ତଥୈଵ ରାମଃ ଅଶ୍ରୁ ମୁଖଃ କୃତ ଅନ୍ଜଲିଃ । ସ୍ଥିତଃ ଅଭଵଲ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବାହୁ ପାଲିତଃ ସ୍ଥିତଃ । ତଥୈଵ ସୀତା ରୁଦତୀ ତପସ୍ଵିନୀ । ନିରୀକ୍ଷତେ ରାଜ ରଥମ୍ ତଥୈଵ ମାମ୍ ॥୨-୫୮-
ଏହିପରି ରାମ, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜା, ହାତ ଜୋଡି ଦଢ଼ ଭାବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବାହୁରେ ରହିଥିଲେ; ଏଭଳି ସୀତା ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦୁଥିଲେ ଓ ଉପବାସରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ତିନି ରାଜରଥ ଓ ମୋତେ ଦେଖୁଥିଲେ।
thumb|ଏକୋନଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକୋନଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉଣଷଠିତମ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ମମ ତୁ ଅଶ୍ଵା ନିଵୃତ୍ତସ୍ଯ ନ ପ୍ରାଵର୍ତନ୍ତ ଵର୍ତ୍ମନି । ଉଷ୍ଣମ୍ ଅଶ୍ରୁ ଵିମୁନ୍ଚନ୍ତଃ ରାମେ ସମ୍ପ୍ରସ୍ଥିତେ ଵନମ୍ ॥୨-୫୯-
ମୋ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଫେରିବାବେଳେ ରାସ୍ତାରେ ଚାଲିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁରୁ ତାପ୍ତ ଅଶ୍ରୁ ଝରୁଥିଲା।
ଉଭାଭ୍ଯାମ୍ ରାଜ ପୁତ୍ରାଭ୍ଯାମ୍ ଅଥ କୃତ୍ଵା ଅହମ୍ ଜ୍ଞଲିମ୍ । ପ୍ରସ୍ଥିତଃ ରଥମ୍ ଆସ୍ଥାଯ ତତ୍ ଦୁହ୍ଖମ୍ ଅପି ଧାରଯନ୍ ॥୨-୫୯-
ତାପରେ, ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମୁଁ ରଥରେ ଚଡ଼ି ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କଲି, ମନରେ ସେଇ ଦୁଃଖକୁ ଧରି।
ଗୁହା ଇଵ ସାର୍ଧମ୍ ତତ୍ର ଏଵ ସ୍ଥିତଃ ଅସ୍ମି ଦିଵସାନ୍ ବହୂନ୍ । ଆଶଯା ଯଦି ମାମ୍ ରାମଃ ପୁନଃ ଶବ୍ଦାପଯେଦ୍ ଇତି ॥୨-୫୯-
ମୁଁ ଗୁହାଙ୍କ ସହିତ ଏଠାରେ ବହୁ ଦିନ ରହିଲି, ଆଶା କରିଥିଲି ଯେ ଶାୟଦ ରାମ ମତେ ପୁନି ଡାକିବେ।
ଵିଷଯେ ତେ ମହା ରାଜ ମାମ ଵ୍ଯସନ କର୍ଶିତାଃ । ଅପି ଵୃକ୍ଷାଃ ପରିମ୍ଲାନଃ ସପୁଷ୍ପ ଅନ୍କୁର କୋରକାଃ ॥୨-୫୯-
ମହାରାଜ, ଆପଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଏପରି ହେଇଛି ଯେ ଫୁଲ, କଳି, ଅଙ୍କୁର ଥିବା ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୋକରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।
ଉପତପ୍ତୋଦକା ନଦ୍ଯଃ ପଲ୍ଵଲାନି ସରାମ୍ସି ଚ । ପରିଷ୍କୁପଲାଶାନି ଵନାନ୍ଯୁପଵନାନି ଚ ॥୨-୫୯-
ନଦୀମାନେର ଜଳ ଉତ୍ତାପିତ, ପୋଖରୀ ଓ ହ୍ରଦମାନେ ଶୁଷ୍କ, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉପବନମାନେର ପତ୍ର ମରା।
ନ ଚ ସର୍ପନ୍ତି ସତ୍ତ୍ଵାନି ଵ୍ଯାଲା ନ ପ୍ରସରନ୍ତି ଚ । ରାମ ଶୋକ ଅଭିଭୂତମ୍ ତନ୍ ନିଷ୍କୂଜମ୍ ଅଭଵଦ୍ ଵନମ୍ ॥୨-୫୯-
ଜୀବମାନେ ଚଳାଚଳ କରୁନାହାନ୍ତି, ବନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ଘୁଞ୍ଚୁନାହାନ୍ତି; ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି।
ଲୀନ ପୁଷ୍କର ପତ୍ରାଃ ଚ ନର ଇନ୍ଦ୍ର କଲୁଷ ଉଦକାଃ । ସମ୍ତପ୍ତ ପଦ୍ମାଃ ପଦ୍ମିନ୍ଯୋ ଲୀନ ମୀନ ଵିହମ୍ଗମାଃ ॥୨-୫୯-
ପଦ୍ମମାନେ ପତ୍ର ଭିତରେ ଲୁଚିଯାଇଛନ୍ତି, ଜଳ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ମଲିନ, ପୋଖରୀ ତାପିତ, ଲିଲି ଫୁଲ ମାଛ ଓ ପକ୍ଷୀ ଲୁଚିଯାଇଛନ୍ତି।
ଜଲଜାନି ଚ ପୁଷ୍ପାଣି ମାଲ୍ଯାନି ସ୍ଥଲଜାନି ଚ । ନ ଅଦ୍ଯ ଭାନ୍ତି ଅଲ୍ପ ଗନ୍ଧୀନି ଫଲାନି ଚ ଯଥା ପୁରମ୍ ॥୨-୫୯-
ଜଳରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଫୁଲ ଓ ମାଳା, ଭୂମିରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଫୁଲମାନେ ଆଜି ଚମକୁନାହାନ୍ତି; ସ୍ବାଦ ଅତି କମ୍, ଫଳମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଭଳି ନୁହେଁ।
ଅତ୍ରୋଦ୍ଯାନାନି ଶୂନ୍ଯାନି ପ୍ରଲୀନଵିହଗାନି ଚ । ନ ଚାଭିରାମାନାରାମାନ୍ ପଶ୍ଯାମି ମନୁଜର୍ଷଭ ॥୨-୫୯-
ଏଠାରେ ଉଦ୍ୟାନମାନେ ଶୂନ୍ୟ, ପକ୍ଷୀମାନେ ଲୁଚିଯାଇଛନ୍ତି; ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଭଳି ସୁନ୍ଦର ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖୁନାହିଁ।
ପ୍ରଵିଶନ୍ତମ୍ ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ମାମ୍ ନ କଶ୍ଚିତ୍ ଅଭିନନ୍ଦତି । ନରା ରାମମ୍ ଅପଶ୍ଯନ୍ତଃ ନିହ୍ଶ୍ଵସନ୍ତି ମୁହୁର୍ ମୁହୁଃ ॥୨-୫୯-
ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାବେଳେ କେହି ମତେ ସ୍ବାଗତ କରୁନାହିଁ; ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିନାଥିବାରୁ ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘନିଶ୍ଵାସ ଛାଡ଼ନ୍ତି।
ଦେଵ ରାଜରଥମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିନା ରାମମିହାଗତମ୍ । ଦୁଃଖାଦଶ୍ରୁମୁଖଃ ସର୍ଵୋ ରାଜମାର୍ଗଗତୋ ଜନଃ ॥୨-୫୯-
ରାଜା ରଥ ରାମ ବିନା ଫେରିଥିବା ଦେଖି ରାଜପଥରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ହର୍ମ୍ଯୈଃ ଵିମାନୈଃ ପ୍ରାସାଦୈଃ ଅଵେକ୍ଷ୍ଯ ରଥମ୍ ଆଗତମ୍ । ହାହା କାର କୃତା ନାର୍ଯୋ ରାମ ଅଦର୍ଶନ କର୍ଶିତାଃ ॥୨-୫୯-
ମହଳ, ଦୁର୍ଗ ଓ ଦୁର୍ଗମନ୍ଦିରରୁ ନାରୀମାନେ ରାମଙ୍କ ଦେଖିବାକୁ ନପାଇ ଦୁଃଖରେ 'ହାହା' କରି କାନ୍ଦିଉଠନ୍ତି।
ଆଯତୈଃ ଵିମଲୈଃ ନେତ୍ରୈଃ ଅଶ୍ରୁ ଵେଗ ପରିପ୍ଲୁତୈଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମ୍ ଅଭିଵୀକ୍ଷନ୍ତେ ଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଆର୍ତତରାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ॥୨-୫୯-
ବଡ଼ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଯାଇ, ନାରୀମାନେ ଏକାପରେକା ଦେଖି ମନେ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଛନ୍ତି।
ନ ଅମିତ୍ରାଣାମ୍ ନ ମିତ୍ରାଣାମ୍ ଉଦାସୀନ ଜନସ୍ଯ ଚ । ଅହମ୍ ଆର୍ତତଯା କମ୍ଚିତ୍ ଵିଶେଷମ୍ ନ ଉପଲକ୍ଷଯେ ॥୨-୫୯-
ମୋ ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଶତ୍ରୁ, ମିତ୍ର କିମ୍ବା ଉଦାସୀନ ଲୋକରେ କୌଣସି ତଫାତ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ।
ଅପ୍ରହୃଷ୍ଟ ମନୁଷ୍ଯା ଚ ଦୀନ ନାଗ ତୁରମ୍ଗମା । ଆର୍ତ ସ୍ଵର ପରିମ୍ଲାନା ଵିନିହ୍ଶ୍ଵସିତ ନିହ୍ସ୍ଵନା ॥୨-୫୯-
ଲୋକମାନେ ଅନନ୍ଦହୀନ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଶିର ନମାଇଛନ୍ତି, ସ୍ବର କ୍ଷୀଣ ଓ ମରା, ଦୀର୍ଘନିଶ୍ଵାସ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି।
ନିରାନନ୍ଦା ମହା ରାଜ ରାମ ପ୍ରଵ୍ରାଜନ ଆତୁଲା । କୌସଲ୍ଯା ପୁତ୍ର ହୀନା ଇଵାଯୋଧ୍ଯା ପ୍ରତିଭାତି ମା ମା ॥୨-୫୯-
ମହାରାଜ, ରାମଙ୍କ ବନବାସରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ନିରାନନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି; ଏହା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ପୁଅ ନଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ସୂତସ୍ଯ ଵଚନମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାଚା ପରମ ଦୀନଯା । ବାଷ୍ପ ଉପହତଯା ରାଜା ତମ୍ ସୂତମ୍ ଇଦମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୯-
ସୂତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବାସ୍ପରେ ଅଟକିଥିବା ଦୁଃଖଭରା କଣ୍ଠରେ ରାଜା ସୂତକୁ ଏପରି କହିଲେ।
କୈକେଯ୍ଯା ଵିନିଯୁକ୍ତେନ ପାପ ଅଭିଜନ ଭାଵଯା । ମଯା ନ ମନ୍ତ୍ର କୁଶଲୈଃ ଵୃଦ୍ଧୈଃ ସହ ସମର୍ଥିତମ୍ ॥୨-୫୯-
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ ବୁଝିବା ଓ ଜ୍ଞାନୀ ବୃଦ୍ଧମାନେ ସହ ମନ୍ତ୍ରଣା କରି ନଥିଲି; ଏହା କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ମନରେ ହୋଇଥିଲା।
ନ ସୁହୃଦ୍ଭିର୍ ନ ଚ ଅମାତ୍ଯୈଃ ମନ୍ତ୍ରଯିତ୍ଵା ନ ନୈଗମୈଃ । ମଯା ଅଯମ୍ ଅର୍ଥଃ ସମ୍ମୋହାତ୍ ସ୍ତ୍ରୀ ହେତୋହ୍ ସହସା କୃତଃ ॥୨-୫୯-
ମୁଁ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି କେହି ମିତ୍ର, ମନ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ନାଗରିକଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରିନଥିଲି; ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ ଜନାନୀ ପାଇଁ ହଠାତ୍ କରିଦେଇଥିଲି।
ଭଵିତଵ୍ଯତଯା ନୂନମ୍ ଇଦମ୍ ଵା ଵ୍ଯସନମ୍ ମହତ୍ । କୁଲସ୍ଯ ଅସ୍ଯ ଵିନାଶାଯ ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ସୂତ ଯଦୃଚ୍ଚଯା ॥୨-୫୯-
ସୂତ, ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟ କିମ୍ବା ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଏହି ବିପଦ ଏହି କୁଳକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଆସିଛି।
ସୂତ ଯଦ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି ତେ କିମ୍ଚିନ୍ ମଯା ଅପି ସୁକୃତମ୍ କୃତମ୍ । ତ୍ଵମ୍ ପ୍ରାପଯ ଆଶୁ ମାମ୍ ରାମମ୍ ପ୍ରାଣାଃ ସମ୍ତ୍ଵରଯନ୍ତି ମାମ୍ ॥୨-୫୯-
ସାରଥି, ଯଦି ମୁଁ କେବେ ତୁମ ପାଇଁ କିଛି ଭଲ କାମ କରିଥିଲି, ତେବେ ଦୟାକରି ମୋତେ ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଯାଅ; ମୋ ପ୍ରାଣ ମୋତେ ତାଳି ଦେଉଛି।
ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଯା ଅପି ମମ ଏଵ ଆଜ୍ଞା ନିଵର୍ତଯତୁ ରାଘଵମ୍ । ନ ଶକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିନା ରାମ ମୁହୂର୍ତମ୍ ଅପି ଜୀଵିତୁମ୍ ॥୨-୫୯-
ମୋ ଯେଉଁ ଆଦେଶ ଅଛି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦିଅ; ମୁଁ ରାମ ବିନା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ।
ଅଥଵା ଅପି ମହା ବାହୁର୍ ଗତଃ ଦୂରମ୍ ଭଵିଷ୍ଯତି । ମାମ୍ ଏଵ ରଥମ୍ ଆରୋପ୍ଯ ଶୀଘ୍ରମ୍ ରାମାଯ ଦର୍ଶଯ ॥୨-୫୯-
ନହେଲେ, ଯଦି ସେ ବଳଶାଳୀ ଦୂରକୁ ଚଳିଯାଇଥିବେ, ତେବେ ମୋତେ ରଥରେ ବସାଇ ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦିଅ।
ଵୃତ୍ତ ଦମ୍ଷ୍ଟ୍ରଃ ମହା ଇଷ୍ଵାସଃ କ୍ଵ ଅସୌ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପୂର୍ଵଜଃ । ଯଦି ଜୀଵାମି ସାଧ୍ଵ୍ ଏନମ୍ ପଶ୍ଯେଯମ୍ ସହ ସୀତଯା ॥୨-୫୯-
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ, ଭୟଙ୍କର ଦାଁତ ଓ ବଡ଼ ଧନୁଷ୍ଧାରୀ ସେ ରାମ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? ଯଦି ମୁଁ ବଞ୍ଚିଥାଏ, ତେବେ ସୀତା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି।
ଲୋହିତ ଅକ୍ଷମ୍ ମହା ବାହୁମ୍ ଆମୁକ୍ତ ମଣି କୁଣ୍ଡଲମ୍ । ରାମମ୍ ଯଦି ନ ପଶ୍ଯାମି ଗମିଷ୍ଯାମି ଯମ କ୍ଷଯମ୍ ॥୨-୫୯-
ଲାଲ ଆଖି, ବଳଶାଳୀ ହାତ ଓ ମଣି ଝୁମକା ପିନ୍ଧିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଯଦି ମୁଁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଯମର ଘରକୁ ଚଳିଯିବି।
ଅତଃ ନୁ କିମ୍ ଦୁହ୍ଖତରମ୍ ଯୋ ଅହମ୍ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁ ନନ୍ଦନମ୍ । ଇମାମ୍ ଅଵସ୍ଥାମ୍ ଆପନ୍ନୋ ନ ଇହ ପଶ୍ଯାମି ରାଘଵମ୍ ॥୨-୫୯-
ମୁଁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ସନ୍ତାନ ହୋଇ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି, ଏଉଁଠି ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ—ଏଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ କଣ ହେବ?
ହା ରାମ ରାମ ଅନୁଜ ହା ହା ଵୈଦେହି ତପସ୍ଵିନୀ । ନ ମାମ୍ ଜାନୀତ ଦୁହ୍ଖେନ ମ୍ରିଯମାଣମ୍ ଅନାଥଵତ୍ ॥୨-୫୯-
ହା ରାମ! ହା ଲକ୍ଷ୍ମଣ! ହା ତପସ୍ୱିନୀ ସୀତା! ତୁମେ ମୋ ଦୁଃଖରେ ଏପରି ଅନାଥ ଭାବେ ମୁଁ ମରୁଛି ବୋଲି ଜାଣିପାରୁନାହଁ।
ସ ତେନ ରାଜା ଦୁଃଖେନ ଭୃଶମର୍ପିତଚେତନଃ । ଅଵଗାଢଃ ସୁଦୁଷ୍ପାରମ୍ ଶୋକସାଗମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୯-
ସେ ରାଜା ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ମନ ଭାରି ହୋଇ, ଶୋକର ଅପାର ସମୁଦ୍ରରେ ବୁଡ଼ି ଯାଇ, କହିଲେ—