ସା ତଥା ଉକ୍ତ୍ଵା ମହା ରାଜମ୍ କୌସଲ୍ଯା ଶୋକ ଲାଲସା । ଧରଣ୍ଯାମ୍ ନିପପାତ ଆଶୁ ବାଷ୍ପ ଵିପ୍ଲୁତ ଭାଷିଣୀ ॥୨-୫୭-
ଏପରି କଥା କହି, ଶୋକରେ ଭିଜିଥିବା କୌଶଲ୍ୟା ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ତାଙ୍କର କଥା ଅଶ୍ରୁରେ ବିଗଡ଼ିଯାଇଥିଲା।
ଏଵମ୍ ଵିଲପତୀମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୌସଲ୍ଯାମ୍ ପତିତାମ୍ ଭୁଵି । ପତିମ୍ ଚ ଅଵେକ୍ଷ୍ଯ ତାଃ ସର୍ଵାଃ ସୁସ୍ଵରମ୍ ରୁରୁଦୁଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ॥୨-୫୭-
କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି କନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖି, ଏବଂ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କନ୍ଦିଲେ।
ତତଃ ତମ୍ ଅନ୍ତଃ ପୁର ନାଦମ୍ ଉତ୍ଥିତମ୍ । ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଵୃଦ୍ଧାଃ ତରୁଣାଃ ଚ ମାନଵାଃ । ସ୍ତ୍ରିଯଃ ଚ ସର୍ଵା ରୁରୁଦୁଃ ସମନ୍ତତଃ । ପୁରମ୍ ତଦା ଆସୀତ୍ ପୁନର୍ ଏଵ ସମ୍କୁଲମ୍ ॥୨-୫୭-
ତାପରେ ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ଉଠୁଥିବା ଶବ୍ଦ ଦେଖି, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଯୁବକମାନେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ସବୁଠାରେ କନ୍ଦିଲେ। ସେ ସମୟରେ ସେହି ସହର ପୁଣିଥରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା।
thumb|ଅଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଅଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ପ୍ରତ୍ଯାଶ୍ଵସ୍ତଃ ଯଦା ରାଜା ମୋହାତ୍ ପ୍ରତ୍ଯାଗତଃ ପୁନଃ । ଥାଜୁହାଵ ତମ୍ ସୂତମ୍ ରାମ ଵୃତ୍ତ ଅନ୍ତ କାରଣାତ୍ ॥୨-୫୮-
ରାଜା ଯେତେବେଳେ ଅଚେତନତାରୁ ସ୍ଥିର ହେଲେ, ରାମଙ୍କ ଖବର ଜାଣିବା ପାଇଁ ସାରଥିଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
ତଦା ସୂତୋ ମହାରାଜ କୃତାଞ୍ଜଲିରୁପସ୍ଥିତଃ। ରାମମେଵ ଅନୁଶୋଚନ୍ତଂ ଦୁଃଖଶୋକସମନ୍ଵିତମ୍ ॥୨-୫୮-
ତାପରେ ସାରଥି ହାତ ଜୋଡି ମହାରାଜଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ, ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଶୋକରେ ଭରିଥିଲେ।
ଵୃଦ୍ଧମ୍ ପରମ ସମ୍ତପ୍ତମ୍ ନଵ ଗ୍ରହମ୍ ଇଵ ଦ୍ଵିପମ୍ । ଵିନିଃଶ୍ଵସନ୍ତମ୍ ଧ୍ଯାଯନ୍ତମ୍ ଅସ୍ଵସ୍ଥମ୍ ଇଵ କୁନ୍ଜରମ୍ ॥୨-୫୮-
ସେ ବୟସ୍କ ଓ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ନୂଆ ଗ୍ରହ ଧରିଥିବା ହାତୀ ପରି, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ଏବଂ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବା, ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହାତୀ ପରି ଅସ୍ଥିର ଥିଲେ।
ରାଜା ତୁ ରଜସା ସୂତମ୍ ଧ୍ଵସ୍ତ ଅଙ୍ଗମ୍ ସମୁପସ୍ଥିତମ୍ । ଅଶ୍ରୁ ପୂର୍ଣ ମୁଖମ୍ ଦୀନମ୍ ଉଵାଚ ପରମ ଆର୍ତଵତ୍ ॥୨-୫୮-
ରାଜା ଦେଖିଲେ, ସାରଥି ଧୂଳିରେ ମୁଡ଼ିଥିବା ଦେହ ଏବଂ ଅଶ୍ରୁ ଭରା ମୁହଁ ନେଇ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଆସିଛନ୍ତି। ସେ ତାଙ୍କୁ ଅତି ଦୁଃଖରେ କଥା କହିଲେ।
କ୍ଵ ନୁ ଵତ୍ସ୍ଯତି ଧର୍ମ ଆତ୍ମା ଵୃକ୍ଷ ମୂଲମ୍ ଉପାଶ୍ରିତଃ । ସୋ ଅତ୍ଯନ୍ତ ସୁଖିତଃ ସୂତ କିମ୍ ଅଶିଷ୍ଯତି ରାଘଵଃ ॥୨-୫୮-
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ କେଉଁଠି ଗଛ ତଳେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ରହିବେ? ଏମିତି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାଘବ କଣ ଖାଇବେ, ସାରଥି?
ଦୁଃଖସ୍ଯାନୁଚିତୋ ଦୁଃଖମ୍ ସୁମନ୍ତ୍ର ଶଯନୋଚିତଃ । ଭୂମି ପାଲ ଆତ୍ମଜୋ ଭୂମୌ ଶେତେ କଥମ୍ ଅନାଥଵତ୍ ॥୨-୫୮-
ସୁମନ୍ତ୍ର, ଯିଏ ଦୁଃଖ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ସୁଖଦ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ କେମିତି ଭୂମିରେ ଅନାଥ ଭଳି ଶୋଇଛନ୍ତି?
ଯମ୍ ଯାନ୍ତମ୍ ଅନୁଯାନ୍ତି ସ୍ମ ପଦାତି ରଥ କୁଣ୍Jଜରାଃ । ସ ଵତ୍ସ୍ଯତି କଥମ୍ ରାମଃ ଵିଜନମ୍ ଵନମ୍ ଆଶ୍ରିତଃ ॥୨-୫୮-
ଯାହାଙ୍କୁ ପଦାଟୀ, ରଥ ଓ ହାତୀ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ସେ ରାମ କେମିତି ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ରହିବେ?
ଵ୍ଯାLଐଃ ମୃଗୈଃ ଆଚରିତମ୍ କୃଷ୍ଣ ସର୍ପ ନିଷେଵିତମ୍ । କଥମ୍ କୁମାରୌ ଵୈଦେହ୍ଯା ସାର୍ଧମ୍ ଵନମ୍ ଉପସ୍ଥିତୌ ॥୨-୫୮-
ଯେଉଁ ଅରଣ୍ୟରେ ବାଘ, ହରିଣ ଓ କଳା ସାପ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ଓ ଭିଦେହନନ୍ଦିନୀ କେମିତି ପହଞ୍ଚିଲେ?
ସୁକୁମାର୍ଯା ତପସ୍ଵିନ୍ଯା ସୁମନ୍ତ୍ର ସହ ସୀତଯା । ରାଜ ପୁତ୍ରୌ କଥମ୍ ପାଦୈଃ ଅଵରୁହ୍ଯ ରଥାତ୍ ଗତୌ ॥୨-୫୮-
ସୁମନ୍ତ୍ର, ମୃଦୁ ଓ ତପସ୍ବିନୀ ସୀତାଙ୍କ ସହ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର କେମିତି ରଥରୁ ଅବତରି ପଦେ ପଦେ ଚାଲିଗଲେ?
ସିଦ୍ଧ ଅର୍ଥଃ ଖଲୁ ସୂତ ତ୍ଵମ୍ ଯେନ ଦୃଷ୍ଟୌ ମମ ଆତ୍ମଜୌ । ଵନ ଅନ୍ତମ୍ ପ୍ରଵିଶନ୍ତୌ ତାଵ୍ ଅଶ୍ଵିନାଵ୍ ଇଵ ମନ୍ଦରମ୍ ॥୨-୫୮-
ସାରଥି, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ତୁମେ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଯାଉଥିବା ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ଭଳି ଅରଣ୍ୟ ଗଭୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଦେଖିଛ।
କିମ୍ ଉଵାଚ ଵଚୋ ରାମଃ କିମ୍ ଉଵାଚ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ । ସୁମନ୍ତ୍ର ଵନମ୍ ଆସାଦ୍ଯ କିମ୍ ଉଵାଚ ଚ ମୈଥିଲୀ ॥୨-୫୮-
ସୁମନ୍ତ୍ର, ଅରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚି ରାମ କଣ କହିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କଣ କହିଲେ, ଏବଂ ମୈଥିଳୀ କଣ କହିଲେ?
ଆସିତମ୍ ଶଯିତମ୍ ଭୁକ୍ତମ୍ ସୂତ ରାମସ୍ଯ କୀର୍ତଯ । ଜୀଵିଷ୍ଯାମ୍ଯହମେତେନ ଯଯାତିରିଵ ସାଧୁଷୁ ॥୨-୫୮-
ସାରଥି, ରାମଙ୍କ ବସିବା, ଶୋଇବା ଓ ଖାଇବା ବିଷୟରେ ମୋତେ କହ, ଏହା ଶୁଣି ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି, ଯେପରି ଯୟାତି ସାଧୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବଞ୍ଚିଥିଲେ।
ଇତି ସୂତଃ ନର ଇନ୍ଦ୍ରେଣ ଚୋଦିତଃ ସଜ୍ଜମାନଯା । ଉଵାଚ ଵାଚା ରାଜାନମ୍ ସ ବାଷ୍ପ ପରିର୍ବଦ୍ଧଯା ॥୨-୫୮-
ଏଭଳି ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ସାରଥି ଦୁଃଖରେ ଆଖି ଜଳରେ ଭରି, ରାଜାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଅବ୍ରଵୀନ୍ ମାମ୍ ମହା ରାଜ ଧର୍ମମ୍ ଏଵ ଅନୁପାଲଯନ୍ । ଅନ୍ଜଲିମ୍ ରାଘଵଃ କୃତ୍ଵା ଶିରସା ଅଭିପ୍ରଣମ୍ଯ ଚ ॥୨-୫୮-
ମହାରାଜ, ରାଘବ ମୋତେ କହିଥିଲେ, ସେ ସଦା ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ହାତ ଯୋଡି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ କୁହିଲେ।
ସୂତ ମଦ୍ଵଚନାତ୍ ତସ୍ଯ ତାତସ୍ଯ ଵିଦିତ ଆତ୍ମନଃ । ଶିରସା ଵନ୍ଦନୀଯସ୍ଯ ଵନ୍ଦ୍ଯୌ ପାଦୌ ମହାତ୍ମନଃ ॥୨-୫୮-
ସାରଥି, ମୋର କଥା ମାଧ୍ୟମରେ, ନିଜକୁ ଜଣା ତାତଙ୍କୁ, ଯାହାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ନମସ୍କାର ଯୋଗ୍ୟ, ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପାଦକୁ ନମସ୍କାର କର।
ସର୍ଵମ୍ ଅନ୍ତଃ ପୁରମ୍ ଵାଚ୍ଯମ୍ ସୂତ ମଦ୍ଵଚନାତ୍ତ୍ଵଯା । ଆରୋଗ୍ଯମ୍ ଅଵିଶେଷେଣ ଯଥା ଅର୍ହମ୍ ଚ ଅଭିଵାଦନମ୍ ॥୨-୫୮-
ସାରଥି, ମୋର କଥା ମାଧ୍ୟମରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ନମସ୍କାର ଦେଉ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁସ୍ଥତା ଓ ଯଥାଯଥ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦିଅ।
ମାତା ଚ ମମ କୌସଲ୍ଯା କୁଶଲମ୍ ଚ ଅଭିଵାଦନମ୍ । ଅପ୍ରମାଦମ୍ ଚ ଵକ୍ତଵ୍ଯା ବ୍ରୂଯାଶ୍ଚୈମିଦମ୍ ଵଚଃ ॥୨-୫୮-
ମୋ ମା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ନମସ୍କାର ଦିଅ, ସତର୍କ ରହିବାକୁ କୁହ, ଏହି କଥା ମଧ୍ୟ କହ।
ଧର୍ମନିତ୍ଯା ଯଥାକାଲମଗ୍ନ୍ଯଗାରପରା ଭଵ । ଦେଵି ଦେଵସ୍ଯ ପାଦୌ ଚ ଦେଵଵତ୍ ପରିପାଲଯ ॥୨-୫୮-
ସଦା ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖ, ସମୟରେ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ କର, ଦେବୀ, ପତିଙ୍କ ପାଦକୁ ଦେବତା ଭଳି ରକ୍ଷା କର।
ଅଭିମାନମ୍ ଚ ମାନମ୍ ଚ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵର୍ତସ୍ଵ ମାତୃଷୁ । ଅନୁ ରାଜାନ ମାର୍ଯାମ୍ ଚ କୈକେଯୀମମ୍ବ କାରଯ ॥୨-୫୮-
ମାନ ଓ ଅହଂକାର ଛାଡ଼, ମାନମାନେ ମାନ୍ୟ ହେଇ ଚାଲ, ରାଜ୍ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମା ଭଳି ସମ୍ମାନ କର।
କୁମାରେ ଭରତେ ଵୃତ୍ତିର୍ଵର୍ତିତଵ୍ଯାଚ ରାଜଵତ୍ । ଅର୍ଥଜ୍ଯେଷ୍ଠା ହି ରାଜାନୋ ରାଜଧର୍ମମନୁସ୍ମର ॥୨-୫୮-
ଭାଇ ଭରତଙ୍କ ସହ ବ୍ୟବହାର ରାଜାଙ୍କ ସମାନ କର, କାରଣ ରାଜାମାନେ ଧନରେ ପ୍ରଧାନ, ରାଜଧର୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କର।
ଭରତଃ କୁଶଲମ୍ ଵାଚ୍ଯୋ ଵାଚ୍ଯୋ ମଦ୍ ଵଚନେନ ଚ । ସର୍ଵାସ୍ଵ ଏଵ ଯଥା ନ୍ଯାଯମ୍ ଵୃତ୍ତିମ୍ ଵର୍ତସ୍ଵ ମାତୃଷୁ ॥୨-୫୮-
ଭରତଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ମୋର କଥା ଦିଅ, ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କ ସହ ଯଥାଯଥ ବ୍ୟବହାର କର।
ଵକ୍ତଵ୍ଯଃ ଚ ମହା ବାହୁର୍ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁ କୁଲ ନନ୍ଦନଃ । ପିତରମ୍ ଯୌଵରାଜ୍ଯସ୍ଥୋ ରାଜ୍ଯସ୍ଥମ୍ ଅନୁପାଲଯ ॥୨-୫୮-
ବଳଶାଳୀ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଅଭିମାନକୁ ଏହି କଥା କହ, ତୁମ ପିତା ଯେପରିଅଛନ୍ତି, ରାଜ୍ୟକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖ।
ଅତିକ୍ରାନ୍ତଵଯା ରାଜା ମାସ୍ମୈନମ୍ ଵ୍ଯଵରୋରୁଧଃ । କୁମାରରାଜ୍ଯେ ଜୀଵ ତ୍ଵମ୍ ତସ୍ଯୈଵାଜ୍ଞ୍ପ୍ରଵର୍ତନାମ୍ ॥୨-୫୮-
ବୟସରେ ବଡ଼ ହୋଇଥିବା ରାଜା ମୋତେ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଏହାକୁ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବାରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନି। ତୁମେ ବଞ୍ଚି ରୁହ, ଏବଂ ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ଆଦେଶକୁ ମାନ।'
ଅବ୍ରଵୀଚ୍ଚାପି ମାମ୍ ଭୂଯୋ ଭୃଶମଶ୍ରୂଣି ଵର୍ତଯନ୍ । ମାତେଵ ମମ ମାତା ତେ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯା ପୁତ୍ରଗର୍ଧିନୀ ॥୨-୫୮-
ସେ ପୁନି ମୋତେ କହିଲେ, ତାଙ୍କର ଆଖିରୁ ଅଶ୍ରୁ ବହୁଥିଲା, 'ମୋର ମାତା, ଯିଏ ପୁଅ ପାଇଁ ଆତୁର, ତାକୁ ତୁମେ ନିଜ ମାତା ପରି ଦେଖିବାକୁ ଉଚିତ।'
ଇତି ଏଵମ୍ ମାମ୍ ମହାରାଜ ବୃଵନ୍ନ୍ ଏଵ ମହା ଯଶାଃ । ରାମଃ ରାଜୀଵ ତାମ୍ର ଅକ୍ଷୋ ଭୃଶମ୍ ଅଶ୍ରୂଣି ଅଵର୍ତଯତ୍ ॥୨-୫୮-
ଏଭଳି ମହାରାଜା, ଯେତେବେଳେ ସେ ଏପରି କଥା କହୁଥିଲେ, ରାମଙ୍କର ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ତାମ୍ର ଆଖି ଅତି ଅଶ୍ରୁଭରା ହେଇଗଲା।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ତୁ ସୁସମ୍କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ନିହ୍ଶ୍ଵସନ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ । କେନ ଅଯମ୍ ଅପରାଧେନ ରାଜ ପୁତ୍ରଃ ଵିଵାସିତଃ ॥୨-୫୮-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି କହିଲେ, 'କେଉଁ ଅପରାଧ ପାଇଁ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବନବାସ ଦିଆଯାଇଛି?'