ପ୍ରାପ୍ତିଜ୍ଞଂ ପରମୋଦାରଂ ସତ୍କୃତଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭମ୍ । ରାଜ୍ଞଃ ଶାସନମାଦାଯ ଚୋଦଯସ୍ଵ ନୃପର୍ଷଭାନ୍ । ପ୍ରାଚୀନାନ୍ ସିନ୍ଧୁସୌଵୀରାନ୍ ସୌରାଷ୍ଠ୍ରେଯାଂଶ୍ଚ ପାର୍ଥିଵାନ୍ ॥୧-୧୩-
ଯିଏ ସମୟ ଜାଣନ୍ତି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାନଶୀଳ ଓ ସମ୍ମାନିତ, ସେଉଁଠି ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଆଣ; ରାଜାଙ୍କର ଆଦେଶ ନେଇ ପୂର୍ବ ଦିଗର, ସିନ୍ଧୁ, ସୌବୀର ଓ ସୌରାଷ୍ଟ୍ର ଦେଶର ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଣ ।
ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ଯାନ୍ ନରେନ୍ଦ୍ରାଂଶ୍ଚ ସମସ୍ତାନାନଯସ୍ଵ ହ । ସନ୍ତି ସ୍ନିଗ୍ଧାଶ୍ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ରାଜାନଃ ପୃଥିଵୀତଲେ ॥୧-୧୩-
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ଓ ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟ ମିତ୍ରତାପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜାମାନେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଣିଦିଅ।
ତାନାନଯ ଯଥା କ୍ଷିପ୍ରଂ ସାନୁଗାନ୍ ସହବାନ୍ଧଵାନ୍ । ଏତାନ୍ ଦୂତୈର୍ମହାଭାଗୈରାନଯସ୍ଵ ନୃପାଜ୍ଞଯା ॥୧-୧୩-
ସେମାନେ ତାଙ୍କର ସହଚର ଓ ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବ ସହିତ ଯେପରି ଶୀଘ୍ର ଆସିପାରିବେ, ଏହି ନିମନ୍ତେ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମହାନ ଦୂତମାନେ ଯାଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଣନ୍ତୁ।
ଵସିଷ୍ଠଵାକ୍ଯଂ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ସୁମନ୍ତ୍ରସ୍ତ୍ଵରିତଂ ତଦା । ଵ୍ଯାଦିଶତ୍ ପୁରୁଷାଂସ୍ତତ୍ର ରାଜ୍ଞାମାନଯନେ ଶୁଭାନ୍ ॥୧-୧୩-
ବସିଷ୍ଠଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସୁମନ୍ତ୍ର ତୁରନ୍ତ ସେଠାରେ ଥିବା ଯୋଗ୍ୟ ଲୋକମାନୋଁକୁ ରାଜାମାନୋଁକୁ ଆଣିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
ସ୍ଵଯମେଵ ହି ଧର୍ମାତ୍ମା ପ୍ରଯାତୋ ମୁନିଶାସନାତ୍ । ସୁମନ୍ତ୍ରସ୍ତ୍ଵରିତୋ ଭୂତ୍ଵା ସମାନେତୁଂ ମହାମତିଃ ॥୧-୧୩-
ମୁନିଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସୁମନ୍ତ୍ର ନିଜେ ତୁରନ୍ତ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ହୋଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଣିବା ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ।
ତେ ଚ କର୍ମାନ୍ତିକାଃ ସର୍ଵେ ଵସିଷ୍ଠାଯ ମହର୍ଷଯେ । ସର୍ଵଂ ନିଵେଦଯନ୍ତି ସ୍ମ ଯଜ୍ଞେ ଯଦୁପକଲ୍ପିତମ୍ ॥୧-୧୩-
ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିବରଣୀ ଦେଲେ।
ତତଃ ପ୍ରୀତୋ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ମୁନିରବ୍ରଵୀତ୍ । ଅଵଜ୍ଞଯା ନ ଦାତଵ୍ଯଂ କସ୍ଯଚିଲ୍ଲୀଲଯାପି ଵା ॥୧-୧୩-
ତାପରେ ଖୁସି ହୋଇ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ସେମାନୋଁକୁ କହିଲେ, 'କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଅବମାନ କିମ୍ବା ଅଲସତା ସହିତ କିଛି ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ଅଵଜ୍ଞଯା କୃତଂ ହନ୍ଯାଦ୍ ଦାତାରଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ତତଃ କୈଶ୍ଚିଦହୋରାତ୍ରୈରୁପଯାତା ମହୀକ୍ଷିତଃ ॥୧-୧୩-
ଯଦି କିଛି ଅବମାନ ସହିତ ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ଦାତାଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିଦିଏ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତାପରେ କିଛି ଦିନ ଓ ରାତି ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ।
ବହୂନି ରତ୍ନାନ୍ଯାଦାଯ ରାଜ୍ଞୋ ଦଶରଥସ୍ଯ ହ । ତତୋ ଵସିଷ୍ଠଃ ସୁପ୍ରୀତୋ ରାଜାନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୧୩-
ଅନେକ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ନେଇ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି, ବସିଷ୍ଠ ଖୁସି ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଉପଯାତା ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ରାଜାନସ୍ତଵ ଶାସନାତ୍ । ମଯାପି ସତ୍କୃତାଃ ସର୍ଵେ ଯଥାର୍ହଂ ରାଜସତ୍ତମାଃ ॥୧-୧୩-
'ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମର ଆଜ୍ଞାରେ ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ଆସିଛନ୍ତି; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେଇଛି।'
ଯଜ୍ଞିଯଂ ଚ କୃତଂ ସର୍ଵଂ ପୁରୁଷୈଃ ସୁସମାହିତୈଃ । ନିର୍ଯାତୁ ଚ ଭଵାନ୍ ଯଷ୍ଟୁଂ ଯଜ୍ଞାଯତନମନ୍ତିକାତ୍ ॥୧-୧୩-
ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ଦକ୍ଷ ଲୋକମାନେ କରିଛନ୍ତି; ଏବେ ଆପଣ ନିଜ ଗୃହରୁ ବାହାରି ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପକୁ ଯିବାକୁ ପାରିବେ।
ସର୍ଵକାମୈରୁପହୃତୈରୁପେତଂ ଵୈ ସମନ୍ତତଃ । ଦ୍ରଷ୍ଟୁମର୍ହସି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ମନସେଵ ଵିନିର୍ମିତମ୍ ॥୧-୧୩-
ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଆବଶ୍ୟକ ବସ୍ତୁର ଉପହାର ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖରେ ଘିରିଥିବା ଏହି ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପକୁ ଆପଣ ଦେଖିପାରିବେ, ମନରେ ଯେପରି ଭାବିଥିବେ ସେପରି ତିଆରି ହୋଇଛି।
ତଥା ଵସିଷ୍ଠଵଚନାଦୃଶଷ୍ଯଶୃଙ୍ଗସ୍ଯ ଚୋଭଯୋଃ । ଦିଵସେ ଶୁଭନକ୍ଷତ୍ରେ ନିର୍ଯାତୋ ଜଗତୀପତିଃ ॥୧-୧୩-
ଏପରି ଭାବେ ବସିଷ୍ଠ ଓ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କ କଥା ଅନୁସରି, ଶୁଭ ତାରା ଯୋଗୁଁ ଏକ ମଙ୍ଗଳମୟ ଦିନରେ ମହୀପତି ବାହାରିଲେ।
ତତୋ ଵସିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖାଃ ସର୍ଵ ଏଵ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । ଋଷ୍ଯଶୃଙ୍ଗଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଯଜ୍ଞକର୍ମାରଭଂସ୍ତଦା ॥୧-୧୩-
ତାପରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଯଜ୍ଞଵାଟଂ ଗତାଃ ସର୍ଵେ ଯଥାଶାସ୍ତ୍ରଂ ଯଥାଵିଧି । ଶ୍ରୀମାଂଶ୍ଚ ସହ ପତ୍ନୀଭୀ ରାଜା ଦୀକ୍ଷାମୁପାଵିଶତ୍ ॥୧-୧୩-
ସମସ୍ତେ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପକୁ ଗଲେ; ରାଜା ତାଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମହିମା ସହିତ ଓ ପତ୍ନୀମାନେ ସହିତ ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କଲେ।
thumb|ଚତୁର୍ଦଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଦଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏହା ହେଉଛି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସର୍ଗ; ଶୁଣ।
ଅଥ ସଂଵତ୍ସରେ ପୂର୍ଣେ ତସ୍ମିନ୍ ପ୍ରାପ୍ତେ ତୁରଙ୍ଗମେ । ସରଯ୍ଵାଶ୍ଚୋତ୍ତରେ ତୀରେ ରାଜ୍ଞୋ ଯଜ୍ଞୋଽଭ୍ଯଵର୍ତତ ॥୧-୧୪-
ଏଭଳି ଏକ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ ଓ ଘୋଡ଼ା ଆସିପହଞ୍ଚିବା ସମୟରେ, ସରୟୂ ନଦୀର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରାଜାଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ଋଷ୍ଯଶୃଙ୍ଗଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ କର୍ମ ଚକ୍ରୁର୍ଦ୍ଵିଜର୍ଷଭାଃ । ଅଶ୍ଵମେଧେ ମହାଯଜ୍ଞେ ରାଜ୍ଞୋଽସ୍ଯ ସୁମହାତ୍ମନଃ ॥୧-୧୪-
ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ମହାତ୍ମା ରାଜା ପାଇଁ ମହା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ।
କର୍ମ କୁର୍ଵନ୍ତି ଵିଧିଵଦ୍ ଯାଜକା ଵେଦପାରଗାଃ । ଯଥାଵିଧି ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ପରିକ୍ରାମନ୍ତି ଶାସ୍ତ୍ରତଃ ॥୧-୧୪-
ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତମାନେ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟମ ଓ ପ୍ରଥା ଅନୁସାରେ କରୁଥିଲେ।
ପ୍ରଵର୍ଗ୍ଯଂ ଶାସ୍ତ୍ରତଃ କୃତ୍ଵା ତଥୈଵୋପସଦଂ ଦ୍ଵିଜାଃ । ଚକ୍ରୁଶ୍ଚ ଵିଧିଵତ୍ ସର୍ଵମଧିକଂ କର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ରତଃ ॥୧-୧୪-
ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରବର୍ଗ୍ୟ ଓ ଉପସଦ କ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନିୟମ ମୁତାବକ୍ ନିଷ୍ପାଦନ କଲେ।
ଅଭିପୂଜ୍ଯ ତତୋ ହୃଷ୍ଟାଃ ସର୍ଵେ ଚକ୍ରୁର୍ଯଥାଵିଧି । ପ୍ରାତଃସଵନପୂର୍ଵାଣି କର୍ମାଣି ମୁନିପୁଙ୍ଗଵାଃ ॥୧-୧୪-
ତାପରେ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ସମସ୍ତ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଖୁସି ହୋଇ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରଭାତ ସବନ ପୂର୍ବ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
ଐନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ଵିଧିଵତ୍ ଦତ୍ତୋ ରାଜା ଚାଭିଷୁତୋଽନଘଃ । ମଧ୍ଯନ୍ଦିନଂ ଚ ସଵନଂ ପ୍ରାଵର୍ତତ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ॥୧-୧୪-
ଇନ୍ଦ୍ର ନିମନ୍ତେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦାନ ଦିଆଗଲା, ଏବଂ ନିର୍ମଳ ରାଜାଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରାଗଲା; ପରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସବନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ତୃତୀଯସଵନଂ ଚୈଵ ରାଜ୍ଞୋଽସ୍ଯ ସୁମହାତ୍ମନଃ । ଚକ୍ରୁସ୍ତେ ଶାସ୍ତ୍ରତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯଥା ବ୍ରାହ୍ମଣପୁଙ୍ଗଵାଃ ॥୧-୧୪-
ଏହି ମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ତୃତୀୟ ସବନ ମଧ୍ୟ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କରିଥିଲେ।
ଆହ୍ଵାଯାଞ୍ଚକ୍ରିରେ ତତ୍ର ଶକ୍ରାଦୀନ୍ ଵିବୁଧୋତ୍ତମାନ୍ । ଋଷ୍ଯଶୃଙ୍ଗାଦଯୋ ମନ୍ତ୍ରୈଃ ଶିକ୍ଷାକ୍ଷରସମନ୍ଵିତୈଃ ॥୧-୧୪-
ସେଠାରେ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଶୁଦ୍ଧ ଉଚ୍ଚାରଣ ସହିତ ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରି, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବତାମାନେଂକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ।
ଗୀତିଭିର୍ମଧୁରୈଃ ସ୍ନିଗ୍ଧୈର୍ମନ୍ତ୍ରାହ୍ଵାନୈର୍ଯଥାର୍ହତଃ । ହୋତାରୋ ଦଦୁରାଵାହ୍ଯ ହଵିର୍ଭାଗାନ୍ ଦିଵୌକସାମ୍ ॥୧-୧୪-
ମୃଦୁ ଓ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ହୋତାମାନେ ଦେବତାମାନେଂକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନେଂକୁ ହବିର୍ ଭାଗ ଦେଲେ।
ନ ଚାହୁତମଭୂତ୍ ତତ୍ର ସ୍ଖଲିତଂ ଵା ନ କିଞ୍ଚନ । ଦୃଶ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମଵତ୍ ସର୍ଵଂ କ୍ଷେମଯୁକ୍ତଂ ହି ଚକ୍ରିରେ ॥୧-୧୪-
ସେଠାରେ କୌଣସି ଆହୁତି ଛୁଟିଲା ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଭୁଲ ହେଲା ନାହିଁ; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟରେ ହେଉଥିବା ପରି ନିର୍ମଳ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ହେଲା।
ନ ତେଷ୍ଵହଃସୁ ଶ୍ରାନ୍ତୋ ଵା କ୍ଷୁଧିତୋ ଵା ନ ଦୃଶ୍ଯତେ । ନାଵିଦ୍ଵାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କଶ୍ଚିନ୍ନାଶତାନୁଚରସ୍ତଥା ॥୧-୧୪-
ସେ ଦିନଗୁଡିକରେ କେହି କ୍ଲାନ୍ତ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଭୁଖି ନାହିଁ; କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଜ୍ଞାନୀ ନଥିଲେ, ନା କୌଣସି ଅନୁଚର ଅଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣା ଭୁଞ୍ଜତେ ନିତ୍ଯଂ ନାଥଵନ୍ତଶ୍ଚ ଭୁଞ୍ଜତେ । ତାପସା ଭୁଞ୍ଜତେ ଚାପି ଶ୍ରମଣାଶ୍ଚୈଵ ଭୁଞ୍ଜତେ ॥୧-୧୪-
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସଦା ଖାଉଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ନାଥ ଥିଲେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଖାଉଥିଲେ, ତାପସୀମାନେ ଓ ଭିକ୍ଷୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଖାଉଥିଲେ।
ଵୃଦ୍ଧାଶ୍ଚ ଵ୍ଯାଧିତାଶ୍ଚୈଵ ସ୍ତ୍ରୀବାଲାଶ୍ଚ ତଥୈଵ ଚ । ଅନିଶଂ ଭୁଞ୍ଜମାନାନାଂ ନ ତୃପ୍ତିରୁପଲଭ୍ଯତେ ॥୧-୧୪-
ବୃଦ୍ଧ, ରୋଗୀ, ଜନାନୀ ଓ ଶିଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଖାଉଥିଲେ; ତଥାପି ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ଖାଉଥିଲେ, ତୃପ୍ତି ମିଳୁନଥିଲା।
ଅନ୍ନକୂଟାଶ୍ଚ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ବହଵଃ ପର୍ଵତୋପମାଃ । ଦିଵସେ ଦିଵସେ ତତ୍ର ସିଦ୍ଧସ୍ଯ ଵିଧିଵତ୍ ତଦା ॥୧-୧୪-
ସେଠାରେ ପ୍ରତିଦିନ ପାହାଡ଼ ପରି ବଡ଼ ବଡ଼ ଖାଦ୍ୟର ଢେର ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ସମସ୍ତ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପକାଯାଇଥିଲା।