ଯମ୍ ଯାନ୍ତମ୍ ଅନୁଯାନ୍ତି ସ୍ମ ପଦାତି ରଥ କୁଣ୍Jଜରାଃ । ସ ଵତ୍ସ୍ଯତି କଥମ୍ ରାମଃ ଵିଜନମ୍ ଵନମ୍ ଆଶ୍ରିତଃ ॥୨-୫୮-
ଯାହାଙ୍କୁ ପଦାଟୀ, ରଥ ଓ ହାତୀ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ସେ ରାମ କେମିତି ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ରହିବେ?
ଵ୍ଯାLଐଃ ମୃଗୈଃ ଆଚରିତମ୍ କୃଷ୍ଣ ସର୍ପ ନିଷେଵିତମ୍ । କଥମ୍ କୁମାରୌ ଵୈଦେହ୍ଯା ସାର୍ଧମ୍ ଵନମ୍ ଉପସ୍ଥିତୌ ॥୨-୫୮-
ଯେଉଁ ଅରଣ୍ୟରେ ବାଘ, ହରିଣ ଓ କଳା ସାପ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ଓ ଭିଦେହନନ୍ଦିନୀ କେମିତି ପହଞ୍ଚିଲେ?
ସୁକୁମାର୍ଯା ତପସ୍ଵିନ୍ଯା ସୁମନ୍ତ୍ର ସହ ସୀତଯା । ରାଜ ପୁତ୍ରୌ କଥମ୍ ପାଦୈଃ ଅଵରୁହ୍ଯ ରଥାତ୍ ଗତୌ ॥୨-୫୮-
ସୁମନ୍ତ୍ର, ମୃଦୁ ଓ ତପସ୍ବିନୀ ସୀତାଙ୍କ ସହ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର କେମିତି ରଥରୁ ଅବତରି ପଦେ ପଦେ ଚାଲିଗଲେ?
ସିଦ୍ଧ ଅର୍ଥଃ ଖଲୁ ସୂତ ତ୍ଵମ୍ ଯେନ ଦୃଷ୍ଟୌ ମମ ଆତ୍ମଜୌ । ଵନ ଅନ୍ତମ୍ ପ୍ରଵିଶନ୍ତୌ ତାଵ୍ ଅଶ୍ଵିନାଵ୍ ଇଵ ମନ୍ଦରମ୍ ॥୨-୫୮-
ସାରଥି, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ତୁମେ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଯାଉଥିବା ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ଭଳି ଅରଣ୍ୟ ଗଭୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଦେଖିଛ।
କିମ୍ ଉଵାଚ ଵଚୋ ରାମଃ କିମ୍ ଉଵାଚ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ । ସୁମନ୍ତ୍ର ଵନମ୍ ଆସାଦ୍ଯ କିମ୍ ଉଵାଚ ଚ ମୈଥିଲୀ ॥୨-୫୮-
ସୁମନ୍ତ୍ର, ଅରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚି ରାମ କଣ କହିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କଣ କହିଲେ, ଏବଂ ମୈଥିଳୀ କଣ କହିଲେ?
ଆସିତମ୍ ଶଯିତମ୍ ଭୁକ୍ତମ୍ ସୂତ ରାମସ୍ଯ କୀର୍ତଯ । ଜୀଵିଷ୍ଯାମ୍ଯହମେତେନ ଯଯାତିରିଵ ସାଧୁଷୁ ॥୨-୫୮-
ସାରଥି, ରାମଙ୍କ ବସିବା, ଶୋଇବା ଓ ଖାଇବା ବିଷୟରେ ମୋତେ କହ, ଏହା ଶୁଣି ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି, ଯେପରି ଯୟାତି ସାଧୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବଞ୍ଚିଥିଲେ।
ଇତି ସୂତଃ ନର ଇନ୍ଦ୍ରେଣ ଚୋଦିତଃ ସଜ୍ଜମାନଯା । ଉଵାଚ ଵାଚା ରାଜାନମ୍ ସ ବାଷ୍ପ ପରିର୍ବଦ୍ଧଯା ॥୨-୫୮-
ଏଭଳି ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ସାରଥି ଦୁଃଖରେ ଆଖି ଜଳରେ ଭରି, ରାଜାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଅବ୍ରଵୀନ୍ ମାମ୍ ମହା ରାଜ ଧର୍ମମ୍ ଏଵ ଅନୁପାଲଯନ୍ । ଅନ୍ଜଲିମ୍ ରାଘଵଃ କୃତ୍ଵା ଶିରସା ଅଭିପ୍ରଣମ୍ଯ ଚ ॥୨-୫୮-
ମହାରାଜ, ରାଘବ ମୋତେ କହିଥିଲେ, ସେ ସଦା ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ହାତ ଯୋଡି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ କୁହିଲେ।
ସୂତ ମଦ୍ଵଚନାତ୍ ତସ୍ଯ ତାତସ୍ଯ ଵିଦିତ ଆତ୍ମନଃ । ଶିରସା ଵନ୍ଦନୀଯସ୍ଯ ଵନ୍ଦ୍ଯୌ ପାଦୌ ମହାତ୍ମନଃ ॥୨-୫୮-
ସାରଥି, ମୋର କଥା ମାଧ୍ୟମରେ, ନିଜକୁ ଜଣା ତାତଙ୍କୁ, ଯାହାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ନମସ୍କାର ଯୋଗ୍ୟ, ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପାଦକୁ ନମସ୍କାର କର।
ସର୍ଵମ୍ ଅନ୍ତଃ ପୁରମ୍ ଵାଚ୍ଯମ୍ ସୂତ ମଦ୍ଵଚନାତ୍ତ୍ଵଯା । ଆରୋଗ୍ଯମ୍ ଅଵିଶେଷେଣ ଯଥା ଅର୍ହମ୍ ଚ ଅଭିଵାଦନମ୍ ॥୨-୫୮-
ସାରଥି, ମୋର କଥା ମାଧ୍ୟମରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ନମସ୍କାର ଦେଉ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁସ୍ଥତା ଓ ଯଥାଯଥ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦିଅ।
ମାତା ଚ ମମ କୌସଲ୍ଯା କୁଶଲମ୍ ଚ ଅଭିଵାଦନମ୍ । ଅପ୍ରମାଦମ୍ ଚ ଵକ୍ତଵ୍ଯା ବ୍ରୂଯାଶ୍ଚୈମିଦମ୍ ଵଚଃ ॥୨-୫୮-
ମୋ ମା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ନମସ୍କାର ଦିଅ, ସତର୍କ ରହିବାକୁ କୁହ, ଏହି କଥା ମଧ୍ୟ କହ।
ଧର୍ମନିତ୍ଯା ଯଥାକାଲମଗ୍ନ୍ଯଗାରପରା ଭଵ । ଦେଵି ଦେଵସ୍ଯ ପାଦୌ ଚ ଦେଵଵତ୍ ପରିପାଲଯ ॥୨-୫୮-
ସଦା ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖ, ସମୟରେ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ କର, ଦେବୀ, ପତିଙ୍କ ପାଦକୁ ଦେବତା ଭଳି ରକ୍ଷା କର।
ଅଭିମାନମ୍ ଚ ମାନମ୍ ଚ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵର୍ତସ୍ଵ ମାତୃଷୁ । ଅନୁ ରାଜାନ ମାର୍ଯାମ୍ ଚ କୈକେଯୀମମ୍ବ କାରଯ ॥୨-୫୮-
ମାନ ଓ ଅହଂକାର ଛାଡ଼, ମାନମାନେ ମାନ୍ୟ ହେଇ ଚାଲ, ରାଜ୍ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମା ଭଳି ସମ୍ମାନ କର।
କୁମାରେ ଭରତେ ଵୃତ୍ତିର୍ଵର୍ତିତଵ୍ଯାଚ ରାଜଵତ୍ । ଅର୍ଥଜ୍ଯେଷ୍ଠା ହି ରାଜାନୋ ରାଜଧର୍ମମନୁସ୍ମର ॥୨-୫୮-
ଭାଇ ଭରତଙ୍କ ସହ ବ୍ୟବହାର ରାଜାଙ୍କ ସମାନ କର, କାରଣ ରାଜାମାନେ ଧନରେ ପ୍ରଧାନ, ରାଜଧର୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କର।
ଭରତଃ କୁଶଲମ୍ ଵାଚ୍ଯୋ ଵାଚ୍ଯୋ ମଦ୍ ଵଚନେନ ଚ । ସର୍ଵାସ୍ଵ ଏଵ ଯଥା ନ୍ଯାଯମ୍ ଵୃତ୍ତିମ୍ ଵର୍ତସ୍ଵ ମାତୃଷୁ ॥୨-୫୮-
ଭରତଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ମୋର କଥା ଦିଅ, ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କ ସହ ଯଥାଯଥ ବ୍ୟବହାର କର।
ଵକ୍ତଵ୍ଯଃ ଚ ମହା ବାହୁର୍ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁ କୁଲ ନନ୍ଦନଃ । ପିତରମ୍ ଯୌଵରାଜ୍ଯସ୍ଥୋ ରାଜ୍ଯସ୍ଥମ୍ ଅନୁପାଲଯ ॥୨-୫୮-
ବଳଶାଳୀ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଅଭିମାନକୁ ଏହି କଥା କହ, ତୁମ ପିତା ଯେପରିଅଛନ୍ତି, ରାଜ୍ୟକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖ।
ଅତିକ୍ରାନ୍ତଵଯା ରାଜା ମାସ୍ମୈନମ୍ ଵ୍ଯଵରୋରୁଧଃ । କୁମାରରାଜ୍ଯେ ଜୀଵ ତ୍ଵମ୍ ତସ୍ଯୈଵାଜ୍ଞ୍ପ୍ରଵର୍ତନାମ୍ ॥୨-୫୮-
ବୟସରେ ବଡ଼ ହୋଇଥିବା ରାଜା ମୋତେ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଏହାକୁ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବାରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନି। ତୁମେ ବଞ୍ଚି ରୁହ, ଏବଂ ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ଆଦେଶକୁ ମାନ।'
ଅବ୍ରଵୀଚ୍ଚାପି ମାମ୍ ଭୂଯୋ ଭୃଶମଶ୍ରୂଣି ଵର୍ତଯନ୍ । ମାତେଵ ମମ ମାତା ତେ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯା ପୁତ୍ରଗର୍ଧିନୀ ॥୨-୫୮-
ସେ ପୁନି ମୋତେ କହିଲେ, ତାଙ୍କର ଆଖିରୁ ଅଶ୍ରୁ ବହୁଥିଲା, 'ମୋର ମାତା, ଯିଏ ପୁଅ ପାଇଁ ଆତୁର, ତାକୁ ତୁମେ ନିଜ ମାତା ପରି ଦେଖିବାକୁ ଉଚିତ।'
ଇତି ଏଵମ୍ ମାମ୍ ମହାରାଜ ବୃଵନ୍ନ୍ ଏଵ ମହା ଯଶାଃ । ରାମଃ ରାଜୀଵ ତାମ୍ର ଅକ୍ଷୋ ଭୃଶମ୍ ଅଶ୍ରୂଣି ଅଵର୍ତଯତ୍ ॥୨-୫୮-
ଏଭଳି ମହାରାଜା, ଯେତେବେଳେ ସେ ଏପରି କଥା କହୁଥିଲେ, ରାମଙ୍କର ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ତାମ୍ର ଆଖି ଅତି ଅଶ୍ରୁଭରା ହେଇଗଲା।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ତୁ ସୁସମ୍କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ନିହ୍ଶ୍ଵସନ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ । କେନ ଅଯମ୍ ଅପରାଧେନ ରାଜ ପୁତ୍ରଃ ଵିଵାସିତଃ ॥୨-୫୮-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି କହିଲେ, 'କେଉଁ ଅପରାଧ ପାଇଁ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବନବାସ ଦିଆଯାଇଛି?'
ରାଜ୍ଞା ତୁ ଖଲୁ କୈକେଯ୍ଯା ଲଘୁ ତ୍ଵାଶ୍ରିତ୍ଯ ଶାସନମ୍ । କୃତମ୍ କାର୍ଯମକାର୍ଯମ୍ ଵା ଵଯମ୍ ଯେନାଭିପୀଡିତାଃ ॥୨-୫୮-
ରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଠିକ କି ଭୁଲ, ଯାହା କରିଛନ୍ତି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛୁ।
ଯଦି ପ୍ରଵ୍ରାଜିତଃ ରାମଃ ଲୋଭ କାରଣ କାରିତମ୍ । ଵର ଦାନ ନିମିତ୍ତମ୍ ଵା ସର୍ଵଥା ଦୁଷ୍କୃତମ୍ କୃତମ୍ ॥୨-୫୮-
ଯଦି ଲୋଭ କିମ୍ବା ବରଦାନ ଦେବା ପାଇଁ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦିଆଯାଇଛି, ଯେଉଁ କଥା ହେଉ, ଏହା ଏକ ଅନ୍ୟାୟ କାମ ହୋଇଛି।
ଇଦମ୍ ତାଵଦ୍ଯଥାକାମମୀଶ୍ଵରସ୍ଯ କୃତେ କୃତମ୍ । ରାମସ୍ଯ ତୁ ପରିତ୍ଯାଗେ ନ ହେତୁମ୍ ଉପଲକ୍ଷଯେ ॥୨-୫୮-
ଏହା ମାତ୍ର ରାଜାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ କରାଯାଇଛି; କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାର କୌଣସି ଯୁକ୍ତି ମୁଁ ଦେଖୁନି।
ଅସମୀକ୍ଷ୍ଯ ସମାରବ୍ଧମ୍ ଵିରୁଦ୍ଧମ୍ ବୁଦ୍ଧି ଲାଘଵାତ୍ । ଜନଯିଷ୍ଯତି ସମ୍କ୍ରୋଶମ୍ ରାଘଵସ୍ଯ ଵିଵାସନମ୍ ॥୨-୫୮-
ଅନ୍ଧାରେ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଆଯାଇଛି, ଯାହା ବୁଝିବାର ଅଭାବରୁ ହୋଇଛି; ରାଘବଙ୍କର ବନବାସ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅସନ୍ତୋଷ ଜନ୍ମ ଦେବ।
ଅହମ୍ ତାଵନ୍ ମହା ରାଜେ ପିତୃତ୍ଵମ୍ ନ ଉପଲକ୍ଷଯେ । ଭ୍ରାତା ଭର୍ତା ଚ ବନ୍ଧୁଃ ଚ ପିତା ଚ ମମ ରାଘଵଃ ॥୨-୫୮-
ମୁଁ ତ, ମହାରାଜ, ପିତୃତ୍ୱ କୁ ଅନୁଭବ କରୁନି; ରାଘବ ମୋର ଭାଇ, ସ୍ୱାମୀ, ଆତ୍ମୀୟ ଓ ପିତା।
ସର୍ଵ ଲୋକ ପ୍ରିଯମ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵ ଲୋକ ହିତେ ରତମ୍ । ସର୍ଵ ଲୋକୋ ଅନୁରଜ୍ଯେତ କଥମ୍ ତ୍ଵା ଅନେନ କର୍ମଣା ॥୨-୫୮-
ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ଲାଗିଥିବା ଜଣେ ମଣିଷକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏମିତି କାମ କରି, କିପରି ଲୋକମାନେ ତୁମ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ରହିପାରିବେ?
ସର୍ଵପ୍ରଜାଭିରାମମ୍ ହି ରାମମ୍ ପ୍ରଵ୍ରାଜ୍ଯ ଧାର୍ମିକମ୍ । ସର୍ଵଲୋକମ୍ ଵିରୁଧ୍ଯେମମ୍ କଥମ୍ ରାଜା ଭଵିଷ୍ଯସି ॥୨-୫୮-
ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବା ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ବିପକ୍ଷରେ ଯିଏ ରହିଛି, ସେ କିପରି ରାଜା ରହିପାରିବ?
ଜାନକୀ ତୁ ମହା ରାଜ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ତୀ ତପସ୍ଵିନୀ । ଭୂତ ଉପହତ ଚିତ୍ତା ଇଵ ଵିଷ୍ଠିତା ଵୃଷ୍ମୃତା ସ୍ଥିତା ॥୨-୫୮-
ମହାରାଜ, ଜାନକୀ ତ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭାରି ହୋଇ, ଉପବାସରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ଏବଂ ନିର୍ମଳ ଭାବରେ ଅଚଳ ଦଢ଼ ହୋଇ ରହିଥିଲେ।
ଅଦୃଷ୍ଟ ପୂର୍ଵ ଵ୍ଯସନା ରାଜ ପୁତ୍ରୀ ଯଶସ୍ଵିନୀ । ତେନ ଦୁହ୍ଖେନ ରୁଦତୀ ନ ଏଵ ମାମ୍ କିମ୍ଚିତ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୮-
ଯିଏ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏମି ଦୁଃଖ ଦେଖିନଥିଲେ, ସେ ଯଶସ୍ୱିନୀ ରାଜକୁମାରୀ ଏହି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ ଏବଂ ମୋତେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
ଉଦ୍ଵୀକ୍ଷମାଣା ଭର୍ତାରମ୍ ମୁଖେନ ପରିଶୁଷ୍ଯତା । ମୁମୋଚ ସହସା ବାଷ୍ପମ୍ ମାମ୍ ପ୍ରଯାନ୍ତମ୍ ଉଦୀକ୍ଷ୍ଯ ସା ॥୨-୫୮-
ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଶୁଷ୍କ ମୁହଁରେ ଦେଖି, ମୋତେ ଯିବାକୁ ଦେଖି, ହଠାତ୍ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ।