ଶୁଶ୍ରାଵ ଚ ଵଚଃ ତେଷାମ୍ ବୃନ୍ଦମ୍ ବୃନ୍ଦମ୍ ଚ ତିଷ୍ଠତାମ୍ । ହତାଃ ସ୍ମ ଖଲୁ ଯେ ନ ଇହ ପଶ୍ଯାମୈତି ରାଘଵମ୍ ॥୨-୫୭-
ସେ ଶୁଣିଲେ, ଲୋକମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଦଢ଼ି ଦଢ଼ି କହୁଛନ୍ତି: 'ଆମେ ତ ବିନଶିଗଲୁ, କାରଣ ଏଠାରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ।'
ଦାନ ଯଜ୍ଞ ଵିଵାହେଷୁ ସମାଜେଷୁ ମହତ୍ସୁ ଚ । ନ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମଃ ପୁନର୍ ଜାତୁ ଧାର୍ମିକମ୍ ରାମମ୍ ଅନ୍ତରା ॥୨-୫୭-
'ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ବିବାହ ଓ ବଡ଼ ସଭାରେ ଆମେ ଆଉ କେବେ ଧର୍ମିକ ରାମଙ୍କୁ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖିପାରିବୁନାହିଁ।'
କିମ୍ ସମର୍ଥମ୍ ଜନସ୍ଯ ଅସ୍ଯ କିମ୍ ପ୍ରିଯମ୍ କିମ୍ ସୁଖ ଆଵହମ୍ । ଇତି ରାମେଣ ନଗରମ୍ ପିତୃଵତ୍ ପରିପାଲିତମ୍ ॥୨-୫୭-
'ଏହି ଜନମାନଙ୍କ ପାଇଁ କଣ ଉପକାରୀ, କଣ ପ୍ରିୟ, କଣ ସୁଖଦାୟକ?'—ଏଭଳି ରାମ ଏହି ନଗରକୁ ବାପାଙ୍କ ପରି ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ଵାତ ଅଯନ ଗତାନାମ୍ ଚ ସ୍ତ୍ରୀଣାମ୍ ଅନ୍ଵନ୍ତର ଆପଣମ୍ । ରାମ ଶୋକ ଅଭିତପ୍ତାନାମ୍ ଶୁଶ୍ରାଵ ପରିଦେଵନମ୍ ॥୨-୫୭-
ବାତାସରେ ଚାଲିଥିବା ମାର୍ଗ ଓ ଅନ୍ତଃପଟିଆ ବଜାରରୁ ରାମଙ୍କ ଶୋକରେ ଜଳିଉଠିଥିବା ମହିଳାମାନଙ୍କର କାନ୍ଦନ ସେ ଶୁଣିଲେ।
ସ ରାଜ ମାର୍ଗ ମଧ୍ଯେନ ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ପିହିତ ଆନନଃ । ଯତ୍ର ରାଜା ଦଶରଥଃ ତତ୍ ଏଵ ଉପଯଯୌ ଗୃହମ୍ ॥୨-୫୭-
ସୁମନ୍ତ୍ର ମୁହଁ ଢାକି ରାଜପଥ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲି ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ଘରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ସୋ ଅଵତୀର୍ଯ ରଥାତ୍ ଶୀଘ୍ରମ୍ ରାଜ ଵେଶ୍ମ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଚ । କକ୍ଷ୍ଯାଃ ସପ୍ତ ଅଭିଚକ୍ରାମ ମହା ଜନ ସମାକୁଲାଃ ॥୨-୫୭-
ସେ ଶୀଘ୍ର ରଥରୁ ଅବତରି ରାଜମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଲୋକମାନେ ଭରିଥିବା ସାତଟି ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଦେଇ ଯାଇଲେ।
ହର୍ମ୍ଯୈର୍ଵିମାନୈଃ ପ୍ରାସାଦୈରଵେକ୍ଷ୍ଯାଥ ସମାଗତମ୍ । ହାହାକାରକୃତା ନାର୍ଯୋ ରାମଦର୍ଶନକର୍ଶିତାଃ ॥୨-୫୭-
ମହଳ, ଦୋଳା ଓ ଉଚ୍ଚ ଗୃହରୁ ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଆଶାରେ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ମହିଳାମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିଲେ।
ଆଯତୈର୍ଵିମଲୈର୍ନେତ୍ରୈରଶ୍ରୁଵେଗପରିପ୍ଲୁତୈଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମଭିଵୀକ୍ଷନ୍ତେଽଵ୍ଯକ୍ତମାର୍ତତରାଃ ସ୍ତ୍ରୀଯଃ ॥୨-୫୭-
ବଡ଼ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚକ୍ଷୁରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି ମହିଳାମାନେ ଏକାଅପରକୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଏତେ ଗଭୀର ଯେ କଥା ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉନଥିଲା।
ତତଃ ଦଶରଥ ସ୍ତ୍ରୀଣାମ୍ ପ୍ରାସାଦେଭ୍ଯଃ ତତଃ ତତଃ । ରାମ ଶୋକ ଅଭିତପ୍ତାନାମ୍ ମନ୍ଦମ୍ ଶୁଶ୍ରାଵ ଜଲ୍ପିତମ୍ ॥୨-୫୭-
ତାପରେ ଦଶରଥଙ୍କ ମହଳରୁ ରାମଙ୍କ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ମହିଳାମାନଙ୍କର ମୃଦୁ କଥାବାର୍ତ୍ତା ସେ ଶୁଣିଲେ।
ସହ ରାମେଣ ନିର୍ଯାତଃ ଵିନା ରାମମ୍ ଇହ ଆଗତଃ । ସୂତଃ କିମ୍ ନାମ କୌସଲ୍ଯାମ୍ ଶୋଚନ୍ତୀମ୍ ପ୍ରତି ଵକ୍ଷ୍ଯତି ॥୨-୫୭-
ରାମ ସହିତ ବାହାରି ଏବେ ରାମ ବିନା ଫେରିଥିବା ସାରଥି କେଉଁଠି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେବେ?
ଯଥା ଚ ମନ୍ଯେ ଦୁର୍ଜୀଵମ୍ ଏଵମ୍ ନ ସୁକରମ୍ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଆଚ୍ଚିଦ୍ଯ ପୁତ୍ରେ ନିର୍ଯାତେ କୌସଲ୍ଯା ଯତ୍ର ଜୀଵତି ॥୨-୫୭-
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏଭଳି ଜୀବନ ଚାଲାଇବା ଏକଦମ ସହଜ ନୁହେଁ, ବହୁତ କଷ୍ଟକର। ରାମଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିଦାୟ ପରେ ଯେଉଁଠି କୌଶଲ୍ୟା ଜୀବିତ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ଜୀବନ ଅତି ଦୁର୍ଭୋଗ।
ସତ୍ଯ ରୂପମ୍ ତୁ ତତ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ରାଜ୍ଞଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାମ୍ ନିଶାମଯନ୍ । ପ୍ରଦୀପ୍ତମ୍ ଇଵ ଶୋକେନ ଵିଵେଶ ସହସା ଗୃହମ୍ ॥୨-୫୭-
ରାଜାଙ୍କ ଝିଅମାନେ ଯେଉଁ କଥା କହିଲେ, ସେଠାରେ ସତ୍ୟତା ଥିଲା। ସେ କଥା ଶୁଣି, ଶୋକରେ ଜଳିଉଠିଥିବା ପରି, ସେ ହଠାତ୍ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଅଷ୍ଟମୀମ୍ କକ୍ଷ୍ଯାମ୍ ରାଜାନମ୍ ଦୀନମ୍ ଆତୁଲମ୍ । ପୁତ୍ର ଶୋକ ପରିମ୍ଲାନମ୍ ଅପଶ୍ଯତ୍ ପାଣ୍ଡୁରେ ଗୃହେ ॥୨-୫୭-
ସେ ଅଷ୍ଟମ କକ୍ଷକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଘର ଭିତରେ ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅସ୍ଥିର ରାଜାଙ୍କୁ, ପୁତ୍ରଶୋକରେ ମୁଢ଼ିଯାଇଥିବା ଓ ମୁହଁ ଫିକା ହୋଇଯାଇଥିବା ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଅଭିଗମ୍ଯ ତମ୍ ଆସୀନମ୍ ନର ଇନ୍ଦ୍ରମ୍ ଅଭିଵାଦ୍ଯ ଚ । ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ରାମ ଵଚନମ୍ ଯଥା ଉକ୍ତମ୍ ପ୍ରତ୍ଯଵେଦଯତ୍ ॥୨-୫୭-
ସେ ଯାଇ, ଭୂପତିଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରି, ରାମଙ୍କ କଥା ଯେପରି ଥିଲା, ସେହିପରି ସୁମନ୍ତ୍ର ସଠିକ୍ ଭାବରେ ରଖିଲେ।
ସ ତୂଷ୍ଣୀମ୍ ଏଵ ତତ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜା ଵିଭ୍ରାନ୍ତ ଚେତନଃ । ମୂର୍ଚିତଃ ନ୍ଯପତତ୍ ଭୂମୌ ରାମ ଶୋକ ଅଭିପୀଡିତଃ ॥୨-୫୭-
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଲେ, ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଲା। ରାମଙ୍କ ଶୋକରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତତଃ ଅନ୍ତଃ ପୁରମ୍ ଆଵିଦ୍ଧମ୍ ମୂର୍ଚିତେ ପୃଥିଵୀ ପତୌ । ଉଦ୍ଧୃତ୍ଯ ବାହୂ ଚୁକ୍ରୋଶ ନୃପତୌ ପତିତେ କ୍ଷିତୌ ॥୨-୫୭-
ପୃଥିବୀର ନାଥ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବାବେଳେ, ଅନ୍ତଃପୁର ଭିତରେ ଆତଙ୍କ ଛାଇଗଲା। ରାଜା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯିବା ସହିତ, ସମସ୍ତେ ହାତ ଉଠାଇ କନ୍ଦିଲେ।
ସୁମିତ୍ରଯା ତୁ ସହିତା କୌସଲ୍ଯା ପତିତମ୍ ପତିମ୍ । ଉତ୍ଥାପଯାମ୍ ଆସ ତଦା ଵଚନମ୍ ଚ ଇଦମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୭-
ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସହିତ କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ଅଚେତନ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଉଠେଇଲେ, ଏବଂ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଇମମ୍ ତସ୍ଯ ମହା ଭାଗ ଦୂତମ୍ ଦୁଷ୍କର କାରିଣଃ । ଵନ ଵାସାତ୍ ଅନୁପ୍ରାପ୍ତମ୍ କସ୍ମାନ୍ ନ ପ୍ରତିଭାଷସେ ॥୨-୫୭-
ଏହି ଦୂତ, ଯିଏ ଅତି କଷ୍ଟକର କାମ ସଫଳ କରି ଅରଣ୍ୟବାସରୁ ଆସିଛି, ତାଙ୍କ ସହ କାହିଁକି କଥା ହେଉନାହାଁତ?
ଅଦ୍ଯ ଇମମ୍ ଅନଯମ୍ କୃତ୍ଵା ଵ୍ଯପତ୍ରପସି ରାଘଵ । ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ସୁକୃତମ୍ ତେ ଅସ୍ତୁ ଶୋକେ ନ ସ୍ଯାତ୍ ସହାଯତା ॥୨-୫୭-
ଆଜି ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କରି, ତୁମେ ଲଜ୍ଜିତ ହେଉଛ, ରାଘବ। ଉଠ, ତୁମର ପୁଣ୍ୟ ରଖ, ଦୁଃଖ କେବେ ଉପକାର କରେନି।
ଦେଵ ଯସ୍ଯା ଭଯାତ୍ ରାମମ୍ ନ ଅନୁପୃଚ୍ଚସି ସାରଥିମ୍ । ନ ଇହ ତିଷ୍ଠତି କୈକେଯୀ ଵିଶ୍ରବ୍ଧମ୍ ପ୍ରତିଭାଷ୍ଯତାମ୍ ॥୨-୫୭-
ପ୍ରଭୁ, କାହାର ଭୟରେ ତୁମେ ରାମ ବିଷୟରେ ସାରଥିଙ୍କୁ ପଚାରୁନାହାଁତ? କୈକେୟୀ ଏଠାରେ ନାହାନ୍ତି, ନିର୍ଭୟ ହୋଇ କଥା କହ।
ସା ତଥା ଉକ୍ତ୍ଵା ମହା ରାଜମ୍ କୌସଲ୍ଯା ଶୋକ ଲାଲସା । ଧରଣ୍ଯାମ୍ ନିପପାତ ଆଶୁ ବାଷ୍ପ ଵିପ୍ଲୁତ ଭାଷିଣୀ ॥୨-୫୭-
ଏପରି କଥା କହି, ଶୋକରେ ଭିଜିଥିବା କୌଶଲ୍ୟା ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ତାଙ୍କର କଥା ଅଶ୍ରୁରେ ବିଗଡ଼ିଯାଇଥିଲା।
ଏଵମ୍ ଵିଲପତୀମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୌସଲ୍ଯାମ୍ ପତିତାମ୍ ଭୁଵି । ପତିମ୍ ଚ ଅଵେକ୍ଷ୍ଯ ତାଃ ସର୍ଵାଃ ସୁସ୍ଵରମ୍ ରୁରୁଦୁଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ॥୨-୫୭-
କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି କନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖି, ଏବଂ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କନ୍ଦିଲେ।
ତତଃ ତମ୍ ଅନ୍ତଃ ପୁର ନାଦମ୍ ଉତ୍ଥିତମ୍ । ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଵୃଦ୍ଧାଃ ତରୁଣାଃ ଚ ମାନଵାଃ । ସ୍ତ୍ରିଯଃ ଚ ସର୍ଵା ରୁରୁଦୁଃ ସମନ୍ତତଃ । ପୁରମ୍ ତଦା ଆସୀତ୍ ପୁନର୍ ଏଵ ସମ୍କୁଲମ୍ ॥୨-୫୭-
ତାପରେ ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ଉଠୁଥିବା ଶବ୍ଦ ଦେଖି, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଯୁବକମାନେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ସବୁଠାରେ କନ୍ଦିଲେ। ସେ ସମୟରେ ସେହି ସହର ପୁଣିଥରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା।
thumb|ଅଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଅଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ପ୍ରତ୍ଯାଶ୍ଵସ୍ତଃ ଯଦା ରାଜା ମୋହାତ୍ ପ୍ରତ୍ଯାଗତଃ ପୁନଃ । ଥାଜୁହାଵ ତମ୍ ସୂତମ୍ ରାମ ଵୃତ୍ତ ଅନ୍ତ କାରଣାତ୍ ॥୨-୫୮-
ରାଜା ଯେତେବେଳେ ଅଚେତନତାରୁ ସ୍ଥିର ହେଲେ, ରାମଙ୍କ ଖବର ଜାଣିବା ପାଇଁ ସାରଥିଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
ତଦା ସୂତୋ ମହାରାଜ କୃତାଞ୍ଜଲିରୁପସ୍ଥିତଃ। ରାମମେଵ ଅନୁଶୋଚନ୍ତଂ ଦୁଃଖଶୋକସମନ୍ଵିତମ୍ ॥୨-୫୮-
ତାପରେ ସାରଥି ହାତ ଜୋଡି ମହାରାଜଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ, ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଶୋକରେ ଭରିଥିଲେ।
ଵୃଦ୍ଧମ୍ ପରମ ସମ୍ତପ୍ତମ୍ ନଵ ଗ୍ରହମ୍ ଇଵ ଦ୍ଵିପମ୍ । ଵିନିଃଶ୍ଵସନ୍ତମ୍ ଧ୍ଯାଯନ୍ତମ୍ ଅସ୍ଵସ୍ଥମ୍ ଇଵ କୁନ୍ଜରମ୍ ॥୨-୫୮-
ସେ ବୟସ୍କ ଓ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ନୂଆ ଗ୍ରହ ଧରିଥିବା ହାତୀ ପରି, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ଏବଂ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବା, ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହାତୀ ପରି ଅସ୍ଥିର ଥିଲେ।
ରାଜା ତୁ ରଜସା ସୂତମ୍ ଧ୍ଵସ୍ତ ଅଙ୍ଗମ୍ ସମୁପସ୍ଥିତମ୍ । ଅଶ୍ରୁ ପୂର୍ଣ ମୁଖମ୍ ଦୀନମ୍ ଉଵାଚ ପରମ ଆର୍ତଵତ୍ ॥୨-୫୮-
ରାଜା ଦେଖିଲେ, ସାରଥି ଧୂଳିରେ ମୁଡ଼ିଥିବା ଦେହ ଏବଂ ଅଶ୍ରୁ ଭରା ମୁହଁ ନେଇ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଆସିଛନ୍ତି। ସେ ତାଙ୍କୁ ଅତି ଦୁଃଖରେ କଥା କହିଲେ।
କ୍ଵ ନୁ ଵତ୍ସ୍ଯତି ଧର୍ମ ଆତ୍ମା ଵୃକ୍ଷ ମୂଲମ୍ ଉପାଶ୍ରିତଃ । ସୋ ଅତ୍ଯନ୍ତ ସୁଖିତଃ ସୂତ କିମ୍ ଅଶିଷ୍ଯତି ରାଘଵଃ ॥୨-୫୮-
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ କେଉଁଠି ଗଛ ତଳେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ରହିବେ? ଏମିତି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାଘବ କଣ ଖାଇବେ, ସାରଥି?
ଦୁଃଖସ୍ଯାନୁଚିତୋ ଦୁଃଖମ୍ ସୁମନ୍ତ୍ର ଶଯନୋଚିତଃ । ଭୂମି ପାଲ ଆତ୍ମଜୋ ଭୂମୌ ଶେତେ କଥମ୍ ଅନାଥଵତ୍ ॥୨-୫୮-
ସୁମନ୍ତ୍ର, ଯିଏ ଦୁଃଖ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ସୁଖଦ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ କେମିତି ଭୂମିରେ ଅନାଥ ଭଳି ଶୋଇଛନ୍ତି?