ମା ସ୍ମ ମତ୍ କାରଣାତ୍ ଦେଵୀ ସୁମିତ୍ରା ଦୁହ୍ଖମ୍ ଆଵସେତ୍ । ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ଇତଏଵ ତ୍ଵମ୍ କାଲେ ପ୍ରଵିଶ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ॥୨-୫୩-
ମୋ ପାଇଁ ଦେବୀ ସୁମିତ୍ରା କେବେ ଦୁଃଖରେ ରୁହନ୍ତୁ ନାହିଁ। ତୁମେ ସମୟ ଆସିଲେ ଆଉଦ୍ୟାକୁ ଫେରିଯିବା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ।
ଅହମ୍ ଏକୋ ଗମିଷ୍ଯାମି ସୀତଯା ସହ ଦଣ୍ଡକାନ୍ । ଅନାଥାଯା ହି ନାଥଃ ତ୍ଵମ୍ କୌସଲ୍ଯାଯା ଭଵିଷ୍ଯସି ॥୨-୫୩-
ମୁଁ ସୀତା ସହିତ ଏକାକି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବି। ଯିଏ ଅନାଥ ହେଇଯିବେ, ସେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ନାଥ ହେବ।
କ୍ଷୁଦ୍ର କର୍ମା ହି କୈକେଯୀ ଦ୍ଵେଷାତ୍ ଅନ୍ଯାଯ୍ଯମ୍ ଆଚରେତ୍ । ପରିଦଦ୍ଯା ହି ଧର୍ମଜ୍ଞେ ଭରତେ ମମ ମାତରମ୍ ॥୨-୫୩-
କୈକେୟୀ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଅନ୍ୟାୟ କାମ କରିପାରନ୍ତି। ସେ ମୋର ମାଆକୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭରତଙ୍କ ହାତକୁ ଦେଇଦେଇପାରନ୍ତି।
ନୂନମ୍ ଜାତି ଅନ୍ତରେ କସ୍ମିମ୍ସ୍ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ପୁତ୍ରୈଃ ଵିଯୋଜିତାଃ । ଜନନ୍ଯା ମମ ସୌମିତ୍ରେ ତତ୍ ଅପି ଏତତ୍ ଉପସ୍ଥିତମ୍ ॥୨-୫୩-
ନିଶ୍ଚୟ, ଆଉ କେତେଜଣ ଜନ୍ମରେ ପୁଅଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ମାନେ କିଛି କରିଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଏବେ ମୋର ମାଆ ଉପରେ ଆସିଛି।
ମଯା ହି ଚିର ପୁଷ୍ଟେନ ଦୁହ୍ଖ ସମ୍ଵର୍ଧିତେନ ଚ । ଵିପ୍ରାଯୁଜ୍ଯତ କୌସଲ୍ଯା ଫଲ କାଲେ ଧିଗ୍ ଅସ୍ତୁ ମାମ୍ ॥୨-୫୩-
ମୋତେ ଦୀର୍ଘଦିନ ଯତ୍ନ କରି ଦୁଃଖରେ ପାଳିଥିବା କୌଶଲ୍ୟା ଏବେ ଫଳ ପାଇବାବେଳେ ମୋରୁ ବିଞ୍ଚିତ ହେଲେ—ମୋ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା।
ମା ସ୍ମ ସୀମନ୍ତିନୀ କାଚିଜ୍ ଜନଯେତ୍ ପୁତ୍ରମ୍ ଈଦୃଶମ୍ । ସୌମିତ୍ରେ ଯୋ ଅହମ୍ ଅମ୍ବାଯା ଦଦ୍ମି ଶୋକମ୍ ଅନନ୍ତକମ୍ ॥୨-୫୩-
ହେ ସୌମିତ୍ରି, ମୋତେ ଦେଖି କୌଣସି ଜନନୀ ଏପରି ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଉନାହାନ୍ତୁ, ଯିଏ ମାଆକୁ ଅନନ୍ତ ଶୋକ ଦିଏ।
ମନ୍ଯେ ପ୍ରୀତି ଵିଶିଷ୍ଟା ସା ମତ୍ତଃ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସାରିକା । ଯସ୍ଯାଃ ତତ୍ ଶ୍ରୂଯତେ ଵାକ୍ଯମ୍ ଶୁକ ପାଦମ୍ ଅରେର୍ ଦଶ ॥୨-୫୩-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଭାବୁଛି ମୋତେ ଠାରୁ ତାଙ୍କର ପାଳିତ ସାରିକା ପକ୍ଷୀ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ। ଯାହାର କଥା ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ପାରା ଗଣିଥାନ୍ତି।
ଶୋଚନ୍ତ୍ଯାଃ ଚ ଅଲ୍ପ ଭାଗ୍ଯାଯା ନ କିମ୍ଚିତ୍ ଉପକୁର୍ଵତା । ପୁର୍ତ୍ରେଣ କିମ୍ ଅପୁତ୍ରାଯା ମଯା କାର୍ଯମ୍ ଅରିମ୍ ଦମ ॥୨-୫୩-
ଅଳ୍ପଭାଗ୍ୟା ମୋର ମାଆ ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ପୁଅ ହୋଇ କିଛି ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରୁନି, ଏମିତି ମାଆ ପାଇଁ ମୋର କଣ ଉପକାର?
ଅଲ୍ପ ଭାଗ୍ଯା ହି ମେ ମାତା କୌସଲ୍ଯା ରହିତା ମଯା । ଶେତେ ପରମ ଦୁହ୍ଖ ଆର୍ତା ପତିତା ଶୋକ ସାଗରେ ॥୨-୫୩-
ମୋରୁ ବିଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ଅଳ୍ପଭାଗ୍ୟା କୌଶଲ୍ୟା ଅତି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଛନ୍ତି, ଶୋକର ସାଗରରେ ପଡ଼ି ଶୋଇଛନ୍ତି।
ଏକୋ ହି ଅହମ୍ ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ଚ ପୃଥିଵୀମ୍ ଚ ଅପି ଲକ୍ଷ୍ମଣ । ତରେଯମ୍ ଇଷୁଭିଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ନନୁ ଵୀର୍ଯମ୍ ଅକାରଣମ୍ ॥୨-୫୩-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଏକା ରୂଷ୍ଟ ହୋଇ ଆଉଦ୍ୟା ଓ ପୃଥିବୀକୁ ମୋର ବାଣରେ ଜିତିପାରିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତି ଏଠି ଅର୍ଥହୀନ।
ଅଧର୍ମ ଭଯ ଭୀତଃ ଚ ପର ଲୋକସ୍ଯ ଚ ଅନଘ । ତେନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନ ଅଦ୍ଯ ଅହମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଅଭିଷେଚଯେ ॥୨-୫୩-
ଅଧର୍ମ ଓ ପରଲୋକର ଭୟରେ, ଏହିକାରଣରୁ ଏଇ ଦିନ ମୁଁ ଆପଣକୁ ରାଜାଭିଷେକ କରୁନାହିଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ।
ଏତତ୍ ଅନ୍ଯଚ୍ ଚ କରୁଣମ୍ ଵିଲପ୍ଯ ଵିଜନେ ବହୁ । ଅଶ୍ରୁ ପୂର୍ଣ ମୁଖୋ ରାମଃ ନିଶି ତୂଷ୍ଣୀମ୍ ଉପାଵିଶତ୍ ॥୨-୫୩-
ଏମିତି ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଷ୍ଟଦାୟକ କଥା ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକାକି କହି, ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁରେ ରାମ ରାତିରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ବସିଲେ।
ଵିଲପ୍ଯ ଉପରତମ୍ ରାମମ୍ ଗତ ଅର୍ଚିଷମ୍ ଇଵ ଅନଲମ୍ । ସମୁଦ୍ରମ୍ ଇଵ ନିର୍ଵେଗମ୍ ଆଶ୍ଵାସଯତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ॥୨-୫୩-
ବିଳାପ ବନ୍ଦ କରିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନିର ଆଲୋକ ନାହିଁ, ସମୁଦ୍ରରେ ତରଙ୍ଗ ନାହିଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତନା ଦେଲେ।
ଧ୍ରୁଵମ୍ ଅଦ୍ଯ ପୁରୀ ରାମାଯୋଧ୍ଯା ଯୁଧିନାମ୍ ଵର । ନିଷ୍ପ୍ରଭା ତ୍ଵଯି ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତେ ଗତ ଚନ୍ଦ୍ରା ଇଵ ଶର୍ଵରୀ ॥୨-୫୩-
ଯୁଦ୍ଧରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ରାମ, ତୁମେ ଚାଲିଯିବା ପରେ ଆଉଦ୍ୟା ନିଶ୍ଚୟ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ରାତି।
ନ ଏତତ୍ ଔପଯିକମ୍ ରାମ ଯଦ୍ ଇଦମ୍ ପରିତପ୍ଯସେ । ଵିଷାଦଯସି ସୀତାମ୍ ଚ ମାମ୍ ଚୈଵ ପୁରୁଷ ଋଷଭ ॥୨-୫୩-
ରାମ, ଏଭଳି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଏଭଳି ହେଲେ, ସୀତା ଓ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛୁ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ।
ନ ଚ ସୀତା ତ୍ଵଯା ହୀନା ନ ଚ ଅହମ୍ ଅପି ରାଘଵ । ମୁହୂର୍ତମ୍ ଅପି ଜୀଵାଵୋ ଜଲାନ୍ ମତ୍ସ୍ଯାଵ୍ ଇଵ ଉଦ୍ଧୃତୌ ॥୨-୫୩-
ରାଘବ, ସୀତା ବା ମୁଁ, ତୁମେ ଛାଡ଼ି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବୁ ନାହିଁ, ଯେପରି ମାଛ ଜଳ ଛାଡ଼ି ରହିପାରେ ନାହିଁ।
ନ ହି ତାତମ୍ ନ ଶତ୍ରୁଘ୍ନମ୍ ନ ସୁମିତ୍ରାମ୍ ପରମ୍ ତପ । ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଇଚ୍ଚେଯମ୍ ଅଦ୍ଯ ଅହମ୍ ସ୍ଵର୍ଗମ୍ ଵା ଅପି ତ୍ଵଯା ଵିନା ॥୨-୫୩-
ମୁଁ ତୁମ ବିନା ମୋ ବାପା, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କିମ୍ବା ଶୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁନି, ଏଉଁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଵର୍ଗ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଲାଗିବ, ଯଦି ସେଠାରେ ତୁମେ ନାହାଁ।
ତତସ୍ତତ୍ର ସୁଖାସୀନେ ନାତିଦୂରେ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ତାମ୍ । ନ୍ଯଗ୍ରୋଧେ ସୁକୃତାମ୍ ଶଯ୍ଯାମ୍ ଭେଜାତେ ଧର୍ମଵତ୍ସଲୌ ॥୨-୫୩-
ତାଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ସେଇ ବଡ଼ ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ପତ୍ର ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଦୁଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଇ ଶୁଇ ପଡ଼ିଲେ।
ସ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଉତ୍ତମ ପୁଷ୍କଲମ୍ ଵଚୋ । ନିଶମ୍ଯ ଚ ଏଵମ୍ ଵନ ଵାସମ୍ ଆଦରାତ୍ । ସମାଃ ସମସ୍ତା ଵିଦଧେ ପରମ୍ ତପଃ । ପ୍ରପଦ୍ଯ ଧର୍ମମ୍ ସୁଚିରାଯ ରାଘଵଃ ॥୨-୫୩-
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଓ ଅଧିକ କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଆଦର ସହ ବନବାସ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଓ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରିଲେ।
ତତସ୍ତୁ ତସ୍ମିନ୍ ଵିଜନେ ଵନେ ତଦା । ମହାବଲୌ ରାଘଵଵମ୍ଶଵର୍ଧନୌ । ନ ତୌ ଭଯମ୍ ସମ୍ଭ୍ରମମଭ୍ଯୁପେଯତୁ । ର୍ଯଥୈଵ ସିମ୍ହୌ ଗିରିସାନୁଗୋଚରୌ ॥୨-୫୩-
ସେଇ ସୁନ୍ନ ଜଙ୍ଗଲରେ ରଘୁବଂଶର ଦୁଇ ବଳବାନ ନାୟକ ଶେର ମାନେ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଯେପରି ଭୟ ଓ ଭ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଘୁରିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଭୟ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ଅନୁଭବ କଲେନି।
thumb|ଚତୁଃପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁଃପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶି ଚପ୍ଟର ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତେ ତୁ ତସ୍ମିନ୍ ମହା ଵୃକ୍ଷୌଷିତ୍ଵା ରଜନୀମ୍ ଶିଵାମ୍ । ଵିମଲେ ଅଭ୍ଯୁଦିତେ ସୂର୍ଯେ ତସ୍ମାତ୍ ଦେଶାତ୍ ପ୍ରତସ୍ଥିରେ ॥୨-୫୪-
ସେମାନେ ସେଇ ବଡ଼ ଗଛ ତଳେ ରାତିଟିଏ ନିରାପଦରେ କାଟି, ପରେ ନିର୍ମଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲାପରେ, ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଯତ୍ର ଭାଗୀରଥୀ ଗନ୍ଗା ଯମୁନାମ୍ ଅଭିଵର୍ତତେ । ଜଗ୍ମୁସ୍ ତମ୍ ଦେଶମ୍ ଉଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଵିଗାହ୍ଯ ସୁମହଦ୍ ଵନମ୍ ॥୨-୫୪-
ଯେଉଁଠାରେ ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ଯମୁନା ମିଶିଯାଏ, ସେଠାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ସେମାନେ ବଡ଼ ଘନ ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଚାଲିଗଲେ।
ତେ ଭୂମିମ୍ ଆଗାନ୍ ଵିଵିଧାନ୍ ଦେଶାମଃ ଚ ଅପି ମନୋ ରମାନ୍ । ଅଦୃଷ୍ଟ ପୂର୍ଵାନ୍ ପଶ୍ଯନ୍ତଃ ତତ୍ର ତତ୍ର ଯଶସ୍ଵିନଃ ॥୨-୫୪-
ସେଇ ପ୍ରଶଂସିତ ଲୋକେ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ଓ ମନମୋହନ ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ସେମାନେ ପୂର୍ବେ କେବେ ଦେଖିନଥିଲେ।
ଯଥା କ୍ଷେମେଣ ଗଚ୍ଚନ୍ ସ ପଶ୍ଯମଃ ଚ ଵିଵିଧାନ୍ ଦ୍ରୁମାନ୍ । ନିଵୃତ୍ତ ମାତ୍ରେ ଦିଵସେ ରାମଃ ସୌମିତ୍ରିମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୪-
ସେମାନେ ନିରାପଦରେ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖୁଥିଲେ, ଦିନ ଶେଷ ହେବା ସମୟରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ପ୍ରଯାଗମ୍ ଅଭିତଃ ପଶ୍ଯ ସୌମିତ୍ରେ ଧୂମମ୍ ଉନ୍ନତମ୍ । ଅଗ୍ନେର୍ ଭଗଵତଃ କେତୁମ୍ ମନ୍ଯେ ସମ୍ନିହିତଃ ମୁନିଃ ॥୨-୫୪-
ସୌମିତ୍ରି, ପ୍ରୟାଗ ନିକଟରେ ଦେଖ, ଏକ ଧୂଆଁ ଉଠୁଛି। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହା କୌଣସି ମୁନିଙ୍କର ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି, ଭଗବାନ ଅଗ୍ନିଙ୍କର ଚିହ୍ନ।
ନୂନମ୍ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସ୍ମ ସମ୍ଭେଦମ୍ ଗନ୍ଗା ଯମୁନଯୋଃ ଵଯମ୍ । ତଥା ହି ଶ୍ରୂଯତେ ଶମ୍ବ୍ଦୋ ଵାରିଣା ଵାରି ଘଟ୍ଟିତଃ ॥୨-୫୪-
ନିଶ୍ଚୟ ଆମେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମିଳନ ସ୍ଥଳକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ, କାରଣ ମୁଁ ପାଣିରେ ପାଣି ଟକ୍କର ଲାଗିବାର ଶବ୍ଦ ଶୁଣୁଛି।
ଦାରୂଣି ପରିଭିନ୍ନାନି ଵନଜୈଃ ଉପଜୀଵିଭିଃ । ଭରଦ୍ଵାଜ ଆଶ୍ରମେ ଚ ଏତେ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଵିଵିଧା ଦ୍ରୁମାଃ ॥୨-୫୪-
ଏଠାରେ ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବିମାନେ ଭାଙ୍ଗିଥିବା କାଠ ଅଛି, ଏବଂ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖାଯାଏ।
ଧନ୍ଵିନୌ ତୌ ସୁଖମ୍ ଗତ୍ଵା ଲମ୍ବମାନେ ଦିଵା କରେ । ଗନ୍ଗା ଯମୁନଯୋହ୍ ସମ୍ଧୌ ପ୍ରାପତୁର୍ ନିଲଯମ୍ ମୁନେଃ ॥୨-୫୪-
ସେଇ ଦୁଇ ଧନୁର୍ଧାରୀ ଖୁସିରେ ଆଗକୁ ଚାଲି, ଦିନ ଶେଷ ହେବା ସମୟରେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ରାମଃ ତୁ ଆଶ୍ରମମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ତ୍ରାସଯନ୍ ମୃଗ ପକ୍ଷିଣଃ । ଗତ୍ଵା ମୁହୂର୍ତମ୍ ଅଧ୍ଵାନମ୍ ଭରଦ୍ଵାଜମ୍ ଉପାଗମତ୍ ॥୨-୫୪-
ରାମ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ସେ କିଛି ଦୂର ଚାଲି, ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।