମ୍ ଅଭିଵୀକ୍ଷନ୍ତେ ଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଆର୍ତତରାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ॥୨-୫୯-
ବଡ଼ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଯାଇ, ନାରୀମାନେ ଏକାପରେକା ଦେଖି ମନେ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଛନ୍ତି।
ନ ଅମିତ୍ରାଣାମ୍ ନ ମିତ୍ରାଣାମ୍ ଉଦାସୀନ ଜନସ୍ଯ ଚ । ଅହମ୍ ଆର୍ତତଯା କମ୍ଚିତ୍ ଵିଶେଷମ୍ ନ ଉପଲକ୍ଷଯେ ॥୨-୫୯-
ମୋ ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଶତ୍ରୁ, ମିତ୍ର କିମ୍ବା ଉଦାସୀନ ଲୋକରେ କୌଣସି ତଫାତ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ।
ଅପ୍ରହୃଷ୍ଟ ମନୁଷ୍ଯା ଚ ଦୀନ ନାଗ ତୁରମ୍ଗମା । ଆର୍ତ ସ୍ଵର ପରିମ୍ଲାନା ଵିନିହ୍ଶ୍ଵସିତ ନିହ୍ସ୍ଵନା ॥୨-୫୯-
ଲୋକମାନେ ଅନନ୍ଦହୀନ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଶିର ନମାଇଛନ୍ତି, ସ୍ବର କ୍ଷୀଣ ଓ ମରା, ଦୀର୍ଘନିଶ୍ଵାସ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି।
ନିରାନନ୍ଦା ମହା ରାଜ ରାମ ପ୍ରଵ୍ରାଜନ ଆତୁଲା । କୌସଲ୍ଯା ପୁତ୍ର ହୀନା ଇଵାଯୋଧ୍ଯା ପ୍ରତିଭାତି ମା ମା ॥୨-୫୯-
ମହାରାଜ, ରାମଙ୍କ ବନବାସରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ନିରାନନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି; ଏହା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ପୁଅ ନଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ସୂତସ୍ଯ ଵଚନମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାଚା ପରମ ଦୀନଯା । ବାଷ୍ପ ଉପହତଯା ରାଜା ତମ୍ ସୂତମ୍ ଇଦମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୯-
ସୂତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବାସ୍ପରେ ଅଟକିଥିବା ଦୁଃଖଭରା କଣ୍ଠରେ ରାଜା ସୂତକୁ ଏପରି କହିଲେ।
କୈକେଯ୍ଯା ଵିନିଯୁକ୍ତେନ ପାପ ଅଭିଜନ ଭାଵଯା । ମଯା ନ ମନ୍ତ୍ର କୁଶଲୈଃ ଵୃଦ୍ଧୈଃ ସହ ସମର୍ଥିତମ୍ ॥୨-୫୯-
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ ବୁଝିବା ଓ ଜ୍ଞାନୀ ବୃଦ୍ଧମାନେ ସହ ମନ୍ତ୍ରଣା କରି ନଥିଲି; ଏହା କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ମନରେ ହୋଇଥିଲା।
ନ ସୁହୃଦ୍ଭିର୍ ନ ଚ ଅମାତ୍ଯୈଃ ମନ୍ତ୍ରଯିତ୍ଵା ନ ନୈଗମୈଃ । ମଯା ଅଯମ୍ ଅର୍ଥଃ ସମ୍ମୋହାତ୍ ସ୍ତ୍ରୀ ହେତୋହ୍ ସହସା କୃତଃ ॥୨-୫୯-
ମୁଁ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି କେହି ମିତ୍ର, ମନ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ନାଗରିକଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରିନଥିଲି; ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ ଜନାନୀ ପାଇଁ ହଠାତ୍ କରିଦେଇଥିଲି।
ଭଵିତଵ୍ଯତଯା ନୂନମ୍ ଇଦମ୍ ଵା ଵ୍ଯସନମ୍ ମହତ୍ । କୁଲସ୍ଯ ଅସ୍ଯ ଵିନାଶାଯ ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ସୂତ ଯଦୃଚ୍ଚଯା ॥୨-୫୯-
ସୂତ, ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟ କିମ୍ବା ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଏହି ବିପଦ ଏହି କୁଳକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଆସିଛି।
ସୂତ ଯଦ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି ତେ କିମ୍ଚିନ୍ ମଯା ଅପି ସୁକୃତମ୍ କୃତମ୍ । ତ୍ଵମ୍ ପ୍ରାପଯ ଆଶୁ ମାମ୍ ରାମମ୍ ପ୍ରାଣାଃ ସମ୍ତ୍ଵରଯନ୍ତି ମାମ୍ ॥୨-୫୯-
ସାରଥି, ଯଦି ମୁଁ କେବେ ତୁମ ପାଇଁ କିଛି ଭଲ କାମ କରିଥିଲି, ତେବେ ଦୟାକରି ମୋତେ ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଯାଅ; ମୋ ପ୍ରାଣ ମୋତେ ତାଳି ଦେଉଛି।
ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଯା ଅପି ମମ ଏଵ ଆଜ୍ଞା ନିଵର୍ତଯତୁ ରାଘଵମ୍ । ନ ଶକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିନା ରାମ ମୁହୂର୍ତମ୍ ଅପି ଜୀଵିତୁମ୍ ॥୨-୫୯-
ମୋ ଯେଉଁ ଆଦେଶ ଅଛି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦିଅ; ମୁଁ ରାମ ବିନା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ।
ଅଥଵା ଅପି ମହା ବାହୁର୍ ଗତଃ ଦୂରମ୍ ଭଵିଷ୍ଯତି । ମାମ୍ ଏଵ ରଥମ୍ ଆରୋପ୍ଯ ଶୀଘ୍ରମ୍ ରାମାଯ ଦର୍ଶଯ ॥୨-୫୯-
ନହେଲେ, ଯଦି ସେ ବଳଶାଳୀ ଦୂରକୁ ଚଳିଯାଇଥିବେ, ତେବେ ମୋତେ ରଥରେ ବସାଇ ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦିଅ।
ଵୃତ୍ତ ଦମ୍ଷ୍ଟ୍ରଃ ମହା ଇଷ୍ଵାସଃ କ୍ଵ ଅସୌ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପୂର୍ଵଜଃ । ଯଦି ଜୀଵାମି ସାଧ୍ଵ୍ ଏନମ୍ ପଶ୍ଯେଯମ୍ ସହ ସୀତଯା ॥୨-୫୯-
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ, ଭୟଙ୍କର ଦାଁତ ଓ ବଡ଼ ଧନୁଷ୍ଧାରୀ ସେ ରାମ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? ଯଦି ମୁଁ ବଞ୍ଚିଥାଏ, ତେବେ ସୀତା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି।
ଲୋହିତ ଅକ୍ଷମ୍ ମହା ବାହୁମ୍ ଆମୁକ୍ତ ମଣି କୁଣ୍ଡଲମ୍ । ରାମମ୍ ଯଦି ନ ପଶ୍ଯାମି ଗମିଷ୍ଯାମି ଯମ କ୍ଷଯମ୍ ॥୨-୫୯-
ଲାଲ ଆଖି, ବଳଶାଳୀ ହାତ ଓ ମଣି ଝୁମକା ପିନ୍ଧିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଯଦି ମୁଁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଯମର ଘରକୁ ଚଳିଯିବି।
ଅତଃ ନୁ କିମ୍ ଦୁହ୍ଖତରମ୍ ଯୋ ଅହମ୍ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁ ନନ୍ଦନମ୍ । ଇମାମ୍ ଅଵସ୍ଥାମ୍ ଆପନ୍ନୋ ନ ଇହ ପଶ୍ଯାମି ରାଘଵମ୍ ॥୨-୫୯-
ମୁଁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ସନ୍ତାନ ହୋଇ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି, ଏଉଁଠି ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ—ଏଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ କଣ ହେବ?
ହା ରାମ ରାମ ଅନୁଜ ହା ହା ଵୈଦେହି ତପସ୍ଵିନୀ । ନ ମାମ୍ ଜାନୀତ ଦୁହ୍ଖେନ ମ୍ରିଯମାଣମ୍ ଅନାଥଵତ୍ ॥୨-୫୯-
ହା ରାମ! ହା ଲକ୍ଷ୍ମଣ! ହା ତପସ୍ୱିନୀ ସୀତା! ତୁମେ ମୋ ଦୁଃଖରେ ଏପରି ଅନାଥ ଭାବେ ମୁଁ ମରୁଛି ବୋଲି ଜାଣିପାରୁନାହଁ।
ସ ତେନ ରାଜା ଦୁଃଖେନ ଭୃଶମର୍ପିତଚେତନଃ । ଅଵଗାଢଃ ସୁଦୁଷ୍ପାରମ୍ ଶୋକସାଗମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୯-
ସେ ରାଜା ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ମନ ଭାରି ହୋଇ, ଶୋକର ଅପାର ସମୁଦ୍ରରେ ବୁଡ଼ି ଯାଇ, କହିଲେ—
ରାମଶୋକମହାଭୋଗଃ ସୀତାଵିରହପାରଗଃ । ଶ୍ଵସିତୋର୍ମିମହାଵର୍ତୋ ବାଷ୍ପଫେନଜଲାଵିଲଃ ॥୨-୫୯-
ଏହି ଶୋକ ସମୁଦ୍ରର ଗଭୀରତା ହେଉଛି ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗ, ତୀର ହେଉଛି ସୀତାଙ୍କ ଅଭାବ, ବଡ଼ ତରଙ୍ଗ ହେଉଛି ନିଶ୍ୱାସ, ଏବଂ ଫେନ ଓ ଜଳ ହେଉଛି ଅଶ୍ରୁ।
ବାହୁଵିକ୍ଷେପମୀନୌଘୋ ଵିକ୍ରନ୍ଦିତମହାସ୍ଵନଃ । ପ୍ରକୀର୍ଣକେଶଶୈଵାଲଃ କୈକେଯୀବଡବାମୁଖଃ ॥୨-୫୯-
ଏହି ସମୁଦ୍ରର ମାଛ ହେଉଛି ହାତ ନଡ଼ାଇବା, ଗର୍ଜନ ହେଉଛି ଉଚ୍ଚ ଅନୁସ୍ୱାର, ଚୁଲି ଖୋଲିଯିବା ହେଉଛି ଝାଳ ଶାଉଳ, ଏବଂ କୈକେୟୀ ହେଉଛି ଅଗ୍ନି।
ମମାଶ୍ରୁଵେଗପ୍ରଭଵଃ କୁବ୍ଜାଵାକ୍ଯମହାଗ୍ରହଃ । ଵରଵେଲୋ ନୃଶମ୍ସାଯା ରାମପ୍ରଵ୍ରାଜନାଯତଃ ॥୨-୫୯-
ମୋ ଅଶ୍ରୁ ଝରା ଜଳ ଏହି ସମୁଦ୍ରକୁ ଭରେ, କୁବ୍ଜାର କଥା ବଡ଼ ମାଛ, କୠରୁଣ ଦାନ ହେଉଛି ତୀର, ଏବଂ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଏହି ସମୁଦ୍ରର ଅପାର।
ଯସ୍ମିନ୍ ବତ ନିମଗ୍ନୋଽହମ୍ କୌସଲ୍ଯେ ରାଘଵମ୍ ଵିନା । ଦୁସ୍ତରଃ ଜୀଵତା ଦେଵି ମଯା ଅଯମ୍ ଶୋକ ସାଗରଃ ॥୨-୫୯-
ହେ କୌଶଲ୍ୟା, ମୁଁ ଏହି ଶୋକ ସମୁଦ୍ରରେ ବୁଡ଼ି ଯାଇଛି, ରାଘବ ବିନା ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଅସମ୍ଭବ।
ଅଶୋଭନମ୍ ଯୋ ଅହମ୍ ଇହ ଅଦ୍ଯ ରାଘଵମ୍ । ଦିଦୃକ୍ଷମାଣୋ ନ ଲଭେ ସଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ଇତି ଇଵ ରାଜା ଵିଲପନ୍ ମହା ଯହାଶଃପପାତ ତୂର୍ଣମ୍ ଶଯନେ ସ ମୂର୍ଚିତଃ ॥୨-୫୯-
ମୁଁ ଏଠାରେ ଏ ଦିନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, ଏହା ଅପମାନ ଅଟେ—ଏପରି କହି, ସେ ମହାନ ରାଜା ହଠାତ୍ ଶୋକରେ ଶୟନରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଇତି ଵିଲପତି ପାର୍ଥିଵେ ପ୍ରନଷ୍ଟେ । କରୁଣତରମ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣମ୍ ଚ ରାମ ହେତୋଃ । ଵଚନମ୍ ଅନୁନିଶମ୍ଯ ତସ୍ଯ ଦେଵୀ । ଭଯମ୍ ଅଗମତ୍ ପୁନର୍ ଏଵ ରାମ ମାତା ॥୨-୫୯-
ରାଜା ଏପରି ଦୁଃଖରେ ରାମ ପାଇଁ କାନ୍ଦୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଦେବୀ, ରାମଙ୍କ ମାଆ, ପୁନି ଭୟରେ ଭରିଗଲେ।
thumb|ଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏଭଳି ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଷଷ୍ଠିତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
ତତଃ ଭୂତ ଉପସୃଷ୍ଟା ଇଵ ଵେପମାନା ପୁନଃ ପୁନଃ । ଧରଣ୍ଯାମ୍ ଗତ ସତ୍ତ୍ଵା ଇଵ କୌସଲ୍ଯା ସୂତମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୬୦-
ତାପରେ, ଭୂତ ପିଶାଚ ଧରିଥିବା ପରି ବାରମ୍ବାର କମ୍ପିଥିବା, ଏବଂ ଜୀବନ ଶକ୍ତି ଶେଷ ହୋଇଯିବା ପରି ହୋଇ, କୌଶଲ୍ୟା ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ—
ନଯ ମାମ୍ ଯତ୍ର କାକୁତ୍ସ୍ଥଃ ସୀତା ଯତ୍ର ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ । ତାନ୍ ଵିନା କ୍ଷଣମ୍ ଅପି ଅତ୍ର ଜୀଵିତୁମ୍ ନ ଉତ୍ସହେ ହି ଅହମ୍ ॥୨-୬୦-
ମୋତେ ସେଠାକୁ ନେଇଯାଅ, ଯେଉଁଠାରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନେ ବିନା ଏଠାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ।
ନିଵର୍ତଯ ରଥମ୍ ଶୀଘ୍ରମ୍ ଦଣ୍ଡକାନ୍ ନଯ ମାମ୍ ଅପି । ଅଥ ତାନ୍ ନ ଅନୁଗଚ୍ଚାମି ଗମିଷ୍ଯାମି ଯମ କ୍ଷଯମ୍ ॥୨-୬୦-
ରଥକୁ ଶୀଘ୍ର ଫେରାଇ ଦିଅ, ମୋତେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ନେଇଯାଅ; ଯଦି ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ପଛରେ ଯିବିନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଯମ ଲୋକକୁ ଚଳିଯିବି।