ଵୈଶ୍ଵଦେଵବଲିମ୍ କୃତ୍ଵା ରୌଦ୍ରମ୍ ଵୈଷ୍ଣଵମେଵ ଚ । ଵାସ୍ତୁସମ୍ଶମନୀଯାନି ମଙ୍ଗLଆନି ପ୍ରଵର୍ତଯନ୍ ॥୨-୫୬-
ସେ ବୈଶ୍ୱଦେବ ବଳି, ରୌଦ୍ର ବଳି ଓ ବୈଷ୍ଣବ ବଳି କରି, ଘରକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଜପମ୍ ଚ ନ୍ଯାଯତଃ କୃତ୍ଵା ସ୍ନାତ୍ଵା ନଦ୍ଯାମ୍ ଯଥାଵିଧି । ପାପ ସମ୍ଶମନମ୍ ରାମଃ ଚକାର ବଲିମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ ॥୨-୫୬-
ଯଥାବିଧି ମନ୍ତ୍ର ପଠି ଓ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ରାମ ପାପ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ବଳି କଲେ।
ଵେଦିସ୍ଥଲଵିଧାନାନି ଚୈତ୍ଯାନ୍ଯାଯତନାନି ଚ । ଆଶ୍ରମସ୍ଯାନୁରୂପାଣି ସ୍ଥାପଯାମାସ ରାଘଵଃ ॥୨-୫୬-
ରାଘବ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ବେଦୀ, ମନ୍ଦିର ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡିକ ସ୍ଥାପନ କଲେ।
ଵନ୍ଯୈର୍ମାଲ୍ଯୈଃ ଫଲୈର୍ମୂଲୈଃ ପକ୍ଵୈର୍ମାମ୍ସୈର୍ଯଥାଵିଧି । ଅଦ୍ଭର୍ଜପୈଶ୍ଚ ଵେଦୋକ୍ତୈ ର୍ଧର୍ଭୈଶ୍ଚ ସସମିତ୍କୁଶୈଃ ॥୨-୫୬-
ବନର ମାଳା, ଫଳ, ମୂଳ, ପକା ମାଂସ, ଯଥାବିଧି ଜଳ, ବେଦ ଅନୁସାରେ ଦର୍ଭ ଓ ଜଳାନ୍ତ ଜାଳ ଦେଇ, ବଳି କରାଗଲା।
ତୌ ତର୍ପଯିତ୍ଵା ଭୂତାନି ରାଘଵୌ ସହ ସୀତଯା । ତଦା ଵିଵିଶତୁଃ ଶାଲାମ୍ ସୁଶୁଭାମ୍ ଶୁଭଲକ୍ଷଣୌ ॥୨-୫୬-
ରାଘବ ଦୁଇଜଣ, ସୀତା ସହିତ, ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ତୃପ୍ତ କରି, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା ସୁନ୍ଦର ଶାଳାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତାମ୍ ଵୃକ୍ଷ ପର୍ଣଚ୍ ଚଦନାମ୍ ମନୋଜ୍ଞାମ୍ । ଯଥା ପ୍ରଦେଶମ୍ ସୁକୃତାମ୍ ନିଵାତାମ୍ । ଵାସାଯ ସର୍ଵେ ଵିଵିଶୁଃ ସମେତାଃ । ସଭାମ୍ ଯଥା ଦେଵ ଗଣାଃ ସୁଧର୍ମାମ୍ ॥୨-୫୬-
ସେ ମନୋହର ବୃକ୍ଷପତ୍ର ଛାଦିତ ଘର, ଭଲ ତିଆରି ଓ ବାତାସ ରୁଦ୍ଧ, ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ରହିବାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଦେବତାମାନେ ଶୁଭ ସଭାକୁ ଯିବା ପରି।
ଅନେକ ନାନା ମୃଗ ପକ୍ଷି ସମ୍କୁଲେ । ଵିଚିତ୍ର ପୁଷ୍ପ ସ୍ତବଲୈଃ ଦ୍ରୁମୈଃ ଯୁତେ । ଵନ ଉତ୍ତମେ ଵ୍ଯାଲ ମୃଗ ଅନୁନାଦିତେ । ତଥା ଵିଜହ୍ରୁଃ ସୁସୁଖମ୍ ଜିତ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଃ ॥୨-୫୬-
ଏହି ଉତ୍ତମ ବନ, ବିଭିନ୍ନ ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିବା, ବିଚିତ୍ର ଫୁଲ ଦଳ ଥିବା ଗଛରେ ଶୋଭିତ, ବନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀର ଶବ୍ଦରେ ଗୁଞ୍ଜିତ, ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜିତ କରି ସୁଖରେ ରହିଲେ।
ସୁରମ୍ଯମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ତୁ ଚିତ୍ର କୂଟମ୍ । ନଦୀମ୍ ଚ ତାମ୍ ମାଲ୍ଯଵତୀମ୍ ସୁତୀର୍ଥାମ୍ । ନନନ୍ଦ ହୃଷ୍ଟଃ ମୃଗ ପକ୍ଷି ଜୁଷ୍ଟାମ୍ । ଜହୌ ଚ ଦୁହ୍ଖମ୍ ପୁର ଵିପ୍ରଵାସାତ୍ ॥୨-୫୬-
ସୁନ୍ଦର ଚିତ୍ରପର୍ବତ ଓ ପବିତ୍ର ମାଲ୍ୟବତୀ ନଦୀ, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିବା, ରାମ ଉଲ୍ଲସିତ ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ କଲେ, ନଗରରୁ ବିପ୍ରବାସର ଦୁଃଖ ଛାଡିଦେଲେ।
thumb|ସପ୍ତପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସପ୍ତପଞ୍ଚାଶ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣିବାକୁ ଆସିଛି।
କଥଯିତ୍ଵା ସୁଦୁହ୍ଖ ଆର୍ତଃ ସୁମନ୍ତ୍ରେଣ ଚିରମ୍ ସହ । ରାମେ ଦକ୍ଷିଣ କୂଲସ୍ଥେ ଜଗାମ ସ୍ଵ ଗୃହମ୍ ଗୁହଃ ॥୨-୫୭-
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖରେ ଆତିତ ହୋଇ ସୁମନ୍ତ୍ର ସହ କଥା କହି, ରାମ ଦକ୍ଷିଣ ତୀରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ଗୁହ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଭରଦ୍ଵାଜାଭିଗମନମ୍ ପ୍ରଯାଗେ ଚ ସହାସନମ୍ । ଆଗିରେର୍ଗମନମ୍ ତେଷାମ୍ ତତ୍ରସ୍ଥୈରଭିଲକ୍ଷିତମ୍ ॥୨-୫୭-
ଭରଦ୍ବାଜଙ୍କୁ ଯିବା, ପ୍ରୟାଗରେ ରହିବା, ପର୍ବତକୁ ଚଢିବା — ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଯାତ୍ରା ସେଠାରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଦେଖିଲେ।
ଅନୁଜ୍ଞାତଃ ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ଅଥ ଯୋଜଯିତ୍ଵା ହଯ ଉତ୍ତମାନ୍ । ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ଏଵ ନଗରୀମ୍ ପ୍ରଯଯୌ ଗାଢ ଦୁର୍ମନାଃ ॥୨-୫୭-
ସୁମନ୍ତ୍ର, ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ, ଉତ୍ତମ ଘୋଡାଗୁଡିକୁ ଯୋଗାଇ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରକୁ ଯାଇଲେ।
ସ ଵନାନି ସୁଗନ୍ଧୀନି ସରିତଃ ଚ ସରାମ୍ସି ଚ । ପଶ୍ଯନ୍ନ୍ ଅତିଯଯୌ ଶୀଘ୍ରମ୍ ଗ୍ରାମାଣି ନଗରାଣି ଚ ॥୨-୫୭-
ସେ ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ଯାଉଥିବାବେଳେ ସୁଗନ୍ଧିତ ବନ, ନଦୀ, ହ୍ରଦ ଓ ଗ୍ରାମ-ନଗର ଦେଖିଲେ।
ତତଃ ସାଯ ଅହ୍ନ ସମଯେ ତୃତୀଯେ ଅହନି ସାରଥିଃ । ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ସମନୁପ୍ରାପ୍ଯ ନିରାନନ୍ଦାମ୍ ଦଦର୍ଶ ହ ॥୨-୫୭-
ତୃତୀୟ ଦିନର ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ସାରଥି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଏବଂ ସେଠାକୁ ଦୁଃଖରେ ଭରିତ ଦେଖିଲେ।
ସ ଶୂନ୍ଯାମ୍ ଇଵ ନିହ୍ଶବ୍ଦାମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପରମ ଦୁର୍ମନାଃ । ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଶୋକ ଵେଗ ସମାହତଃ ॥୨-୫୭-
ସେ ନିର୍ଜନ ଓ ନିରବ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୋକରେ ଭାବନାରେ ପଡ଼ିଲେ।
କଚ୍ଚିନ୍ ନ ସଗଜା ସାଶ୍ଵା ସଜନା ସଜନ ଅଧିପା । ରାମ ସମ୍ତାପ ଦୁହ୍ଖେନ ଦଗ୍ଧା ଶୋକ ଅଗ୍ନିନା ପୁରୀ ॥୨-୫୭-
ହାଏ, ଏହି ନଗର ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଲୋକ ଓ ଶାସକ ସହିତ ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଗଲା କି?
ଇତି ଚିନ୍ତା ପରଃ ସୂତଃ ଵାଜିଭିଃ ଶ୍ରୀଘ୍ରପାତିଭିଃ । ନଗରଦ୍ଵାରମାସାଦ୍ଯ ତ୍ଵରିତଃ ପ୍ରଵିଵେଶ ହ ॥୨-୫୭-
ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବା ସାରଥି ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର ଗତିର ଘୋଡ଼ା ସହିତ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ନଗର ଦ୍ୱାରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସୁମନ୍ତ୍ରମ୍ ଅଭିଯାନ୍ତମ୍ ତମ୍ ଶତଶୋ ଅଥ ସହସ୍ରଶଃ । କ୍ଵ ରାମୈତି ପୃଚ୍ଚନ୍ତଃ ସୂତମ୍ ଅଭ୍ଯଦ୍ରଵନ୍ ନରାଃ ॥୨-୫୭-
ସୁମନ୍ତ୍ର ଆସୁଥିବାବେଳେ ଶତେ ଶତେ, ସହସ୍ରେ ସହସ୍ରେ ଲୋକ ଦୌଡ଼ି ଆସି, 'ରାମ କେଉଁଠି?' ବୋଲି ପଚାରିଲେ।
ତେଷାମ୍ ଶଶମ୍ସ ଗଙ୍ଗାଯାମ୍ ଅହମ୍ ଆପୃଚ୍ଚ୍ଯ ରାଘଵମ୍ । ଅନୁଜ୍ଞାତଃ ନିଵୃତ୍ତଃ ଅସ୍ମି ଧାର୍ମିକେଣ ମହାତ୍ମନା ॥୨-୫୭-
ସେମାନଙ୍କୁ ସେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ରାଘବଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ତାଙ୍କର ଅନୁମତିରେ ଫେରିଛି।'
ତେ ତୀର୍ଣାଇତି ଵିଜ୍ଞାଯ ବାଷ୍ପ ପୂର୍ଣ ମୁଖା ଜନାଃ । ଅହୋ ଧିଗ୍ ଇତି ନିଶ୍ଶ୍ଵସ୍ଯ ହା ରାମ ଇତି ଚ ଚୁକ୍ରୁଶୁଃ ॥୨-୫୭-
ଏହି କଥା ଶୁଣି ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁରେ, 'ହାଏ, ଦୁଃଖ! ହା ରାମ!' ବୋଲି କାନ୍ଦି ଉଠିଲେ।
ଶୁଶ୍ରାଵ ଚ ଵଚଃ ତେଷାମ୍ ବୃନ୍ଦମ୍ ବୃନ୍ଦମ୍ ଚ ତିଷ୍ଠତାମ୍ । ହତାଃ ସ୍ମ ଖଲୁ ଯେ ନ ଇହ ପଶ୍ଯାମୈତି ରାଘଵମ୍ ॥୨-୫୭-
ସେ ଶୁଣିଲେ, ଲୋକମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଦଢ଼ି ଦଢ଼ି କହୁଛନ୍ତି: 'ଆମେ ତ ବିନଶିଗଲୁ, କାରଣ ଏଠାରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ।'
ଦାନ ଯଜ୍ଞ ଵିଵାହେଷୁ ସମାଜେଷୁ ମହତ୍ସୁ ଚ । ନ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମଃ ପୁନର୍ ଜାତୁ ଧାର୍ମିକମ୍ ରାମମ୍ ଅନ୍ତରା ॥୨-୫୭-
'ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ବିବାହ ଓ ବଡ଼ ସଭାରେ ଆମେ ଆଉ କେବେ ଧର୍ମିକ ରାମଙ୍କୁ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖିପାରିବୁନାହିଁ।'
କିମ୍ ସମର୍ଥମ୍ ଜନସ୍ଯ ଅସ୍ଯ କିମ୍ ପ୍ରିଯମ୍ କିମ୍ ସୁଖ ଆଵହମ୍ । ଇତି ରାମେଣ ନଗରମ୍ ପିତୃଵତ୍ ପରିପାଲିତମ୍ ॥୨-୫୭-
'ଏହି ଜନମାନଙ୍କ ପାଇଁ କଣ ଉପକାରୀ, କଣ ପ୍ରିୟ, କଣ ସୁଖଦାୟକ?'—ଏଭଳି ରାମ ଏହି ନଗରକୁ ବାପାଙ୍କ ପରି ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ଵାତ ଅଯନ ଗତାନାମ୍ ଚ ସ୍ତ୍ରୀଣାମ୍ ଅନ୍ଵନ୍ତର ଆପଣମ୍ । ରାମ ଶୋକ ଅଭିତପ୍ତାନାମ୍ ଶୁଶ୍ରାଵ ପରିଦେଵନମ୍ ॥୨-୫୭-
ବାତାସରେ ଚାଲିଥିବା ମାର୍ଗ ଓ ଅନ୍ତଃପଟିଆ ବଜାରରୁ ରାମଙ୍କ ଶୋକରେ ଜଳିଉଠିଥିବା ମହିଳାମାନଙ୍କର କାନ୍ଦନ ସେ ଶୁଣିଲେ।
ସ ରାଜ ମାର୍ଗ ମଧ୍ଯେନ ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ପିହିତ ଆନନଃ । ଯତ୍ର ରାଜା ଦଶରଥଃ ତତ୍ ଏଵ ଉପଯଯୌ ଗୃହମ୍ ॥୨-୫୭-
ସୁମନ୍ତ୍ର ମୁହଁ ଢାକି ରାଜପଥ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲି ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ଘରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ସୋ ଅଵତୀର୍ଯ ରଥାତ୍ ଶୀଘ୍ରମ୍ ରାଜ ଵେଶ୍ମ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଚ । କକ୍ଷ୍ଯାଃ ସପ୍ତ ଅଭିଚକ୍ରାମ ମହା ଜନ ସମାକୁଲାଃ ॥୨-୫୭-
ସେ ଶୀଘ୍ର ରଥରୁ ଅବତରି ରାଜମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଲୋକମାନେ ଭରିଥିବା ସାତଟି ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଦେଇ ଯାଇଲେ।
ହର୍ମ୍ଯୈର୍ଵିମାନୈଃ ପ୍ରାସାଦୈରଵେକ୍ଷ୍ଯାଥ ସମାଗତମ୍ । ହାହାକାରକୃତା ନାର୍ଯୋ ରାମଦର୍ଶନକର୍ଶିତାଃ ॥୨-୫୭-
ମହଳ, ଦୋଳା ଓ ଉଚ୍ଚ ଗୃହରୁ ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଆଶାରେ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ମହିଳାମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିଲେ।
ଆଯତୈର୍ଵିମଲୈର୍ନେତ୍ରୈରଶ୍ରୁଵେଗପରିପ୍ଲୁତୈଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମଭିଵୀକ୍ଷନ୍ତେଽଵ୍ଯକ୍ତମାର୍ତତରାଃ ସ୍ତ୍ରୀଯଃ ॥୨-୫୭-
ବଡ଼ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚକ୍ଷୁରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି ମହିଳାମାନେ ଏକାଅପରକୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଏତେ ଗଭୀର ଯେ କଥା ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉନଥିଲା।
ତତଃ ଦଶରଥ ସ୍ତ୍ରୀଣାମ୍ ପ୍ରାସାଦେଭ୍ଯଃ ତତଃ ତତଃ । ରାମ ଶୋକ ଅଭିତପ୍ତାନାମ୍ ମନ୍ଦମ୍ ଶୁଶ୍ରାଵ ଜଲ୍ପିତମ୍ ॥୨-୫୭-
ତାପରେ ଦଶରଥଙ୍କ ମହଳରୁ ରାମଙ୍କ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ମହିଳାମାନଙ୍କର ମୃଦୁ କଥାବାର୍ତ୍ତା ସେ ଶୁଣିଲେ।
ସହ ରାମେଣ ନିର୍ଯାତଃ ଵିନା ରାମମ୍ ଇହ ଆଗତଃ । ସୂତଃ କିମ୍ ନାମ କୌସଲ୍ଯାମ୍ ଶୋଚନ୍ତୀମ୍ ପ୍ରତି ଵକ୍ଷ୍ଯତି ॥୨-୫୭-
ରାମ ସହିତ ବାହାରି ଏବେ ରାମ ବିନା ଫେରିଥିବା ସାରଥି କେଉଁଠି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେବେ?