ଅଧର୍ମ ଭଯ ଭୀତଃ ଚ ପର ଲୋକସ୍ଯ ଚ ଅନଘ । ତେନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନ ଅଦ୍ଯ ଅହମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଅଭିଷେଚଯେ ॥୨-୫୩-
ଅଧର୍ମ ଓ ପରଲୋକର ଭୟରେ, ଏହିକାରଣରୁ ଏଇ ଦିନ ମୁଁ ଆପଣକୁ ରାଜାଭିଷେକ କରୁନାହିଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ।
ଏତତ୍ ଅନ୍ଯଚ୍ ଚ କରୁଣମ୍ ଵିଲପ୍ଯ ଵିଜନେ ବହୁ । ଅଶ୍ରୁ ପୂର୍ଣ ମୁଖୋ ରାମଃ ନିଶି ତୂଷ୍ଣୀମ୍ ଉପାଵିଶତ୍ ॥୨-୫୩-
ଏମିତି ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଷ୍ଟଦାୟକ କଥା ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକାକି କହି, ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁରେ ରାମ ରାତିରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ବସିଲେ।
ଵିଲପ୍ଯ ଉପରତମ୍ ରାମମ୍ ଗତ ଅର୍ଚିଷମ୍ ଇଵ ଅନଲମ୍ । ସମୁଦ୍ରମ୍ ଇଵ ନିର୍ଵେଗମ୍ ଆଶ୍ଵାସଯତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ॥୨-୫୩-
ବିଳାପ ବନ୍ଦ କରିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନିର ଆଲୋକ ନାହିଁ, ସମୁଦ୍ରରେ ତରଙ୍ଗ ନାହିଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତନା ଦେଲେ।
ଧ୍ରୁଵମ୍ ଅଦ୍ଯ ପୁରୀ ରାମାଯୋଧ୍ଯା ଯୁଧିନାମ୍ ଵର । ନିଷ୍ପ୍ରଭା ତ୍ଵଯି ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତେ ଗତ ଚନ୍ଦ୍ରା ଇଵ ଶର୍ଵରୀ ॥୨-୫୩-
ଯୁଦ୍ଧରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ରାମ, ତୁମେ ଚାଲିଯିବା ପରେ ଆଉଦ୍ୟା ନିଶ୍ଚୟ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ରାତି।
ନ ଏତତ୍ ଔପଯିକମ୍ ରାମ ଯଦ୍ ଇଦମ୍ ପରିତପ୍ଯସେ । ଵିଷାଦଯସି ସୀତାମ୍ ଚ ମାମ୍ ଚୈଵ ପୁରୁଷ ଋଷଭ ॥୨-୫୩-
ରାମ, ଏଭଳି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଏଭଳି ହେଲେ, ସୀତା ଓ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛୁ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ।
ନ ଚ ସୀତା ତ୍ଵଯା ହୀନା ନ ଚ ଅହମ୍ ଅପି ରାଘଵ । ମୁହୂର୍ତମ୍ ଅପି ଜୀଵାଵୋ ଜଲାନ୍ ମତ୍ସ୍ଯାଵ୍ ଇଵ ଉଦ୍ଧୃତୌ ॥୨-୫୩-
ରାଘବ, ସୀତା ବା ମୁଁ, ତୁମେ ଛାଡ଼ି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବୁ ନାହିଁ, ଯେପରି ମାଛ ଜଳ ଛାଡ଼ି ରହିପାରେ ନାହିଁ।
ନ ହି ତାତମ୍ ନ ଶତ୍ରୁଘ୍ନମ୍ ନ ସୁମିତ୍ରାମ୍ ପରମ୍ ତପ । ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଇଚ୍ଚେଯମ୍ ଅଦ୍ଯ ଅହମ୍ ସ୍ଵର୍ଗମ୍ ଵା ଅପି ତ୍ଵଯା ଵିନା ॥୨-୫୩-
ମୁଁ ତୁମ ବିନା ମୋ ବାପା, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କିମ୍ବା ଶୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁନି, ଏଉଁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଵର୍ଗ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଲାଗିବ, ଯଦି ସେଠାରେ ତୁମେ ନାହାଁ।
ତତସ୍ତତ୍ର ସୁଖାସୀନେ ନାତିଦୂରେ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ତାମ୍ । ନ୍ଯଗ୍ରୋଧେ ସୁକୃତାମ୍ ଶଯ୍ଯାମ୍ ଭେଜାତେ ଧର୍ମଵତ୍ସଲୌ ॥୨-୫୩-
ତାଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ସେଇ ବଡ଼ ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ପତ୍ର ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଦୁଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଇ ଶୁଇ ପଡ଼ିଲେ।
ସ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଉତ୍ତମ ପୁଷ୍କଲମ୍ ଵଚୋ । ନିଶମ୍ଯ ଚ ଏଵମ୍ ଵନ ଵାସମ୍ ଆଦରାତ୍ । ସମାଃ ସମସ୍ତା ଵିଦଧେ ପରମ୍ ତପଃ । ପ୍ରପଦ୍ଯ ଧର୍ମମ୍ ସୁଚିରାଯ ରାଘଵଃ ॥୨-୫୩-
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଓ ଅଧିକ କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଆଦର ସହ ବନବାସ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଓ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରିଲେ।
ତତସ୍ତୁ ତସ୍ମିନ୍ ଵିଜନେ ଵନେ ତଦା । ମହାବଲୌ ରାଘଵଵମ୍ଶଵର୍ଧନୌ । ନ ତୌ ଭଯମ୍ ସମ୍ଭ୍ରମମଭ୍ଯୁପେଯତୁ । ର୍ଯଥୈଵ ସିମ୍ହୌ ଗିରିସାନୁଗୋଚରୌ ॥୨-୫୩-
ସେଇ ସୁନ୍ନ ଜଙ୍ଗଲରେ ରଘୁବଂଶର ଦୁଇ ବଳବାନ ନାୟକ ଶେର ମାନେ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଯେପରି ଭୟ ଓ ଭ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଘୁରିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଭୟ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ଅନୁଭବ କଲେନି।
thumb|ଚତୁଃପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁଃପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶି ଚପ୍ଟର ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତେ ତୁ ତସ୍ମିନ୍ ମହା ଵୃକ୍ଷୌଷିତ୍ଵା ରଜନୀମ୍ ଶିଵାମ୍ । ଵିମଲେ ଅଭ୍ଯୁଦିତେ ସୂର୍ଯେ ତସ୍ମାତ୍ ଦେଶାତ୍ ପ୍ରତସ୍ଥିରେ ॥୨-୫୪-
ସେମାନେ ସେଇ ବଡ଼ ଗଛ ତଳେ ରାତିଟିଏ ନିରାପଦରେ କାଟି, ପରେ ନିର୍ମଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲାପରେ, ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଯତ୍ର ଭାଗୀରଥୀ ଗନ୍ଗା ଯମୁନାମ୍ ଅଭିଵର୍ତତେ । ଜଗ୍ମୁସ୍ ତମ୍ ଦେଶମ୍ ଉଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଵିଗାହ୍ଯ ସୁମହଦ୍ ଵନମ୍ ॥୨-୫୪-
ଯେଉଁଠାରେ ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ଯମୁନା ମିଶିଯାଏ, ସେଠାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ସେମାନେ ବଡ଼ ଘନ ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଚାଲିଗଲେ।
ତେ ଭୂମିମ୍ ଆଗାନ୍ ଵିଵିଧାନ୍ ଦେଶାମଃ ଚ ଅପି ମନୋ ରମାନ୍ । ଅଦୃଷ୍ଟ ପୂର୍ଵାନ୍ ପଶ୍ଯନ୍ତଃ ତତ୍ର ତତ୍ର ଯଶସ୍ଵିନଃ ॥୨-୫୪-
ସେଇ ପ୍ରଶଂସିତ ଲୋକେ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ଓ ମନମୋହନ ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ସେମାନେ ପୂର୍ବେ କେବେ ଦେଖିନଥିଲେ।
ଯଥା କ୍ଷେମେଣ ଗଚ୍ଚନ୍ ସ ପଶ୍ଯମଃ ଚ ଵିଵିଧାନ୍ ଦ୍ରୁମାନ୍ । ନିଵୃତ୍ତ ମାତ୍ରେ ଦିଵସେ ରାମଃ ସୌମିତ୍ରିମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୪-
ସେମାନେ ନିରାପଦରେ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖୁଥିଲେ, ଦିନ ଶେଷ ହେବା ସମୟରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ପ୍ରଯାଗମ୍ ଅଭିତଃ ପଶ୍ଯ ସୌମିତ୍ରେ ଧୂମମ୍ ଉନ୍ନତମ୍ । ଅଗ୍ନେର୍ ଭଗଵତଃ କେତୁମ୍ ମନ୍ଯେ ସମ୍ନିହିତଃ ମୁନିଃ ॥୨-୫୪-
ସୌମିତ୍ରି, ପ୍ରୟାଗ ନିକଟରେ ଦେଖ, ଏକ ଧୂଆଁ ଉଠୁଛି। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହା କୌଣସି ମୁନିଙ୍କର ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି, ଭଗବାନ ଅଗ୍ନିଙ୍କର ଚିହ୍ନ।
ନୂନମ୍ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସ୍ମ ସମ୍ଭେଦମ୍ ଗନ୍ଗା ଯମୁନଯୋଃ ଵଯମ୍ । ତଥା ହି ଶ୍ରୂଯତେ ଶମ୍ବ୍ଦୋ ଵାରିଣା ଵାରି ଘଟ୍ଟିତଃ ॥୨-୫୪-
ନିଶ୍ଚୟ ଆମେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମିଳନ ସ୍ଥଳକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ, କାରଣ ମୁଁ ପାଣିରେ ପାଣି ଟକ୍କର ଲାଗିବାର ଶବ୍ଦ ଶୁଣୁଛି।
ଦାରୂଣି ପରିଭିନ୍ନାନି ଵନଜୈଃ ଉପଜୀଵିଭିଃ । ଭରଦ୍ଵାଜ ଆଶ୍ରମେ ଚ ଏତେ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଵିଵିଧା ଦ୍ରୁମାଃ ॥୨-୫୪-
ଏଠାରେ ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବିମାନେ ଭାଙ୍ଗିଥିବା କାଠ ଅଛି, ଏବଂ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖାଯାଏ।
ଧନ୍ଵିନୌ ତୌ ସୁଖମ୍ ଗତ୍ଵା ଲମ୍ବମାନେ ଦିଵା କରେ । ଗନ୍ଗା ଯମୁନଯୋହ୍ ସମ୍ଧୌ ପ୍ରାପତୁର୍ ନିଲଯମ୍ ମୁନେଃ ॥୨-୫୪-
ସେଇ ଦୁଇ ଧନୁର୍ଧାରୀ ଖୁସିରେ ଆଗକୁ ଚାଲି, ଦିନ ଶେଷ ହେବା ସମୟରେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ରାମଃ ତୁ ଆଶ୍ରମମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ତ୍ରାସଯନ୍ ମୃଗ ପକ୍ଷିଣଃ । ଗତ୍ଵା ମୁହୂର୍ତମ୍ ଅଧ୍ଵାନମ୍ ଭରଦ୍ଵାଜମ୍ ଉପାଗମତ୍ ॥୨-୫୪-
ରାମ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ସେ କିଛି ଦୂର ଚାଲି, ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ତତଃ ତୁ ଆଶ୍ରମମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ମୁନେର୍ ଦର୍ଶନ କାନ୍କ୍ଷିଣୌ । ସୀତଯା ଅନୁଗତୌ ଵୀରୌ ଦୂରାତ୍ ଏଵ ଅଵତସ୍ଥତୁଃ ॥୨-୫୪-
ପରେ, ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ଦୁଇ ବୀର ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଦୂରରେ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲେ।
ସ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ମହାତ୍ମାନମୃଷିମ୍ ଶିଷ୍ଯଗଣୈର୍ଵଋତମ୍ । ସମ୍ଶିତଵ୍ରତମେକାଗ୍ରମ୍ ତପସା ଲବ୍ଧଚକ୍ଷୁଷମ୍ ॥୨-୫୪-
ସେମାନେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶିଷ୍ୟମାନେ ଘେରିଥିବା, ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଧ୍ୟାନରେ ଏକାଗ୍ର ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦୃଷ୍ଟି ଲାଭ କରିଥିବା ମହାତ୍ମା ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ହୁତ ଅଗ୍ନି ହୋତ୍ରମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଏଵ ମହା ଭାଗମ୍ କୃତ ଅନ୍ଜଲିଃ । ରାମଃ ସୌମିତ୍ରିଣା ସାର୍ଧମ୍ ସୀତଯା ଚ ଅଭ୍ଯଵାଦଯତ୍ ॥୨-୫୪-
ମୁନିଙ୍କର ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ହୋମ ଦେଖି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହ ହାତ ଜୋଡି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
ନ୍ଯଵେଦଯତ ଚ ଆତ୍ମାନମ୍ ତସ୍ମୈ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପୂର୍ଵଜଃ । ପୁତ୍ରୌ ଦଶରଥସ୍ଯ ଆଵାମ୍ ଭଗଵନ୍ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ॥୨-୫୪-
ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ରାମ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଭଗବନ୍, ଆମେ ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ — ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ।"
ଭାର୍ଯା ମମ ଇଯମ୍ ଵୈଦେହୀ କଲ୍ଯାଣୀ ଜନକ ଆତ୍ମଜା । ମାମ୍ ଚ ଅନୁଯାତା ଵିଜନମ୍ ତପୋ ଵନମ୍ ଅନିନ୍ଦିତା ॥୨-୫୪-
ଏହି ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା ବୈଦେହୀ, ଜନକଙ୍କର ପୁତ୍ରୀ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟୀ। ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷୀ ମୋ ସହିତ ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ତପୋବନକୁ ଆସିଛନ୍ତି।
ପିତ୍ରା ପ୍ରଵ୍ରାଜ୍ଯମାନମ୍ ମାମ୍ ସୌମିତ୍ରିର୍ ଅନୁଜଃ ପ୍ରିଯଃ । ଅଯମ୍ ଅନ୍ଵଗମଦ୍ ଭ୍ରାତା ଵନମ୍ ଏଵ ଦୃଢ ଵ୍ରତଃ ॥୨-୫୪-
ମୋ ଛୋଟ ଭାଇ ସୌମିତ୍ରି, ଯିଏ ମୋତେ ବହୁତ ପ୍ରିୟ, ବାପାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ମୁଁ ନିର୍ବାସିତ ହେବା ପରେ ମୋ ସହିତ ଏହି ତପୋବନକୁ ଆସିଛି। ଏହି ଭାଇ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ।
ପିତ୍ରା ନିଯୁକ୍ତା ଭଗଵନ୍ ପ୍ରଵେଷ୍ଯାମଃ ତପୋ ଵନମ୍ । ଧର୍ମମ୍ ଏଵ ଆଚରିଷ୍ଯାମଃ ତତ୍ର ମୂଲ ଫଲ ଅଶନାଃ ॥୨-୫୪-
ହେ ପୂଜ୍ୟ, ବାପାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଆମେ ଏହି ତପୋବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା। ସେଠାରେ ଆମେ କେବଳ ଧର୍ମର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା।
ତସ୍ଯ ତତ୍ ଵଚନମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ଉପାନଯତ ଧର୍ମ ଆତ୍ମା ଗାମ୍ ଅର୍ଘ୍ଯମ୍ ଉଦକମ୍ ତତଃ ॥୨-୫୪-
ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକଟିଏ ଗାଈ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ପାଣି ଆଣି ଦେଲେ।
ନାନାଵିଧାନନ୍ନରସାନ୍ ଵନ୍ଯମୂଲଫଲାଶ୍ରଯାନ୍ । ତେଭ୍ଯୋ ଦଦୌ ତପ୍ତତପା ଵାସମ୍ ଚୈଵାଭ୍ଯକଲ୍ପଯତ୍ ॥୨-୫୪-
ତପସ୍ୟାରେ ତପ୍ତ ହୋଇଥିବା ସେ ଲୋକଟିଏ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜଙ୍ଗଲ ଖାଦ୍ୟ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବାସସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ତିଆରି କଲେ।
ମୃଗ ପକ୍ଷିଭିର୍ ଆସୀନୋ ମୁନିଭିଃ ଚ ସମନ୍ତତଃ । ରାମମ୍ ଆଗତମ୍ ଅଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ସ୍ଵାଗତେନ ଆହ ତମ୍ ମୁନିଃ ॥୨-୫୪-
ଚାରିପାଖରେ ମୃଗ, ପକ୍ଷୀ ଓ ମୁନିମାନେ ଘେରି ରହିଥିଲେ, ମୁନିଟିଏ ଆସିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ସ୍ବାଗତ ସହିତ ଅଭିନନ୍ଦନ କଲେ।