thumb|ଚତୁଃପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁଃପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶି ଚପ୍ଟର ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତେ ତୁ ତସ୍ମିନ୍ ମହା ଵୃକ୍ଷୌଷିତ୍ଵା ରଜନୀମ୍ ଶିଵାମ୍ । ଵିମଲେ ଅଭ୍ଯୁଦିତେ ସୂର୍ଯେ ତସ୍ମାତ୍ ଦେଶାତ୍ ପ୍ରତସ୍ଥିରେ ॥୨-୫୪-
ସେମାନେ ସେଇ ବଡ଼ ଗଛ ତଳେ ରାତିଟିଏ ନିରାପଦରେ କାଟି, ପରେ ନିର୍ମଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲାପରେ, ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଯତ୍ର ଭାଗୀରଥୀ ଗନ୍ଗା ଯମୁନାମ୍ ଅଭିଵର୍ତତେ । ଜଗ୍ମୁସ୍ ତମ୍ ଦେଶମ୍ ଉଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଵିଗାହ୍ଯ ସୁମହଦ୍ ଵନମ୍ ॥୨-୫୪-
ଯେଉଁଠାରେ ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ଯମୁନା ମିଶିଯାଏ, ସେଠାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ସେମାନେ ବଡ଼ ଘନ ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଚାଲିଗଲେ।
ତେ ଭୂମିମ୍ ଆଗାନ୍ ଵିଵିଧାନ୍ ଦେଶାମଃ ଚ ଅପି ମନୋ ରମାନ୍ । ଅଦୃଷ୍ଟ ପୂର୍ଵାନ୍ ପଶ୍ଯନ୍ତଃ ତତ୍ର ତତ୍ର ଯଶସ୍ଵିନଃ ॥୨-୫୪-
ସେଇ ପ୍ରଶଂସିତ ଲୋକେ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ଓ ମନମୋହନ ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ସେମାନେ ପୂର୍ବେ କେବେ ଦେଖିନଥିଲେ।
ଯଥା କ୍ଷେମେଣ ଗଚ୍ଚନ୍ ସ ପଶ୍ଯମଃ ଚ ଵିଵିଧାନ୍ ଦ୍ରୁମାନ୍ । ନିଵୃତ୍ତ ମାତ୍ରେ ଦିଵସେ ରାମଃ ସୌମିତ୍ରିମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୪-
ସେମାନେ ନିରାପଦରେ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖୁଥିଲେ, ଦିନ ଶେଷ ହେବା ସମୟରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ପ୍ରଯାଗମ୍ ଅଭିତଃ ପଶ୍ଯ ସୌମିତ୍ରେ ଧୂମମ୍ ଉନ୍ନତମ୍ । ଅଗ୍ନେର୍ ଭଗଵତଃ କେତୁମ୍ ମନ୍ଯେ ସମ୍ନିହିତଃ ମୁନିଃ ॥୨-୫୪-
ସୌମିତ୍ରି, ପ୍ରୟାଗ ନିକଟରେ ଦେଖ, ଏକ ଧୂଆଁ ଉଠୁଛି। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହା କୌଣସି ମୁନିଙ୍କର ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି, ଭଗବାନ ଅଗ୍ନିଙ୍କର ଚିହ୍ନ।
ନୂନମ୍ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସ୍ମ ସମ୍ଭେଦମ୍ ଗନ୍ଗା ଯମୁନଯୋଃ ଵଯମ୍ । ତଥା ହି ଶ୍ରୂଯତେ ଶମ୍ବ୍ଦୋ ଵାରିଣା ଵାରି ଘଟ୍ଟିତଃ ॥୨-୫୪-
ନିଶ୍ଚୟ ଆମେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମିଳନ ସ୍ଥଳକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ, କାରଣ ମୁଁ ପାଣିରେ ପାଣି ଟକ୍କର ଲାଗିବାର ଶବ୍ଦ ଶୁଣୁଛି।
ଦାରୂଣି ପରିଭିନ୍ନାନି ଵନଜୈଃ ଉପଜୀଵିଭିଃ । ଭରଦ୍ଵାଜ ଆଶ୍ରମେ ଚ ଏତେ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଵିଵିଧା ଦ୍ରୁମାଃ ॥୨-୫୪-
ଏଠାରେ ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବିମାନେ ଭାଙ୍ଗିଥିବା କାଠ ଅଛି, ଏବଂ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖାଯାଏ।
ଧନ୍ଵିନୌ ତୌ ସୁଖମ୍ ଗତ୍ଵା ଲମ୍ବମାନେ ଦିଵା କରେ । ଗନ୍ଗା ଯମୁନଯୋହ୍ ସମ୍ଧୌ ପ୍ରାପତୁର୍ ନିଲଯମ୍ ମୁନେଃ ॥୨-୫୪-
ସେଇ ଦୁଇ ଧନୁର୍ଧାରୀ ଖୁସିରେ ଆଗକୁ ଚାଲି, ଦିନ ଶେଷ ହେବା ସମୟରେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ରାମଃ ତୁ ଆଶ୍ରମମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ତ୍ରାସଯନ୍ ମୃଗ ପକ୍ଷିଣଃ । ଗତ୍ଵା ମୁହୂର୍ତମ୍ ଅଧ୍ଵାନମ୍ ଭରଦ୍ଵାଜମ୍ ଉପାଗମତ୍ ॥୨-୫୪-
ରାମ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ସେ କିଛି ଦୂର ଚାଲି, ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ତତଃ ତୁ ଆଶ୍ରମମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ମୁନେର୍ ଦର୍ଶନ କାନ୍କ୍ଷିଣୌ । ସୀତଯା ଅନୁଗତୌ ଵୀରୌ ଦୂରାତ୍ ଏଵ ଅଵତସ୍ଥତୁଃ ॥୨-୫୪-
ପରେ, ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ଦୁଇ ବୀର ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଦୂରରେ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲେ।
ସ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ମହାତ୍ମାନମୃଷିମ୍ ଶିଷ୍ଯଗଣୈର୍ଵଋତମ୍ । ସମ୍ଶିତଵ୍ରତମେକାଗ୍ରମ୍ ତପସା ଲବ୍ଧଚକ୍ଷୁଷମ୍ ॥୨-୫୪-
ସେମାନେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶିଷ୍ୟମାନେ ଘେରିଥିବା, ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଧ୍ୟାନରେ ଏକାଗ୍ର ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦୃଷ୍ଟି ଲାଭ କରିଥିବା ମହାତ୍ମା ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ହୁତ ଅଗ୍ନି ହୋତ୍ରମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଏଵ ମହା ଭାଗମ୍ କୃତ ଅନ୍ଜଲିଃ । ରାମଃ ସୌମିତ୍ରିଣା ସାର୍ଧମ୍ ସୀତଯା ଚ ଅଭ୍ଯଵାଦଯତ୍ ॥୨-୫୪-
ମୁନିଙ୍କର ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ହୋମ ଦେଖି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହ ହାତ ଜୋଡି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
ନ୍ଯଵେଦଯତ ଚ ଆତ୍ମାନମ୍ ତସ୍ମୈ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପୂର୍ଵଜଃ । ପୁତ୍ରୌ ଦଶରଥସ୍ଯ ଆଵାମ୍ ଭଗଵନ୍ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ॥୨-୫୪-
ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ରାମ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଭଗବନ୍, ଆମେ ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ — ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ।"
ଭାର୍ଯା ମମ ଇଯମ୍ ଵୈଦେହୀ କଲ୍ଯାଣୀ ଜନକ ଆତ୍ମଜା । ମାମ୍ ଚ ଅନୁଯାତା ଵିଜନମ୍ ତପୋ ଵନମ୍ ଅନିନ୍ଦିତା ॥୨-୫୪-
ଏହି ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା ବୈଦେହୀ, ଜନକଙ୍କର ପୁତ୍ରୀ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟୀ। ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷୀ ମୋ ସହିତ ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ତପୋବନକୁ ଆସିଛନ୍ତି।
ପିତ୍ରା ପ୍ରଵ୍ରାଜ୍ଯମାନମ୍ ମାମ୍ ସୌମିତ୍ରିର୍ ଅନୁଜଃ ପ୍ରିଯଃ । ଅଯମ୍ ଅନ୍ଵଗମଦ୍ ଭ୍ରାତା ଵନମ୍ ଏଵ ଦୃଢ ଵ୍ରତଃ ॥୨-୫୪-
ମୋ ଛୋଟ ଭାଇ ସୌମିତ୍ରି, ଯିଏ ମୋତେ ବହୁତ ପ୍ରିୟ, ବାପାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ମୁଁ ନିର୍ବାସିତ ହେବା ପରେ ମୋ ସହିତ ଏହି ତପୋବନକୁ ଆସିଛି। ଏହି ଭାଇ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ।
ପିତ୍ରା ନିଯୁକ୍ତା ଭଗଵନ୍ ପ୍ରଵେଷ୍ଯାମଃ ତପୋ ଵନମ୍ । ଧର୍ମମ୍ ଏଵ ଆଚରିଷ୍ଯାମଃ ତତ୍ର ମୂଲ ଫଲ ଅଶନାଃ ॥୨-୫୪-
ହେ ପୂଜ୍ୟ, ବାପାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଆମେ ଏହି ତପୋବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା। ସେଠାରେ ଆମେ କେବଳ ଧର୍ମର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା।
ତସ୍ଯ ତତ୍ ଵଚନମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ଉପାନଯତ ଧର୍ମ ଆତ୍ମା ଗାମ୍ ଅର୍ଘ୍ଯମ୍ ଉଦକମ୍ ତତଃ ॥୨-୫୪-
ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକଟିଏ ଗାଈ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ପାଣି ଆଣି ଦେଲେ।
ନାନାଵିଧାନନ୍ନରସାନ୍ ଵନ୍ଯମୂଲଫଲାଶ୍ରଯାନ୍ । ତେଭ୍ଯୋ ଦଦୌ ତପ୍ତତପା ଵାସମ୍ ଚୈଵାଭ୍ଯକଲ୍ପଯତ୍ ॥୨-୫୪-
ତପସ୍ୟାରେ ତପ୍ତ ହୋଇଥିବା ସେ ଲୋକଟିଏ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜଙ୍ଗଲ ଖାଦ୍ୟ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବାସସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ତିଆରି କଲେ।
ମୃଗ ପକ୍ଷିଭିର୍ ଆସୀନୋ ମୁନିଭିଃ ଚ ସମନ୍ତତଃ । ରାମମ୍ ଆଗତମ୍ ଅଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ସ୍ଵାଗତେନ ଆହ ତମ୍ ମୁନିଃ ॥୨-୫୪-
ଚାରିପାଖରେ ମୃଗ, ପକ୍ଷୀ ଓ ମୁନିମାନେ ଘେରି ରହିଥିଲେ, ମୁନିଟିଏ ଆସିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ସ୍ବାଗତ ସହିତ ଅଭିନନ୍ଦନ କଲେ।
ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ଚ ତାମ୍ ଅର୍ଚାମ୍ ଉପଵିଷ୍ଟମ୍ ସ ରାଘଵମ୍ । ଭରଦ୍ଵାଜୋ ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଧର୍ମ ଯୁକ୍ତମ୍ ଇଦମ୍ ତଦା ॥୨-୫୪-
ସେ ଅର୍ପଣ ଗ୍ରହଣ କରି ରାଘବଙ୍କୁ ବସାଇ ଦେଲେ, ତାପରେ ଭରଦ୍ବାଜ ଧର୍ମମୟ କଥା କହିଲେ।
ଚିରସ୍ଯ ଖଲୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ପଶ୍ଯାମି ତ୍ଵାମ୍ ଇହ ଆଗତମ୍ । ଶ୍ରୁତମ୍ ତଵ ମଯା ଚ ଇଦମ୍ ଵିଵାସନମ୍ ଅକାରଣମ୍ ॥୨-୫୪-
ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ବହୁତ ଦିନ ପରେ ତୁମକୁ ଏଠାରେ ଦେଖିଲି। ତୁମର ଏହି ଅକାରଣ ନିର୍ବାସନ ବିଷୟରେ ମୁଁ ଶୁଣିଛି।
ଅଵକାଶୋ ଵିଵିକ୍ତଃ ଅଯମ୍ ମହା ନଦ୍ଯୋହ୍ ସମାଗମେ । ପୁଣ୍ଯଃ ଚ ରମଣୀଯଃ ଚ ଵସତୁ ଇହ ଭଗାନ୍ ସୁଖମ୍ ॥୨-୫୪-
ଏଠାରେ ଦୁଇଟି ବଡ଼ ନଦୀର ସଙ୍ଗମରେ ଏକ ନିର୍ଜନ, ପବିତ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ସ୍ଥାନ ଅଛି। ଭଗବାନମାନେ ଏଠି ସୁଖରେ ବାସ କରନ୍ତୁ।
ଏଵମ୍ ଉକ୍ତଃ ତୁ ଵଚନମ୍ ଭରଦ୍ଵାଜେନ ରାଘଵଃ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଶୁଭମ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ରାମଃ ସର୍ଵ ହିତେ ରତଃ ॥୨-୫୪-
ଭରଦ୍ବାଜଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ଲାଗିଥିବା ରାଘବ ଶୁଭ କଥା ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଭଗଵନ୍ନ୍ ଇତାଅସନ୍ନଃ ପୌର ଜାନପଦୋ ଜନଃ । ସୁଦର୍ଶମିହ ମାମ୍ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ମନ୍ଯେଽହ ମିମମାଶ୍ରମମ୍ ॥୨-୫୪-
ହେ ପୂଜ୍ୟ, ଏଠାରେ ସହର ଓ ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନେ ନିକଟରେ ଅଛନ୍ତି। ମୋତେ ଏଠାରେ ଦେଖି ମୁଁ ଭାବୁଛି ସେମାନେ ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିବେ।
ଆଗମିଷ୍ଯତି ଵୈଦେହୀମ୍ ମାମ୍ ଚ ଅପି ପ୍ରେକ୍ଷକୋ ଜନଃ । ଅନେନ କାରଣେନ ଅହମ୍ ଇହ ଵାସମ୍ ନ ରୋଚଯେ ॥୨-୫୪-
ଲୋକମାନେ ବୈଦେହୀ ଓ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଆସିବେ। ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ଏଠି ବାସ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁନି।
ଏକ ଅନ୍ତେ ପଶ୍ଯ ଭଗଵନ୍ନ୍ ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥାନମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ । ରମତେ ଯତ୍ର ଵୈଦେହୀ ସୁଖ ଅର୍ହା ଜନକ ଆତ୍ମଜା ॥୨-୫୪-
ହେ ପୂଜ୍ୟ, ଏହି ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦେଖନ୍ତୁ, ଏକ ଉତ୍ତମ ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥାନ ଅଛି। ସେଠି ଜନକଙ୍କର କନ୍ୟା ବୈଦେହୀ, ଯିଏ ସୁଖ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବେ।
ଏତତ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶୁଭମ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ମହା ମୁନିଃ । ରାଘଵସ୍ଯ ତତଃ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅର୍ଥ ଗ୍ରାହକମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୪-
ଏହି ଶୁଭ କଥା ଶୁଣି, ମହାମୁନି ଭରଦ୍ବାଜ ତାପରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଅର୍ଥବୋଧକ କଥା କହିଲେ।
ଦଶ କ୍ରୋଶୈତଃ ତାତ ଗିରିର୍ ଯସ୍ମିନ୍ ନିଵତ୍ସ୍ଯସି । ମହର୍ଷି ସେଵିତଃ ପୁଣ୍ଯଃ ସର୍ଵତଃ ସୁଖ ଦର୍ଶନଃ ॥୨-୫୪-
ଏଠାରୁ ଦଶ କ୍ରୋଶ ଦୂରେ, ପୁତ୍ର, ଏକ ପାହାଡ଼ ଅଛି ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ ବାସ କରିବ। ସେଠା ପବିତ୍ର, ମହାର୍ଷିମାନେ ପୂଜିଥିବା, ଚାରିପାଖରୁ ଦେଖିବାକୁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ।
ଗୋ ଲାନ୍ଗୂଲ ଅନୁଚରିତଃ ଵାନର ଋଷ୍କ ନିଷେଵିତଃ । ଚିତ୍ର କୂଟୈତି ଖ୍ଯାତଃ ଗନ୍ଧ ମାଦନ ସମ୍ନିଭଃ ॥୨-୫୪-
ଏହି ପାହାଡ଼ଟି ଗାଈ, ଲଙ୍ଗୁର, ବାନର ଓ ଭାଲୁମାନେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି। ଏହାର ନାମ ଚିତ୍ରକୂଟ, ଏହା ଗନ୍ଧମାଦନ ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଏ।