ଇତି ସୀତାଞ୍ଜଲିମ୍ କୃତ୍ଵା ପର୍ଯଗଚ୍ଛଦ୍ଵନସ୍ପତିମ୍ । ଅଵଲୋକ୍ଯ ତତଃ ସୀତାମାଯାଚନ୍ତୀମନିନ୍ଦିତାମ୍ ॥୨-୫୫-
ଏପରି କହି, ସୀତା ହାତ ଜୋଡି ବୃକ୍ଷକୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ତାଙ୍କୁ ଏପରି ନିର୍ମଳ ଭାବରେ ଅନୁରୋଧ କରୁଥିବା ଦେଖି—
ଦଯିତାମ୍ ଚ ଵିଧେଯମ୍ ଚ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣମବ୍ରଵୀତ୍ । ସୀତାମାଦାଯ ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵମଗ୍ରତୋ ଭରତାନୁଜ ॥୨-୫୫-
ରାମ, ଯିଏ ସ୍ନେହମୟ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟପରାୟଣ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଭାଇ, ତୁମେ ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇ ଆଗକୁ ଚାଲ।
ପୃଷ୍ଠତୋଽହମ୍ ଗମିଷ୍ଯାମି ସାଯୁଧୋ ଦ୍ଵିପଦାମ୍ ଵର । ଯଦ୍ଯତ୍ଫଲମ୍ ପ୍ରାର୍ଥଯତେ ପୁଷ୍ପମ୍ ଵା ଜନକାତ୍ମଜା ॥୨-୫୫-
ମୁଁ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ପଛରୁ ଆସିବି। ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଯେଉଁ ଫଳ କିମ୍ବା ଫୁଲ ଚାହେ—
ତତ୍ତତ୍ପ୍ରଦଦ୍ଯା ଵୈଦେହ୍ଯା ଯତ୍ରାସ୍ଯ ରମତେ ମନଃ । ଗଚ୍ଚତୋସ୍ତୁ ତଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ବଭୂଵ ଜନକାତ୍ମଜା ॥୨-୫୫-
ସେଠାରେ ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କର ମନ ଖୁସି ହୁଏ, ସେଠାରେ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ତୁମେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଦେଅ।” ଏଭଳି ଚାଲିବା ସମୟରେ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଥିଲେ।
ମାତଙ୍ଗଯୋର୍ମଦ୍ଯଗତା ଶୁଭା ନାଗଵଧୂରିଵ । ଏକୈକମ୍ ପାଦପମ୍ ଗୁଲ୍ମମ୍ ଲତାମ୍ ଵା ପୁଷ୍ପଶାଲିନୀମ୍ ॥୨-୫୫-
ସେ, ଦୁଇଟି ବଡ଼ ମାତଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଏକ ଶୁଭ୍ର ହାତୀଣୀ ପରି, ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଥିଲେ। ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଛ, ଝାଡ଼, କିମ୍ବା ଫୁଲ ଲତାକୁ ଭଲଭାବେ ଦେଖୁଥିଲେ।
ଅଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵାମ୍ ପଶ୍ଯନ୍ତୀ ରାମମ୍ ପପ୍ରଚ୍ଛ ସାଽବଲା । ରମଣୀଯାନ୍ ବହୁଵିଧାନ୍ ପାଦପାନ୍ କୁସୁମୋତ୍କଟାନ୍ ॥୨-୫୫-
ଯେଉଁ ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ସେ ଆଗରୁ କେବେ ଦେଖିନଥିଲେ, ଏପରି ଅନେକ ସୁନ୍ଦର ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଗଛ ଦେଖି, ସେ ମୃଦୁଭାବରେ ରାମଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
ସୀତାଵଚନସମ୍ରବ୍ଦ ଅନଯାମାସ ଲକ୍ସ୍ମଣଃ । ଵିଚିତ୍ରଵାଲୁକଜଲାମ୍ ହସସାରସନାଦିତାମ୍ ॥୨-୫୫-
ସୀତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ହସ ଓ ସାରସ ପିଲାଙ୍କ ଡାକରେ ମନୋହର ବିଭିନ୍ନ ବାଳୁକା ଥିବା ଏକ ନଦୀ ପାଖକୁ ନେଇଗଲେ।
ରେମେ ଜନକରାଜସ୍ଯ ତଦା ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ସୁତା ନଦୀମ୍ । କ୍ରୋଶମାତ୍ରମ୍ ତତୋ ଗତ୍ଵା ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମନୌ ॥୨-୫୫-
ସେଠାରେ ଜନକରାଜଙ୍କ ଝିଅ ନଦୀକୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ଏଠାରୁ ଏକ କ୍ରୋଶ ଦୂର ଯିବା ପରେ, ଦୁଇ ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—
ବହୂନ୍ମେଧ୍ଯାନ୍ ମୃଗାନ୍ ହତ୍ଵା ଚେରତୁର୍ଯମୁନାଵନେ । ଵିହୃତ୍ଯ ତେ ବର୍ହିଣପୂଗନାଦିତେ । ଶୁଭେ ଵନେ ଵାନରଵାରଣାଯୁତେ । ସମମ୍ ନଦୀଵପ୍ରମୁପେତ୍ଯ ସମ୍ମତମ୍ । ନିଵାସମାଜଗ୍ମୁ ରଦୀନଦର୍ଶନାଃ ॥୨-୫୫-
ଅନେକ ପବିତ୍ର ମୃଗ ମାରି, ସେମାନେ ଯମୁନାବନରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ମୟୂର ଓ ହାତୀର ଡାକରେ ଭରିଥିବା ସୁନ୍ଦର ବନରେ ଖେଳି, ସେମାନେ ଏକ ମନୋରମ ନଦୀପାର ଉଦ୍ୟାନକୁ ପହଞ୍ଚି, ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ସେଠାରେ ବସିଲେ।
thumb|ଷଟ୍ପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଷଟ୍ପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏଉଁଭଳି ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାବନ୍ନତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏବେ ଛପ୍ପନତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ।
ଅଥ ରାତ୍ର୍ଯାମ୍ ଵ୍ଯତୀତାଯାମ୍ ଅଵସୁପ୍ତମ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ । ପ୍ରବୋଧଯାମ୍ ଆସ ଶନୈଃ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ରଘୁ ନନ୍ଦନଃ ॥୨-୫୬-
ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ ଯେତେବେଳେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏଉଁଠି ଘୁମେ ଥିଲେ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଜଗାଇଲେ।
ସୌମିତ୍ରେ ଶୃଣୁ ଵନ୍ଯାନାମ୍ ଵଲ୍ଗୁ ଵ୍ଯାହରତାମ୍ ସ୍ଵନମ୍ । ସମ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠାମହେ କାଲଃ ପ୍ରସ୍ଥାନସ୍ଯ ପରମ୍ ତପ ॥୨-୫୬-
“ସୌମିତ୍ରି, ଏ ବନର ପଶୁପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ମଧୁର ସ୍ୱର ଶୁଣ। ବଡ଼ ତପସ୍ବୀ, ଏବେ ଆମେ ଯାତ୍ରା କରିବାର ସମୟ ହେଲା।”
ସ ସୁପ୍ତଃ ସମଯେ ଭ୍ରାତ୍ରା ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପ୍ରତିବୋଧିତଃ । ଜହୌ ନିଦ୍ରାମ୍ ଚ ତନ୍ଦ୍ରୀମ୍ ଚ ପ୍ରସକ୍ତମ୍ ଚ ପଥି ଶ୍ରମମ୍ ॥୨-୫୬-
ଭାଇଙ୍କ ଠାରୁ ସମୟରେ ଜଗା ମିଳି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଘୁମ, ଅଳସତା ଓ ଯାତ୍ରାର ସମସ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତି ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ତତୌତ୍ଥାଯ ତେ ସର୍ଵେ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ନଦ୍ଯାଃ ଶିଵମ୍ ଜଲମ୍ । ପନ୍ଥାନମ୍ ଋଷିଣା ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟମ୍ ଚିତ୍ର କୂଟସ୍ଯ ତମ୍ ଯଯୁଃ ॥୨-୫୬-
ତାପରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଉଠି, ନଦୀର ପବିତ୍ର ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଋଷିମାନେ ଦେଖାଇଥିବା ଚିତ୍ରକୂଟ ପଥରେ ଚାଲିଗଲେ।
ତତଃ ସମ୍ପ୍ରସ୍ଥିତଃ କାଲେ ରାମଃ ସୌମିତ୍ରିଣା ସହ । ସୀତାମ୍ କମଲ ପତ୍ର ଅକ୍ଷୀମ୍ ଇଦମ୍ ଵଚନମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୬-
ଏପରି ଭାବେ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସୌମିତ୍ରି ସହିତ ଯାତ୍ରା କରି, ରାମ ତାଙ୍କ ଶତଦଳ ନୟନୀ ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ—
ଆଦୀପ୍ତାନ୍ ଇଵ ଵୈଦେହି ସର୍ଵତଃ ପୁଷ୍ପିତାନ୍ ନଗାନ୍ । ସ୍ଵୈଃ ପୁଷ୍ପୈଃ କିମ୍ଶୁକାନ୍ ପଶ୍ଯ ମାଲିନଃ ଶିଶିର ଅତ୍ଯଯେ ॥୨-୫୬-
“ବୈଦେହୀ, ଦେଖ, ଚାରିପାଖରେ ଗଛମାନେ ଏମିତି ଫୁଲେଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଦେଖିଲେ ଅଗ୍ନି ପରି ଲାଗେ। ଶିଶିର ଶେଷରେ ଏହି କିମ୍ଶୁକ ଗଛମାନେ ନିଜ ଫୁଲରେ ଭରିଯାଇଛି।”
ପଶ୍ଯ ଭଲ୍ଲାତକାନ୍ ଫୁଲ୍ଲାନ୍ ନରୈଃ ଅନୁପସେଵିତାନ୍ । ଫଲ ପତ୍ରୈଃ ଅଵନତାନ୍ ନୂନମ୍ ଶକ୍ଷ୍ଯାମି ଜୀଵିତୁମ୍ ॥୨-୫୬-
ଏଠି ଭଲାତକ ଗଛଗୁଡିକ ଫୁଲିଛି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଖାଇନଥିବା ଫଳ ଓ ପତ୍ରରେ ଭରି ଗଛଗୁଡିକ ଭୂମିକୁ ଝୁକିଯାଇଛି; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏଠି ରହି ମୁଁ ଜୀବନ ଯାପନ କରିପାରିବି।
ପଶ୍ଯ ଦ୍ରୋଣ ପ୍ରମାଣାନି ଲମ୍ବମାନାନି ଲକ୍ଷ୍ମଣ । ମଧୂନି ମଧୁ କାରୀଭିଃ ସମ୍ଭୃତାନି ନଗେ ନଗେ ॥୨-୫୬-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାହାଡ଼ରେ ଡୋଣା ଆକାରର ମଧୁ ଚକ ଲଟକିଛି, ମଧୁମକୁ ମାନେ ଏଗୁଡିକୁ ମଧୁରେ ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି।
ଏଷ କ୍ରୋଶତି ନତ୍ଯୂହଃ ତମ୍ ଶିଖୀ ପ୍ରତିକୂଜତି । ରମଣୀଯେ ଵନ ଉଦ୍ଦେଶେ ପୁଷ୍ପ ସମ୍ସ୍ତର ସମ୍କଟେ ॥୨-୫୬-
ଏଠି ନତ୍ୟୁହ ପକ୍ଷୀ ଚିତ୍କାର କରୁଛି, ତାହାକୁ ମୟୂର ଉତ୍ତର ଦେଉଛି, ଏହି ସୁନ୍ଦର ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳରେ ଫୁଲର ଶୟନ ତଳେ।
ମାତମ୍ଗ ଯୂଥ ଅନୁସୃତମ୍ ପକ୍ଷି ସମ୍ଘ ଅନୁନାଦିତମ୍ । ଚିତ୍ର କୂଟମ୍ ଇମମ୍ ପଶ୍ଯ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧ ଶିଖରମ୍ ଗିରିମ୍ ॥୨-୫୬-
ଦେଖ, ଏହି ପାହାଡ଼ର ଶିଖରଗୁଡିକ ଉଚ୍ଚ ଓ ଭାରି, ହାତୀମାନେ ଦଳ ଦଳ ଚାଲିଛନ୍ତି, ପକ୍ଷୀମାନେ ଗଳା ଦେଇ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, ଏହାର ଢାଳ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଓ ଦେଖିବାକୁ ଅତି ସୁନ୍ଦର।
ସମଭୂମିତଲେ ରମ୍ଯେ ଦ୍ରୁମୈର୍ବହୁଭିରାଵୃତେ । ପୁଣ୍ଯେ ରମ୍ସ୍ଯାମହେ ତାତ ଚିତ୍ରକୂଟସ୍ଯ କାନନେ ॥୨-୫୬-
ଏହି ସମତଳ ଭୂମି ଅନେକ ଗଛରେ ଆଛାଦିତ ଓ ଅତି ରମଣୀୟ; ଆମେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପବିତ୍ର ଜଙ୍ଗଲରେ ଆନନ୍ଦ କରିବା।
ତତଃ ତୌ ପାଦ ଚାରେଣ ଗଚ୍ଚନ୍ତୌ ସହ ସୀତଯା । ରମ୍ଯମ୍ ଆସେଦତୁଃ ଶୈଲମ୍ ଚିତ୍ର କୂଟମ୍ ମନୋ ରମମ୍ ॥୨-୫୬-
ତାପରେ, ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ପଦେ ପଦେ ଚାଲି, ସେମାନେ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ତମ୍ ତୁ ପର୍ଵତମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ନାନା ପକ୍ଷି ଗଣ ଆଯୁତମ୍ । ବହୁମୂଲଫଲମ୍ ରମ୍ଯମ୍ ସମ୍ପନ୍ନମ୍ ସରସୋଦକମ୍ ॥୨-୫୬-
ସେମାନେ ଏହି ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀ ରହିଛି, ମୂଳ ଓ ଫଳରେ ଭରିଛି, ଏହା ଦେଖିବାକୁ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଓ ଝିଅ ଓ ଜଳ ରେ ପ୍ରଚୁର।
ମନୋଜ୍Jନୋଽଯମ୍ ତିରିଃ ସୌମ୍ଯ ନାନାଦ୍ରୁମଲତାଯତହ୍ । ବହୁମୂଲଫଲୋ ରମ୍ଯଃ ସ୍ଵାଜୀଵଃ ପ୍ରତିଭାତି ମେ ॥୨-୫୬-
ସୁମୂଦ୍ର, ଏହି ସୁନ୍ଦର ତୀର ଅନେକ ଗଛ ଓ ଲତାରେ ଆଛାଦିତ, ମୂଳ ଓ ଫଳରେ ଭରିଛି; ଏଠି ଆମ ଜୀବନ ପାଇଁ ଅତି ଉପଯୁକ୍ତ ଲାଗୁଛି।
ମନଯଶ୍ଚ ମହାତ୍ମାନୋ ଵସନ୍ତ୍ଯ ଶିଲୋଚ୍ଚଯେ । ଅଯମ୍ ଵାସୋ ଭଵେତ୍ ତାଵଦ୍ ଅତ୍ର ସୌମ୍ଯ ରମେମହି ॥୨-୫୬-
ଏହି ପାହାଡ଼ର ଶିଳା ଉଚ୍ଚାଟରେ ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନେ ବସିଛନ୍ତି; ସୁମୂଦ୍ର, ଏଠି ଆମେ ରହିବା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଓ ଆନନ୍ଦ କରିବା।
ଇତି ସୀତା ଚ ରାମଶ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ । ଅଭିଗମ୍ଯାଶ୍ରମମ୍ ସର୍ଵେ ଵାଲ୍ମୀକି ମଭିଵାଦଯନ୍ ॥୨-୫୬-
ଏପରି ଭାବରେ, ସୀତା, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଜୋଡି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ ଓ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇଲେ।
ତାନ୍ମହର୍ଷିଃ ପ୍ରମୁଦିତଃ ପୂଜଯାମାସ ଧର୍ମଵିତ୍ । ଆସ୍ଯତାମିତି ଚୋଵାଚ ସ୍ଵାଗତମ୍ ତୁ ନିଵେଦ୍ଯ ଚ ॥୨-୫୬-
ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଥିବାରୁ, ସେମାନେଠାରେ ଆଦର ସହିତ ସ୍ୱାଗତ କଲେ ଓ 'ବସିବା'କୁ କହିଲେ।
ତତୋଽବ୍ରଵୀନ୍ମହାବାହୁର୍ଲକମଣମ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣାଗ୍ରଜଃ । ସମ୍ନିଵେଦ୍ଯ ଯଥାନ୍ଯାଯ ମାତ୍ମାନମୃଷ୍ଯେ ପ୍ରଭୁଃ ॥୨-୫୬-
ତାପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଇ ଋଷିଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆନଯ ଦାରୂଣି ଦୃଢାନି ଚ ଵରାଣି ଚ । କୁରୁଷ୍ଵ ଆଵସଥମ୍ ସୌମ୍ଯ ଵାସେ ମେ ଅଭିରତମ୍ ମନଃ ॥୨-୫୬-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଭଲ ଦାରୁ ଆଣ, ଏଠି ଆମ ପାଇଁ ଏକ ଘର ତିଆରି କର; ଏଠି ରହିବାରେ ମୋ ମନ ଆନନ୍ଦ ଭରିଛି।
ତସ୍ଯ ତତ୍ ଵଚନମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୌମିତ୍ରିର୍ ଵିଵିଧାନ୍ ଦ୍ରୁମାନ୍ । ଆଜହାର ତତଃ ଚକ୍ରେ ପର୍ଣ ଶାଲାମ୍ ଅରିମ୍ ଦମ ॥୨-୫୬-
ସେ କଥା ଶୁଣି, ସୌମିତ୍ରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦାରୁ ଆଣିଲେ, ତାପରେ ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏକ ପତ୍ର ଘର ତିଆରି କଲେ।