ଅଥ ରାତ୍ର୍ଯାମ୍ ଵ୍ଯତୀତାଯାମ୍ ଅଵସୁପ୍ତମ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ । ପ୍ରବୋଧଯାମ୍ ଆସ ଶନୈଃ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ରଘୁ ନନ୍ଦନଃ ॥୨-୫୬-
ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ ଯେତେବେଳେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏଉଁଠି ଘୁମେ ଥିଲେ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଜଗାଇଲେ।
ସୌମିତ୍ରେ ଶୃଣୁ ଵନ୍ଯାନାମ୍ ଵଲ୍ଗୁ ଵ୍ଯାହରତାମ୍ ସ୍ଵନମ୍ । ସମ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠାମହେ କାଲଃ ପ୍ରସ୍ଥାନସ୍ଯ ପରମ୍ ତପ ॥୨-୫୬-
“ସୌମିତ୍ରି, ଏ ବନର ପଶୁପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ମଧୁର ସ୍ୱର ଶୁଣ। ବଡ଼ ତପସ୍ବୀ, ଏବେ ଆମେ ଯାତ୍ରା କରିବାର ସମୟ ହେଲା।”
ସ ସୁପ୍ତଃ ସମଯେ ଭ୍ରାତ୍ରା ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପ୍ରତିବୋଧିତଃ । ଜହୌ ନିଦ୍ରାମ୍ ଚ ତନ୍ଦ୍ରୀମ୍ ଚ ପ୍ରସକ୍ତମ୍ ଚ ପଥି ଶ୍ରମମ୍ ॥୨-୫୬-
ଭାଇଙ୍କ ଠାରୁ ସମୟରେ ଜଗା ମିଳି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଘୁମ, ଅଳସତା ଓ ଯାତ୍ରାର ସମସ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତି ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ତତୌତ୍ଥାଯ ତେ ସର୍ଵେ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ନଦ୍ଯାଃ ଶିଵମ୍ ଜଲମ୍ । ପନ୍ଥାନମ୍ ଋଷିଣା ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟମ୍ ଚିତ୍ର କୂଟସ୍ଯ ତମ୍ ଯଯୁଃ ॥୨-୫୬-
ତାପରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଉଠି, ନଦୀର ପବିତ୍ର ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଋଷିମାନେ ଦେଖାଇଥିବା ଚିତ୍ରକୂଟ ପଥରେ ଚାଲିଗଲେ।
ତତଃ ସମ୍ପ୍ରସ୍ଥିତଃ କାଲେ ରାମଃ ସୌମିତ୍ରିଣା ସହ । ସୀତାମ୍ କମଲ ପତ୍ର ଅକ୍ଷୀମ୍ ଇଦମ୍ ଵଚନମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୬-
ଏପରି ଭାବେ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସୌମିତ୍ରି ସହିତ ଯାତ୍ରା କରି, ରାମ ତାଙ୍କ ଶତଦଳ ନୟନୀ ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ—
ଆଦୀପ୍ତାନ୍ ଇଵ ଵୈଦେହି ସର୍ଵତଃ ପୁଷ୍ପିତାନ୍ ନଗାନ୍ । ସ୍ଵୈଃ ପୁଷ୍ପୈଃ କିମ୍ଶୁକାନ୍ ପଶ୍ଯ ମାଲିନଃ ଶିଶିର ଅତ୍ଯଯେ ॥୨-୫୬-
“ବୈଦେହୀ, ଦେଖ, ଚାରିପାଖରେ ଗଛମାନେ ଏମିତି ଫୁଲେଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଦେଖିଲେ ଅଗ୍ନି ପରି ଲାଗେ। ଶିଶିର ଶେଷରେ ଏହି କିମ୍ଶୁକ ଗଛମାନେ ନିଜ ଫୁଲରେ ଭରିଯାଇଛି।”
ପଶ୍ଯ ଭଲ୍ଲାତକାନ୍ ଫୁଲ୍ଲାନ୍ ନରୈଃ ଅନୁପସେଵିତାନ୍ । ଫଲ ପତ୍ରୈଃ ଅଵନତାନ୍ ନୂନମ୍ ଶକ୍ଷ୍ଯାମି ଜୀଵିତୁମ୍ ॥୨-୫୬-
ଏଠି ଭଲାତକ ଗଛଗୁଡିକ ଫୁଲିଛି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଖାଇନଥିବା ଫଳ ଓ ପତ୍ରରେ ଭରି ଗଛଗୁଡିକ ଭୂମିକୁ ଝୁକିଯାଇଛି; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏଠି ରହି ମୁଁ ଜୀବନ ଯାପନ କରିପାରିବି।
ପଶ୍ଯ ଦ୍ରୋଣ ପ୍ରମାଣାନି ଲମ୍ବମାନାନି ଲକ୍ଷ୍ମଣ । ମଧୂନି ମଧୁ କାରୀଭିଃ ସମ୍ଭୃତାନି ନଗେ ନଗେ ॥୨-୫୬-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାହାଡ଼ରେ ଡୋଣା ଆକାରର ମଧୁ ଚକ ଲଟକିଛି, ମଧୁମକୁ ମାନେ ଏଗୁଡିକୁ ମଧୁରେ ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି।
ଏଷ କ୍ରୋଶତି ନତ୍ଯୂହଃ ତମ୍ ଶିଖୀ ପ୍ରତିକୂଜତି । ରମଣୀଯେ ଵନ ଉଦ୍ଦେଶେ ପୁଷ୍ପ ସମ୍ସ୍ତର ସମ୍କଟେ ॥୨-୫୬-
ଏଠି ନତ୍ୟୁହ ପକ୍ଷୀ ଚିତ୍କାର କରୁଛି, ତାହାକୁ ମୟୂର ଉତ୍ତର ଦେଉଛି, ଏହି ସୁନ୍ଦର ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳରେ ଫୁଲର ଶୟନ ତଳେ।
ମାତମ୍ଗ ଯୂଥ ଅନୁସୃତମ୍ ପକ୍ଷି ସମ୍ଘ ଅନୁନାଦିତମ୍ । ଚିତ୍ର କୂଟମ୍ ଇମମ୍ ପଶ୍ଯ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧ ଶିଖରମ୍ ଗିରିମ୍ ॥୨-୫୬-
ଦେଖ, ଏହି ପାହାଡ଼ର ଶିଖରଗୁଡିକ ଉଚ୍ଚ ଓ ଭାରି, ହାତୀମାନେ ଦଳ ଦଳ ଚାଲିଛନ୍ତି, ପକ୍ଷୀମାନେ ଗଳା ଦେଇ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, ଏହାର ଢାଳ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଓ ଦେଖିବାକୁ ଅତି ସୁନ୍ଦର।
ସମଭୂମିତଲେ ରମ୍ଯେ ଦ୍ରୁମୈର୍ବହୁଭିରାଵୃତେ । ପୁଣ୍ଯେ ରମ୍ସ୍ଯାମହେ ତାତ ଚିତ୍ରକୂଟସ୍ଯ କାନନେ ॥୨-୫୬-
ଏହି ସମତଳ ଭୂମି ଅନେକ ଗଛରେ ଆଛାଦିତ ଓ ଅତି ରମଣୀୟ; ଆମେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପବିତ୍ର ଜଙ୍ଗଲରେ ଆନନ୍ଦ କରିବା।
ତତଃ ତୌ ପାଦ ଚାରେଣ ଗଚ୍ଚନ୍ତୌ ସହ ସୀତଯା । ରମ୍ଯମ୍ ଆସେଦତୁଃ ଶୈଲମ୍ ଚିତ୍ର କୂଟମ୍ ମନୋ ରମମ୍ ॥୨-୫୬-
ତାପରେ, ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ପଦେ ପଦେ ଚାଲି, ସେମାନେ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ତମ୍ ତୁ ପର୍ଵତମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ନାନା ପକ୍ଷି ଗଣ ଆଯୁତମ୍ । ବହୁମୂଲଫଲମ୍ ରମ୍ଯମ୍ ସମ୍ପନ୍ନମ୍ ସରସୋଦକମ୍ ॥୨-୫୬-
ସେମାନେ ଏହି ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀ ରହିଛି, ମୂଳ ଓ ଫଳରେ ଭରିଛି, ଏହା ଦେଖିବାକୁ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଓ ଝିଅ ଓ ଜଳ ରେ ପ୍ରଚୁର।
ମନୋଜ୍Jନୋଽଯମ୍ ତିରିଃ ସୌମ୍ଯ ନାନାଦ୍ରୁମଲତାଯତହ୍ । ବହୁମୂଲଫଲୋ ରମ୍ଯଃ ସ୍ଵାଜୀଵଃ ପ୍ରତିଭାତି ମେ ॥୨-୫୬-
ସୁମୂଦ୍ର, ଏହି ସୁନ୍ଦର ତୀର ଅନେକ ଗଛ ଓ ଲତାରେ ଆଛାଦିତ, ମୂଳ ଓ ଫଳରେ ଭରିଛି; ଏଠି ଆମ ଜୀବନ ପାଇଁ ଅତି ଉପଯୁକ୍ତ ଲାଗୁଛି।
ମନଯଶ୍ଚ ମହାତ୍ମାନୋ ଵସନ୍ତ୍ଯ ଶିଲୋଚ୍ଚଯେ । ଅଯମ୍ ଵାସୋ ଭଵେତ୍ ତାଵଦ୍ ଅତ୍ର ସୌମ୍ଯ ରମେମହି ॥୨-୫୬-
ଏହି ପାହାଡ଼ର ଶିଳା ଉଚ୍ଚାଟରେ ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନେ ବସିଛନ୍ତି; ସୁମୂଦ୍ର, ଏଠି ଆମେ ରହିବା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଓ ଆନନ୍ଦ କରିବା।
ଇତି ସୀତା ଚ ରାମଶ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ । ଅଭିଗମ୍ଯାଶ୍ରମମ୍ ସର୍ଵେ ଵାଲ୍ମୀକି ମଭିଵାଦଯନ୍ ॥୨-୫୬-
ଏପରି ଭାବରେ, ସୀତା, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଜୋଡି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ ଓ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇଲେ।
ତାନ୍ମହର୍ଷିଃ ପ୍ରମୁଦିତଃ ପୂଜଯାମାସ ଧର୍ମଵିତ୍ । ଆସ୍ଯତାମିତି ଚୋଵାଚ ସ୍ଵାଗତମ୍ ତୁ ନିଵେଦ୍ଯ ଚ ॥୨-୫୬-
ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଥିବାରୁ, ସେମାନେଠାରେ ଆଦର ସହିତ ସ୍ୱାଗତ କଲେ ଓ 'ବସିବା'କୁ କହିଲେ।
ତତୋଽବ୍ରଵୀନ୍ମହାବାହୁର୍ଲକମଣମ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣାଗ୍ରଜଃ । ସମ୍ନିଵେଦ୍ଯ ଯଥାନ୍ଯାଯ ମାତ୍ମାନମୃଷ୍ଯେ ପ୍ରଭୁଃ ॥୨-୫୬-
ତାପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଇ ଋଷିଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆନଯ ଦାରୂଣି ଦୃଢାନି ଚ ଵରାଣି ଚ । କୁରୁଷ୍ଵ ଆଵସଥମ୍ ସୌମ୍ଯ ଵାସେ ମେ ଅଭିରତମ୍ ମନଃ ॥୨-୫୬-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଭଲ ଦାରୁ ଆଣ, ଏଠି ଆମ ପାଇଁ ଏକ ଘର ତିଆରି କର; ଏଠି ରହିବାରେ ମୋ ମନ ଆନନ୍ଦ ଭରିଛି।
ତସ୍ଯ ତତ୍ ଵଚନମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୌମିତ୍ରିର୍ ଵିଵିଧାନ୍ ଦ୍ରୁମାନ୍ । ଆଜହାର ତତଃ ଚକ୍ରେ ପର୍ଣ ଶାଲାମ୍ ଅରିମ୍ ଦମ ॥୨-୫୬-
ସେ କଥା ଶୁଣି, ସୌମିତ୍ରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦାରୁ ଆଣିଲେ, ତାପରେ ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏକ ପତ୍ର ଘର ତିଆରି କଲେ।
ତାମ୍ ନିଷ୍ଠତାମ୍ ବଦ୍ଧକଟାମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରମଃ ସୁଦର୍ଶନାମ୍ । ଶୁଶ୍ରୂଷମାଣମ୍ ଏକ ଅଗ୍ରମ୍ ଇଦମ୍ ଵଚନମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୬-
ସୁନ୍ଦର ଭଲ ଭାବେ ଗଠିତ ଘର ଦେଖି, ରାମ ନିଜ ଛୋଟ ଭାଇକୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଐଣେଯମ୍ ମାମ୍ସମ୍ ଆହୃତ୍ଯ ଶାଲାମ୍ ଯକ୍ଷ୍ଯାମହେ ଵଯମ୍ । କର୍ତ୍ଵ୍ଯମ୍ ଵାସ୍ତୁଶମନମ୍ ସୌମିତ୍ରେ ଚିରଜୀଵଭିଃ ॥୨-୫୬-
ସୌମିତ୍ରି, ଏଠି ଘରରେ ହରିଣ ମାଂସ ଆଣି ଆମେ ଅଞ୍ଜଳି ଦେବା; ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ ଘର ପ୍ରବେଶ ନିୟମ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।
ମୃଗମ୍ ହତ୍ଵାଽଽନଯ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣେହ ଶୁଭେକ୍ଷଣକର୍ତଵ୍ଯଃ ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟୋ ହି ଵିଧିର୍ଦର୍ମମନୁସ୍ମର ॥୨-୫୬-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୀଘ୍ର ହରିଣ ମାରି ଏଠି ଆଣ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ଶାସ୍ତ୍ର ଦେଖି ଯେଉଁ ନିୟମ ଧର୍ମ ଅଟୁଟ ରଖ।
ଭ୍ରାତୁର୍ଵଚନ ମାଜ୍ଞାଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପରଵୀରହା । ଚକାର ସ ଯଥୋକ୍ତମ୍ ଚ ତମ୍ ରାମଃ ପୁନରବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୬-
ଭାଇଙ୍କ କଥା ବୁଝି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରି, ଯେପରି କହିଥିଲେ ସେପରି କଲେ; ତାପରେ ରାମ ତାଙ୍କୁ ପୁନି କଥା କହିଲେ।
ଇଣେଯମ୍ ଶ୍ରପଯସ୍ଵୈତଚ୍ଚ୍ଚାଲାମ୍ ଯକ୍ଷ୍ଯମହେ ଵଯମ୍ । ତ୍ଵରସୌମ୍ଯ ମୁହୂର୍ତୋଽଯମ୍ ଧ୍ରୁଵଶ୍ଚ ଦିଵସୋଽପ୍ଯଯମ୍ ॥୨-୫୬-
ଏହି କଳା କୃଷ୍ଣ ମୃଗକୁ ପୂଜା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର; ଆମେ ବଳି ଦେବା। ଶୀଘ୍ର କର, ମୂହୂର୍ତ୍ତ ଶୀଘ୍ର ଯାଉଛି, ଦିନ ମଧ୍ୟ ଅବଶ୍ୟ ଶେଷ ହେଉଛି।
ସ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ କୃଷ୍ଣ ମୃଗମ୍ ହତ୍ଵା ମେଧ୍ଯମ୍ ପତାପଵାନ୍ । ଅଥ ଚିକ୍ଷେପ ସୌମିତ୍ରିଃ ସମିଦ୍ଧେ ଜାତ ଵେଦସି ॥୨-୫୬-
ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ଶୁଧ୍ଧ କଳା ମୃଗକୁ ହତ୍ୟା କରି, ତାହାକୁ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଦେଇଲେ।
ତମ୍ ତୁ ପକ୍ଵମ୍ ସମାଜ୍ଞାଯ ନିଷ୍ଟପ୍ତମ୍ ଚିନ୍ନ ଶୋଣିତମ୍ । ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପୁରୁଷ ଵ୍ଯାଘ୍ରମ୍ ଅଥ ରାଘଵମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୬-
ଯେତେବେଳେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦେଖିଲେ ମୃଗଟି ପକା ହୋଇଛି, ଭଲଭାବେ ଭୁନା ହୋଇ ରକ୍ତ ଶୁନ୍ୟ, ସେ ପୁରୁଷସିଂହ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅଯମ୍ କୃଷ୍ଣଃ ସମାପ୍ତ ଅନ୍ଗଃ ଶୃତଃ କୃଷ୍ଣ ମୃଗୋ ଯଥା । ଦେଵତା ଦେଵ ସମ୍କାଶ ଯଜସ୍ଵ କୁଶଲୋ ହି ଅସି ॥୨-୫୬-
ଏହି କଳା ମୃଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପକା ହୋଇଛି, ମହାନ, ଯଥାବିଧି ପକାଯାଇଛି। ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଦେବତା ପରି, ବଳି ଦେବା; ତୁମେ ପୂଜାରେ ପ୍ରବୀଣ।
ରାମଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ତୁ ନିଯତଃ ଗୁଣଵାନ୍ ଜପ୍ଯ କୋଵିଦଃ । ସମ୍ଗ୍ରହେଣାକରୋତ୍ସର୍ଵାନ୍ ମନ୍ତ୍ରାନ୍ ସତ୍ରାଵସାନିକାନ୍ ॥୨-୫୬-
ରାମ, ନିୟମିତ ଓ ଗୁଣବତୀ, ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ସ୍ନାନ କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଳିର ଶେଷ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ପଠିଲେ।
ଇଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵଗଣାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଵିଵେଶାଵସଥମ୍ ଶୁଚିଃ । ବଭୂଵ ଚ ମନୋହ୍ଲାଦୋ ରାମସ୍ଯାମିତତେଜସଃ ॥୨-୫୬-
ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଶୁଧ୍ଧ ଓ ଅସୀମ ତେଜସ୍ବୀ ରାମ ଆଶ୍ରୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।