ତାମ୍ ନିଷ୍ଠତାମ୍ ବଦ୍ଧକଟାମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରମଃ ସୁଦର୍ଶନାମ୍ । ଶୁଶ୍ରୂଷମାଣମ୍ ଏକ ଅଗ୍ରମ୍ ଇଦମ୍ ଵଚନମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୬-
ସୁନ୍ଦର ଭଲ ଭାବେ ଗଠିତ ଘର ଦେଖି, ରାମ ନିଜ ଛୋଟ ଭାଇକୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଐଣେଯମ୍ ମାମ୍ସମ୍ ଆହୃତ୍ଯ ଶାଲାମ୍ ଯକ୍ଷ୍ଯାମହେ ଵଯମ୍ । କର୍ତ୍ଵ୍ଯମ୍ ଵାସ୍ତୁଶମନମ୍ ସୌମିତ୍ରେ ଚିରଜୀଵଭିଃ ॥୨-୫୬-
ସୌମିତ୍ରି, ଏଠି ଘରରେ ହରିଣ ମାଂସ ଆଣି ଆମେ ଅଞ୍ଜଳି ଦେବା; ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ ଘର ପ୍ରବେଶ ନିୟମ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।
ମୃଗମ୍ ହତ୍ଵାଽଽନଯ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣେହ ଶୁଭେକ୍ଷଣକର୍ତଵ୍ଯଃ ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟୋ ହି ଵିଧିର୍ଦର୍ମମନୁସ୍ମର ॥୨-୫୬-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୀଘ୍ର ହରିଣ ମାରି ଏଠି ଆଣ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ଶାସ୍ତ୍ର ଦେଖି ଯେଉଁ ନିୟମ ଧର୍ମ ଅଟୁଟ ରଖ।
ଭ୍ରାତୁର୍ଵଚନ ମାଜ୍ଞାଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପରଵୀରହା । ଚକାର ସ ଯଥୋକ୍ତମ୍ ଚ ତମ୍ ରାମଃ ପୁନରବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୬-
ଭାଇଙ୍କ କଥା ବୁଝି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରି, ଯେପରି କହିଥିଲେ ସେପରି କଲେ; ତାପରେ ରାମ ତାଙ୍କୁ ପୁନି କଥା କହିଲେ।
ଇଣେଯମ୍ ଶ୍ରପଯସ୍ଵୈତଚ୍ଚ୍ଚାଲାମ୍ ଯକ୍ଷ୍ଯମହେ ଵଯମ୍ । ତ୍ଵରସୌମ୍ଯ ମୁହୂର୍ତୋଽଯମ୍ ଧ୍ରୁଵଶ୍ଚ ଦିଵସୋଽପ୍ଯଯମ୍ ॥୨-୫୬-
ଏହି କଳା କୃଷ୍ଣ ମୃଗକୁ ପୂଜା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର; ଆମେ ବଳି ଦେବା। ଶୀଘ୍ର କର, ମୂହୂର୍ତ୍ତ ଶୀଘ୍ର ଯାଉଛି, ଦିନ ମଧ୍ୟ ଅବଶ୍ୟ ଶେଷ ହେଉଛି।
ସ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ କୃଷ୍ଣ ମୃଗମ୍ ହତ୍ଵା ମେଧ୍ଯମ୍ ପତାପଵାନ୍ । ଅଥ ଚିକ୍ଷେପ ସୌମିତ୍ରିଃ ସମିଦ୍ଧେ ଜାତ ଵେଦସି ॥୨-୫୬-
ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ଶୁଧ୍ଧ କଳା ମୃଗକୁ ହତ୍ୟା କରି, ତାହାକୁ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଦେଇଲେ।
ତମ୍ ତୁ ପକ୍ଵମ୍ ସମାଜ୍ଞାଯ ନିଷ୍ଟପ୍ତମ୍ ଚିନ୍ନ ଶୋଣିତମ୍ । ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପୁରୁଷ ଵ୍ଯାଘ୍ରମ୍ ଅଥ ରାଘଵମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୬-
ଯେତେବେଳେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦେଖିଲେ ମୃଗଟି ପକା ହୋଇଛି, ଭଲଭାବେ ଭୁନା ହୋଇ ରକ୍ତ ଶୁନ୍ୟ, ସେ ପୁରୁଷସିଂହ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅଯମ୍ କୃଷ୍ଣଃ ସମାପ୍ତ ଅନ୍ଗଃ ଶୃତଃ କୃଷ୍ଣ ମୃଗୋ ଯଥା । ଦେଵତା ଦେଵ ସମ୍କାଶ ଯଜସ୍ଵ କୁଶଲୋ ହି ଅସି ॥୨-୫୬-
ଏହି କଳା ମୃଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପକା ହୋଇଛି, ମହାନ, ଯଥାବିଧି ପକାଯାଇଛି। ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଦେବତା ପରି, ବଳି ଦେବା; ତୁମେ ପୂଜାରେ ପ୍ରବୀଣ।
ରାମଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ତୁ ନିଯତଃ ଗୁଣଵାନ୍ ଜପ୍ଯ କୋଵିଦଃ । ସମ୍ଗ୍ରହେଣାକରୋତ୍ସର୍ଵାନ୍ ମନ୍ତ୍ରାନ୍ ସତ୍ରାଵସାନିକାନ୍ ॥୨-୫୬-
ରାମ, ନିୟମିତ ଓ ଗୁଣବତୀ, ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ସ୍ନାନ କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଳିର ଶେଷ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ପଠିଲେ।
ଇଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵଗଣାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଵିଵେଶାଵସଥମ୍ ଶୁଚିଃ । ବଭୂଵ ଚ ମନୋହ୍ଲାଦୋ ରାମସ୍ଯାମିତତେଜସଃ ॥୨-୫୬-
ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଶୁଧ୍ଧ ଓ ଅସୀମ ତେଜସ୍ବୀ ରାମ ଆଶ୍ରୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।
ଵୈଶ୍ଵଦେଵବଲିମ୍ କୃତ୍ଵା ରୌଦ୍ରମ୍ ଵୈଷ୍ଣଵମେଵ ଚ । ଵାସ୍ତୁସମ୍ଶମନୀଯାନି ମଙ୍ଗLଆନି ପ୍ରଵର୍ତଯନ୍ ॥୨-୫୬-
ସେ ବୈଶ୍ୱଦେବ ବଳି, ରୌଦ୍ର ବଳି ଓ ବୈଷ୍ଣବ ବଳି କରି, ଘରକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଜପମ୍ ଚ ନ୍ଯାଯତଃ କୃତ୍ଵା ସ୍ନାତ୍ଵା ନଦ୍ଯାମ୍ ଯଥାଵିଧି । ପାପ ସମ୍ଶମନମ୍ ରାମଃ ଚକାର ବଲିମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ ॥୨-୫୬-
ଯଥାବିଧି ମନ୍ତ୍ର ପଠି ଓ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ରାମ ପାପ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ବଳି କଲେ।
ଵେଦିସ୍ଥଲଵିଧାନାନି ଚୈତ୍ଯାନ୍ଯାଯତନାନି ଚ । ଆଶ୍ରମସ୍ଯାନୁରୂପାଣି ସ୍ଥାପଯାମାସ ରାଘଵଃ ॥୨-୫୬-
ରାଘବ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ବେଦୀ, ମନ୍ଦିର ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡିକ ସ୍ଥାପନ କଲେ।
ଵନ୍ଯୈର୍ମାଲ୍ଯୈଃ ଫଲୈର୍ମୂଲୈଃ ପକ୍ଵୈର୍ମାମ୍ସୈର୍ଯଥାଵିଧି । ଅଦ୍ଭର୍ଜପୈଶ୍ଚ ଵେଦୋକ୍ତୈ ର୍ଧର୍ଭୈଶ୍ଚ ସସମିତ୍କୁଶୈଃ ॥୨-୫୬-
ବନର ମାଳା, ଫଳ, ମୂଳ, ପକା ମାଂସ, ଯଥାବିଧି ଜଳ, ବେଦ ଅନୁସାରେ ଦର୍ଭ ଓ ଜଳାନ୍ତ ଜାଳ ଦେଇ, ବଳି କରାଗଲା।
ତୌ ତର୍ପଯିତ୍ଵା ଭୂତାନି ରାଘଵୌ ସହ ସୀତଯା । ତଦା ଵିଵିଶତୁଃ ଶାଲାମ୍ ସୁଶୁଭାମ୍ ଶୁଭଲକ୍ଷଣୌ ॥୨-୫୬-
ରାଘବ ଦୁଇଜଣ, ସୀତା ସହିତ, ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ତୃପ୍ତ କରି, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା ସୁନ୍ଦର ଶାଳାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତାମ୍ ଵୃକ୍ଷ ପର୍ଣଚ୍ ଚଦନାମ୍ ମନୋଜ୍ଞାମ୍ । ଯଥା ପ୍ରଦେଶମ୍ ସୁକୃତାମ୍ ନିଵାତାମ୍ । ଵାସାଯ ସର୍ଵେ ଵିଵିଶୁଃ ସମେତାଃ । ସଭାମ୍ ଯଥା ଦେଵ ଗଣାଃ ସୁଧର୍ମାମ୍ ॥୨-୫୬-
ସେ ମନୋହର ବୃକ୍ଷପତ୍ର ଛାଦିତ ଘର, ଭଲ ତିଆରି ଓ ବାତାସ ରୁଦ୍ଧ, ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ରହିବାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଦେବତାମାନେ ଶୁଭ ସଭାକୁ ଯିବା ପରି।
ଅନେକ ନାନା ମୃଗ ପକ୍ଷି ସମ୍କୁଲେ । ଵିଚିତ୍ର ପୁଷ୍ପ ସ୍ତବଲୈଃ ଦ୍ରୁମୈଃ ଯୁତେ । ଵନ ଉତ୍ତମେ ଵ୍ଯାଲ ମୃଗ ଅନୁନାଦିତେ । ତଥା ଵିଜହ୍ରୁଃ ସୁସୁଖମ୍ ଜିତ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଃ ॥୨-୫୬-
ଏହି ଉତ୍ତମ ବନ, ବିଭିନ୍ନ ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିବା, ବିଚିତ୍ର ଫୁଲ ଦଳ ଥିବା ଗଛରେ ଶୋଭିତ, ବନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀର ଶବ୍ଦରେ ଗୁଞ୍ଜିତ, ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜିତ କରି ସୁଖରେ ରହିଲେ।
ସୁରମ୍ଯମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ତୁ ଚିତ୍ର କୂଟମ୍ । ନଦୀମ୍ ଚ ତାମ୍ ମାଲ୍ଯଵତୀମ୍ ସୁତୀର୍ଥାମ୍ । ନନନ୍ଦ ହୃଷ୍ଟଃ ମୃଗ ପକ୍ଷି ଜୁଷ୍ଟାମ୍ । ଜହୌ ଚ ଦୁହ୍ଖମ୍ ପୁର ଵିପ୍ରଵାସାତ୍ ॥୨-୫୬-
ସୁନ୍ଦର ଚିତ୍ରପର୍ବତ ଓ ପବିତ୍ର ମାଲ୍ୟବତୀ ନଦୀ, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିବା, ରାମ ଉଲ୍ଲସିତ ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ କଲେ, ନଗରରୁ ବିପ୍ରବାସର ଦୁଃଖ ଛାଡିଦେଲେ।
thumb|ସପ୍ତପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସପ୍ତପଞ୍ଚାଶ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣିବାକୁ ଆସିଛି।
କଥଯିତ୍ଵା ସୁଦୁହ୍ଖ ଆର୍ତଃ ସୁମନ୍ତ୍ରେଣ ଚିରମ୍ ସହ । ରାମେ ଦକ୍ଷିଣ କୂଲସ୍ଥେ ଜଗାମ ସ୍ଵ ଗୃହମ୍ ଗୁହଃ ॥୨-୫୭-
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖରେ ଆତିତ ହୋଇ ସୁମନ୍ତ୍ର ସହ କଥା କହି, ରାମ ଦକ୍ଷିଣ ତୀରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ଗୁହ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଭରଦ୍ଵାଜାଭିଗମନମ୍ ପ୍ରଯାଗେ ଚ ସହାସନମ୍ । ଆଗିରେର୍ଗମନମ୍ ତେଷାମ୍ ତତ୍ରସ୍ଥୈରଭିଲକ୍ଷିତମ୍ ॥୨-୫୭-
ଭରଦ୍ବାଜଙ୍କୁ ଯିବା, ପ୍ରୟାଗରେ ରହିବା, ପର୍ବତକୁ ଚଢିବା — ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଯାତ୍ରା ସେଠାରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଦେଖିଲେ।
ଅନୁଜ୍ଞାତଃ ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ଅଥ ଯୋଜଯିତ୍ଵା ହଯ ଉତ୍ତମାନ୍ । ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ଏଵ ନଗରୀମ୍ ପ୍ରଯଯୌ ଗାଢ ଦୁର୍ମନାଃ ॥୨-୫୭-
ସୁମନ୍ତ୍ର, ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ, ଉତ୍ତମ ଘୋଡାଗୁଡିକୁ ଯୋଗାଇ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରକୁ ଯାଇଲେ।
ସ ଵନାନି ସୁଗନ୍ଧୀନି ସରିତଃ ଚ ସରାମ୍ସି ଚ । ପଶ୍ଯନ୍ନ୍ ଅତିଯଯୌ ଶୀଘ୍ରମ୍ ଗ୍ରାମାଣି ନଗରାଣି ଚ ॥୨-୫୭-
ସେ ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ଯାଉଥିବାବେଳେ ସୁଗନ୍ଧିତ ବନ, ନଦୀ, ହ୍ରଦ ଓ ଗ୍ରାମ-ନଗର ଦେଖିଲେ।
ତତଃ ସାଯ ଅହ୍ନ ସମଯେ ତୃତୀଯେ ଅହନି ସାରଥିଃ । ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ସମନୁପ୍ରାପ୍ଯ ନିରାନନ୍ଦାମ୍ ଦଦର୍ଶ ହ ॥୨-୫୭-
ତୃତୀୟ ଦିନର ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ସାରଥି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଏବଂ ସେଠାକୁ ଦୁଃଖରେ ଭରିତ ଦେଖିଲେ।
ସ ଶୂନ୍ଯାମ୍ ଇଵ ନିହ୍ଶବ୍ଦାମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପରମ ଦୁର୍ମନାଃ । ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଶୋକ ଵେଗ ସମାହତଃ ॥୨-୫୭-
ସେ ନିର୍ଜନ ଓ ନିରବ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୋକରେ ଭାବନାରେ ପଡ଼ିଲେ।
କଚ୍ଚିନ୍ ନ ସଗଜା ସାଶ୍ଵା ସଜନା ସଜନ ଅଧିପା । ରାମ ସମ୍ତାପ ଦୁହ୍ଖେନ ଦଗ୍ଧା ଶୋକ ଅଗ୍ନିନା ପୁରୀ ॥୨-୫୭-
ହାଏ, ଏହି ନଗର ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଲୋକ ଓ ଶାସକ ସହିତ ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଗଲା କି?
ଇତି ଚିନ୍ତା ପରଃ ସୂତଃ ଵାଜିଭିଃ ଶ୍ରୀଘ୍ରପାତିଭିଃ । ନଗରଦ୍ଵାରମାସାଦ୍ଯ ତ୍ଵରିତଃ ପ୍ରଵିଵେଶ ହ ॥୨-୫୭-
ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବା ସାରଥି ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର ଗତିର ଘୋଡ଼ା ସହିତ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ନଗର ଦ୍ୱାରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସୁମନ୍ତ୍ରମ୍ ଅଭିଯାନ୍ତମ୍ ତମ୍ ଶତଶୋ ଅଥ ସହସ୍ରଶଃ । କ୍ଵ ରାମୈତି ପୃଚ୍ଚନ୍ତଃ ସୂତମ୍ ଅଭ୍ଯଦ୍ରଵନ୍ ନରାଃ ॥୨-୫୭-
ସୁମନ୍ତ୍ର ଆସୁଥିବାବେଳେ ଶତେ ଶତେ, ସହସ୍ରେ ସହସ୍ରେ ଲୋକ ଦୌଡ଼ି ଆସି, 'ରାମ କେଉଁଠି?' ବୋଲି ପଚାରିଲେ।
ତେଷାମ୍ ଶଶମ୍ସ ଗଙ୍ଗାଯାମ୍ ଅହମ୍ ଆପୃଚ୍ଚ୍ଯ ରାଘଵମ୍ । ଅନୁଜ୍ଞାତଃ ନିଵୃତ୍ତଃ ଅସ୍ମି ଧାର୍ମିକେଣ ମହାତ୍ମନା ॥୨-୫୭-
ସେମାନଙ୍କୁ ସେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ରାଘବଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ତାଙ୍କର ଅନୁମତିରେ ଫେରିଛି।'
ତେ ତୀର୍ଣାଇତି ଵିଜ୍ଞାଯ ବାଷ୍ପ ପୂର୍ଣ ମୁଖା ଜନାଃ । ଅହୋ ଧିଗ୍ ଇତି ନିଶ୍ଶ୍ଵସ୍ଯ ହା ରାମ ଇତି ଚ ଚୁକ୍ରୁଶୁଃ ॥୨-୫୭-
ଏହି କଥା ଶୁଣି ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁରେ, 'ହାଏ, ଦୁଃଖ! ହା ରାମ!' ବୋଲି କାନ୍ଦି ଉଠିଲେ।