ରାଜ୍ଞା ତୁ ଖଲୁ କୈକେଯ୍ଯା ଲଘୁ ତ୍ଵାଶ୍ରିତ୍ଯ ଶାସନମ୍ । କୃତମ୍ କାର୍ଯମକାର୍ଯମ୍ ଵା ଵଯମ୍ ଯେନାଭିପୀଡିତାଃ ॥୨-୫୮-
ରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଠିକ କି ଭୁଲ, ଯାହା କରିଛନ୍ତି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛୁ।
ଯଦି ପ୍ରଵ୍ରାଜିତଃ ରାମଃ ଲୋଭ କାରଣ କାରିତମ୍ । ଵର ଦାନ ନିମିତ୍ତମ୍ ଵା ସର୍ଵଥା ଦୁଷ୍କୃତମ୍ କୃତମ୍ ॥୨-୫୮-
ଯଦି ଲୋଭ କିମ୍ବା ବରଦାନ ଦେବା ପାଇଁ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦିଆଯାଇଛି, ଯେଉଁ କଥା ହେଉ, ଏହା ଏକ ଅନ୍ୟାୟ କାମ ହୋଇଛି।
ଇଦମ୍ ତାଵଦ୍ଯଥାକାମମୀଶ୍ଵରସ୍ଯ କୃତେ କୃତମ୍ । ରାମସ୍ଯ ତୁ ପରିତ୍ଯାଗେ ନ ହେତୁମ୍ ଉପଲକ୍ଷଯେ ॥୨-୫୮-
ଏହା ମାତ୍ର ରାଜାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ କରାଯାଇଛି; କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାର କୌଣସି ଯୁକ୍ତି ମୁଁ ଦେଖୁନି।
ଅସମୀକ୍ଷ୍ଯ ସମାରବ୍ଧମ୍ ଵିରୁଦ୍ଧମ୍ ବୁଦ୍ଧି ଲାଘଵାତ୍ । ଜନଯିଷ୍ଯତି ସମ୍କ୍ରୋଶମ୍ ରାଘଵସ୍ଯ ଵିଵାସନମ୍ ॥୨-୫୮-
ଅନ୍ଧାରେ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଆଯାଇଛି, ଯାହା ବୁଝିବାର ଅଭାବରୁ ହୋଇଛି; ରାଘବଙ୍କର ବନବାସ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅସନ୍ତୋଷ ଜନ୍ମ ଦେବ।
ଅହମ୍ ତାଵନ୍ ମହା ରାଜେ ପିତୃତ୍ଵମ୍ ନ ଉପଲକ୍ଷଯେ । ଭ୍ରାତା ଭର୍ତା ଚ ବନ୍ଧୁଃ ଚ ପିତା ଚ ମମ ରାଘଵଃ ॥୨-୫୮-
ମୁଁ ତ, ମହାରାଜ, ପିତୃତ୍ୱ କୁ ଅନୁଭବ କରୁନି; ରାଘବ ମୋର ଭାଇ, ସ୍ୱାମୀ, ଆତ୍ମୀୟ ଓ ପିତା।
ସର୍ଵ ଲୋକ ପ୍ରିଯମ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵ ଲୋକ ହିତେ ରତମ୍ । ସର୍ଵ ଲୋକୋ ଅନୁରଜ୍ଯେତ କଥମ୍ ତ୍ଵା ଅନେନ କର୍ମଣା ॥୨-୫୮-
ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ଲାଗିଥିବା ଜଣେ ମଣିଷକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏମିତି କାମ କରି, କିପରି ଲୋକମାନେ ତୁମ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ରହିପାରିବେ?
ସର୍ଵପ୍ରଜାଭିରାମମ୍ ହି ରାମମ୍ ପ୍ରଵ୍ରାଜ୍ଯ ଧାର୍ମିକମ୍ । ସର୍ଵଲୋକମ୍ ଵିରୁଧ୍ଯେମମ୍ କଥମ୍ ରାଜା ଭଵିଷ୍ଯସି ॥୨-୫୮-
ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବା ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ବିପକ୍ଷରେ ଯିଏ ରହିଛି, ସେ କିପରି ରାଜା ରହିପାରିବ?
ଜାନକୀ ତୁ ମହା ରାଜ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ତୀ ତପସ୍ଵିନୀ । ଭୂତ ଉପହତ ଚିତ୍ତା ଇଵ ଵିଷ୍ଠିତା ଵୃଷ୍ମୃତା ସ୍ଥିତା ॥୨-୫୮-
ମହାରାଜ, ଜାନକୀ ତ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭାରି ହୋଇ, ଉପବାସରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ଏବଂ ନିର୍ମଳ ଭାବରେ ଅଚଳ ଦଢ଼ ହୋଇ ରହିଥିଲେ।
ଅଦୃଷ୍ଟ ପୂର୍ଵ ଵ୍ଯସନା ରାଜ ପୁତ୍ରୀ ଯଶସ୍ଵିନୀ । ତେନ ଦୁହ୍ଖେନ ରୁଦତୀ ନ ଏଵ ମାମ୍ କିମ୍ଚିତ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୮-
ଯିଏ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏମି ଦୁଃଖ ଦେଖିନଥିଲେ, ସେ ଯଶସ୍ୱିନୀ ରାଜକୁମାରୀ ଏହି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ ଏବଂ ମୋତେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
ଉଦ୍ଵୀକ୍ଷମାଣା ଭର୍ତାରମ୍ ମୁଖେନ ପରିଶୁଷ୍ଯତା । ମୁମୋଚ ସହସା ବାଷ୍ପମ୍ ମାମ୍ ପ୍ରଯାନ୍ତମ୍ ଉଦୀକ୍ଷ୍ଯ ସା ॥୨-୫୮-
ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଶୁଷ୍କ ମୁହଁରେ ଦେଖି, ମୋତେ ଯିବାକୁ ଦେଖି, ହଠାତ୍ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ।
ତଥୈଵ ରାମଃ ଅଶ୍ରୁ ମୁଖଃ କୃତ ଅନ୍ଜଲିଃ । ସ୍ଥିତଃ ଅଭଵଲ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବାହୁ ପାଲିତଃ ସ୍ଥିତଃ । ତଥୈଵ ସୀତା ରୁଦତୀ ତପସ୍ଵିନୀ । ନିରୀକ୍ଷତେ ରାଜ ରଥମ୍ ତଥୈଵ ମାମ୍ ॥୨-୫୮-
ଏହିପରି ରାମ, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜା, ହାତ ଜୋଡି ଦଢ଼ ଭାବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବାହୁରେ ରହିଥିଲେ; ଏଭଳି ସୀତା ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦୁଥିଲେ ଓ ଉପବାସରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ତିନି ରାଜରଥ ଓ ମୋତେ ଦେଖୁଥିଲେ।
thumb|ଏକୋନଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକୋନଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉଣଷଠିତମ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ମମ ତୁ ଅଶ୍ଵା ନିଵୃତ୍ତସ୍ଯ ନ ପ୍ରାଵର୍ତନ୍ତ ଵର୍ତ୍ମନି । ଉଷ୍ଣମ୍ ଅଶ୍ରୁ ଵିମୁନ୍ଚନ୍ତଃ ରାମେ ସମ୍ପ୍ରସ୍ଥିତେ ଵନମ୍ ॥୨-୫୯-
ମୋ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଫେରିବାବେଳେ ରାସ୍ତାରେ ଚାଲିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁରୁ ତାପ୍ତ ଅଶ୍ରୁ ଝରୁଥିଲା।
ଉଭାଭ୍ଯାମ୍ ରାଜ ପୁତ୍ରାଭ୍ଯାମ୍ ଅଥ କୃତ୍ଵା ଅହମ୍ ଜ୍ଞଲିମ୍ । ପ୍ରସ୍ଥିତଃ ରଥମ୍ ଆସ୍ଥାଯ ତତ୍ ଦୁହ୍ଖମ୍ ଅପି ଧାରଯନ୍ ॥୨-୫୯-
ତାପରେ, ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମୁଁ ରଥରେ ଚଡ଼ି ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କଲି, ମନରେ ସେଇ ଦୁଃଖକୁ ଧରି।
ଗୁହା ଇଵ ସାର୍ଧମ୍ ତତ୍ର ଏଵ ସ୍ଥିତଃ ଅସ୍ମି ଦିଵସାନ୍ ବହୂନ୍ । ଆଶଯା ଯଦି ମାମ୍ ରାମଃ ପୁନଃ ଶବ୍ଦାପଯେଦ୍ ଇତି ॥୨-୫୯-
ମୁଁ ଗୁହାଙ୍କ ସହିତ ଏଠାରେ ବହୁ ଦିନ ରହିଲି, ଆଶା କରିଥିଲି ଯେ ଶାୟଦ ରାମ ମତେ ପୁନି ଡାକିବେ।
ଵିଷଯେ ତେ ମହା ରାଜ ମାମ ଵ୍ଯସନ କର୍ଶିତାଃ । ଅପି ଵୃକ୍ଷାଃ ପରିମ୍ଲାନଃ ସପୁଷ୍ପ ଅନ୍କୁର କୋରକାଃ ॥୨-୫୯-
ମହାରାଜ, ଆପଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଏପରି ହେଇଛି ଯେ ଫୁଲ, କଳି, ଅଙ୍କୁର ଥିବା ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୋକରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।
ଉପତପ୍ତୋଦକା ନଦ୍ଯଃ ପଲ୍ଵଲାନି ସରାମ୍ସି ଚ । ପରିଷ୍କୁପଲାଶାନି ଵନାନ୍ଯୁପଵନାନି ଚ ॥୨-୫୯-
ନଦୀମାନେର ଜଳ ଉତ୍ତାପିତ, ପୋଖରୀ ଓ ହ୍ରଦମାନେ ଶୁଷ୍କ, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉପବନମାନେର ପତ୍ର ମରା।
ନ ଚ ସର୍ପନ୍ତି ସତ୍ତ୍ଵାନି ଵ୍ଯାଲା ନ ପ୍ରସରନ୍ତି ଚ । ରାମ ଶୋକ ଅଭିଭୂତମ୍ ତନ୍ ନିଷ୍କୂଜମ୍ ଅଭଵଦ୍ ଵନମ୍ ॥୨-୫୯-
ଜୀବମାନେ ଚଳାଚଳ କରୁନାହାନ୍ତି, ବନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ଘୁଞ୍ଚୁନାହାନ୍ତି; ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି।
ଲୀନ ପୁଷ୍କର ପତ୍ରାଃ ଚ ନର ଇନ୍ଦ୍ର କଲୁଷ ଉଦକାଃ । ସମ୍ତପ୍ତ ପଦ୍ମାଃ ପଦ୍ମିନ୍ଯୋ ଲୀନ ମୀନ ଵିହମ୍ଗମାଃ ॥୨-୫୯-
ପଦ୍ମମାନେ ପତ୍ର ଭିତରେ ଲୁଚିଯାଇଛନ୍ତି, ଜଳ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ମଲିନ, ପୋଖରୀ ତାପିତ, ଲିଲି ଫୁଲ ମାଛ ଓ ପକ୍ଷୀ ଲୁଚିଯାଇଛନ୍ତି।
ଜଲଜାନି ଚ ପୁଷ୍ପାଣି ମାଲ୍ଯାନି ସ୍ଥଲଜାନି ଚ । ନ ଅଦ୍ଯ ଭାନ୍ତି ଅଲ୍ପ ଗନ୍ଧୀନି ଫଲାନି ଚ ଯଥା ପୁରମ୍ ॥୨-୫୯-
ଜଳରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଫୁଲ ଓ ମାଳା, ଭୂମିରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଫୁଲମାନେ ଆଜି ଚମକୁନାହାନ୍ତି; ସ୍ବାଦ ଅତି କମ୍, ଫଳମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଭଳି ନୁହେଁ।
ଅତ୍ରୋଦ୍ଯାନାନି ଶୂନ୍ଯାନି ପ୍ରଲୀନଵିହଗାନି ଚ । ନ ଚାଭିରାମାନାରାମାନ୍ ପଶ୍ଯାମି ମନୁଜର୍ଷଭ ॥୨-୫୯-
ଏଠାରେ ଉଦ୍ୟାନମାନେ ଶୂନ୍ୟ, ପକ୍ଷୀମାନେ ଲୁଚିଯାଇଛନ୍ତି; ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଭଳି ସୁନ୍ଦର ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖୁନାହିଁ।
ପ୍ରଵିଶନ୍ତମ୍ ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ମାମ୍ ନ କଶ୍ଚିତ୍ ଅଭିନନ୍ଦତି । ନରା ରାମମ୍ ଅପଶ୍ଯନ୍ତଃ ନିହ୍ଶ୍ଵସନ୍ତି ମୁହୁର୍ ମୁହୁଃ ॥୨-୫୯-
ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାବେଳେ କେହି ମତେ ସ୍ବାଗତ କରୁନାହିଁ; ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିନାଥିବାରୁ ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘନିଶ୍ଵାସ ଛାଡ଼ନ୍ତି।
ଦେଵ ରାଜରଥମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିନା ରାମମିହାଗତମ୍ । ଦୁଃଖାଦଶ୍ରୁମୁଖଃ ସର୍ଵୋ ରାଜମାର୍ଗଗତୋ ଜନଃ ॥୨-୫୯-
ରାଜା ରଥ ରାମ ବିନା ଫେରିଥିବା ଦେଖି ରାଜପଥରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ହର୍ମ୍ଯୈଃ ଵିମାନୈଃ ପ୍ରାସାଦୈଃ ଅଵେକ୍ଷ୍ଯ ରଥମ୍ ଆଗତମ୍ । ହାହା କାର କୃତା ନାର୍ଯୋ ରାମ ଅଦର୍ଶନ କର୍ଶିତାଃ ॥୨-୫୯-
ମହଳ, ଦୁର୍ଗ ଓ ଦୁର୍ଗମନ୍ଦିରରୁ ନାରୀମାନେ ରାମଙ୍କ ଦେଖିବାକୁ ନପାଇ ଦୁଃଖରେ 'ହାହା' କରି କାନ୍ଦିଉଠନ୍ତି।
ଆଯତୈଃ ଵିମଲୈଃ ନେତ୍ରୈଃ ଅଶ୍ରୁ ଵେଗ ପରିପ୍ଲୁତୈଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମ୍ ଅଭିଵୀକ୍ଷନ୍ତେ ଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଆର୍ତତରାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ॥୨-୫୯-
ବଡ଼ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଯାଇ, ନାରୀମାନେ ଏକାପରେକା ଦେଖି ମନେ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଛନ୍ତି।
ନ ଅମିତ୍ରାଣାମ୍ ନ ମିତ୍ରାଣାମ୍ ଉଦାସୀନ ଜନସ୍ଯ ଚ । ଅହମ୍ ଆର୍ତତଯା କମ୍ଚିତ୍ ଵିଶେଷମ୍ ନ ଉପଲକ୍ଷଯେ ॥୨-୫୯-
ମୋ ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଶତ୍ରୁ, ମିତ୍ର କିମ୍ବା ଉଦାସୀନ ଲୋକରେ କୌଣସି ତଫାତ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ।
ଅପ୍ରହୃଷ୍ଟ ମନୁଷ୍ଯା ଚ ଦୀନ ନାଗ ତୁରମ୍ଗମା । ଆର୍ତ ସ୍ଵର ପରିମ୍ଲାନା ଵିନିହ୍ଶ୍ଵସିତ ନିହ୍ସ୍ଵନା ॥୨-୫୯-
ଲୋକମାନେ ଅନନ୍ଦହୀନ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଶିର ନମାଇଛନ୍ତି, ସ୍ବର କ୍ଷୀଣ ଓ ମରା, ଦୀର୍ଘନିଶ୍ଵାସ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି।
ନିରାନନ୍ଦା ମହା ରାଜ ରାମ ପ୍ରଵ୍ରାଜନ ଆତୁଲା । କୌସଲ୍ଯା ପୁତ୍ର ହୀନା ଇଵାଯୋଧ୍ଯା ପ୍ରତିଭାତି ମା ମା ॥୨-୫୯-
ମହାରାଜ, ରାମଙ୍କ ବନବାସରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ନିରାନନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି; ଏହା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ପୁଅ ନଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ସୂତସ୍ଯ ଵଚନମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାଚା ପରମ ଦୀନଯା । ବାଷ୍ପ ଉପହତଯା ରାଜା ତମ୍ ସୂତମ୍ ଇଦମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୯-
ସୂତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବାସ୍ପରେ ଅଟକିଥିବା ଦୁଃଖଭରା କଣ୍ଠରେ ରାଜା ସୂତକୁ ଏପରି କହିଲେ।
କୈକେଯ୍ଯା ଵିନିଯୁକ୍ତେନ ପାପ ଅଭିଜନ ଭାଵଯା । ମଯା ନ ମନ୍ତ୍ର କୁଶଲୈଃ ଵୃଦ୍ଧୈଃ ସହ ସମର୍ଥିତମ୍ ॥୨-୫୯-
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ ବୁଝିବା ଓ ଜ୍ଞାନୀ ବୃଦ୍ଧମାନେ ସହ ମନ୍ତ୍ରଣା କରି ନଥିଲି; ଏହା କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ମନରେ ହୋଇଥିଲା।