ଧ୍ରୁଵମ୍ ଅଦ୍ଯ ମହା ରାଜୋ ଦୁହ୍ଖମ୍ ସ୍ଵପିତି ଲକ୍ଷ୍ମଣ । କୃତ କାମା ତୁ କୈକେଯୀ ତୁଷ୍ଟା ଭଵିତୁମ୍ ଅର୍ହତି ॥୨-୫୩-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ରାତିରେ ମହାରାଜ ଦୁଃଖରେ ଶୁଇଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଥିବେ।
ସା ହି ଦେଵୀ ମହା ରାଜମ୍ କୈକେଯୀ ରାଜ୍ଯ କାରଣାତ୍ । ଅପି ନ ଚ୍ଯାଵଯେତ୍ ପ୍ରାଣାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭରତମ୍ ଆଗତମ୍ ॥୨-୫୩-
ସେ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ କୈକେୟୀ ମହାରାଜଙ୍କୁ ଦେଖି ଭରତ ଫେରିଲେ ବୋଲି, ନିଜ ପ୍ରାଣ ଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରିବେନି।
ଅନାଥଃ ଚୈଵ ଵୃଦ୍ଧଃ ଚ ମଯା ଚୈଵ ଵିନାକୃତଃ । କିମ୍ କରିଷ୍ଯତି କାମ ଆତ୍ମା କୈକେଯ୍ଯା ଵଶମ୍ ଆଗତଃ ॥୨-୫୩-
ବେସାହା ଓ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇ, ମୋ ନିକଟରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଇଥିବା, କାଇକେୟୀଙ୍କର ଅଧୀନ ହୋଇଥିବା ରାଜା କଣ କରିବେ? ତାଙ୍କର ଆତ୍ମସୁଖ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
ଇଦମ୍ ଵ୍ଯସନମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ରାଜ୍ଞଃ ଚ ମତି ଵିଭ୍ରମମ୍ । କାମଏଵ ଅର୍ଧ ଧର୍ମାଭ୍ଯାମ୍ ଗରୀଯାନ୍ ଇତି ମେ ମତିଃ ॥୨-୫୩-
ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି ଓ ରାଜାଙ୍କର ଭ୍ରମିତ ମନ ଦେଖି, ମୋ ମନେ ଭାବୁଛି ଯେ ଆସା ଧନ ଓ ଧର୍ମ ଦୁଇଁଠାରୁ ବଡ଼।
କୋ ହି ଅଵିଦ୍ଵାନ୍ ଅପି ପୁମାନ୍ ପ୍ରମଦାଯାଃ କୃତେ ତ୍ଯଜେତ୍ । ଚନ୍ଦ ଅନୁଵର୍ତିନମ୍ ପୁତ୍ରମ୍ ତାତଃ ମାମ୍ ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ॥୨-୫୩-
କେଉଁ ଅଜ୍ଞ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଜନାନୀ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଛାଡିଦେଇପାରିବ? ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଆମ ପିତା ମୋତେ ଯେପରି ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଛାଡିଦେଲେ।
ସୁଖୀ ବତ ସଭାର୍ଯଃ ଚ ଭରତଃ କେକଯୀ ସୁତଃ । ମୁଦିତାନ୍ କୋସଲାନ୍ ଏକୋ ଯୋ ଭୋକ୍ଷ୍ଯତି ଅଧିରାଜଵତ୍ ॥୨-୫୩-
ବରତ, କାଇକେୟୀଙ୍କର ପୁଅ, ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଖୁସି ରହିବେ; ସେ ଏକା ଅଧିରାଜା ଭଳି କୋଶଳ ରାଜ୍ୟର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିବେ।
ସ ହି ସର୍ଵସ୍ଯ ରାଜ୍ଯସ୍ଯ ମୁଖମ୍ ଏକମ୍ ଭଵିଷ୍ଯତି । ତାତେ ଚ ଵଯସା ଅତୀତେ ମଯି ଚ ଅରଣ୍ଯମ୍ ଆଶ୍ରିତେ ॥୨-୫୩-
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟରେ ଏକମାତ୍ର ଅଧିକାରୀ ହେବେ ସେ, କାରଣ ଆମର ପିତା ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି ଏବଂ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଛି।
ଅର୍ଥ ଧର୍ମୌ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଯଃ କାମମ୍ ଅନୁଵର୍ତତେ । ଏଵମ୍ ଆପଦ୍ଯତେ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ରାଜା ଦଶରଥୋ ଯଥା ॥୨-୫୩-
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଧନ ଓ ଧର୍ମକୁ ଛାଡି ମାତ୍ର ଇଚ୍ଛା ପଛରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଦୁଃଖରେ ପଡିଯାନ୍ତି, ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ପରି।
ମନ୍ଯେ ଦଶରଥ ଅନ୍ତାଯ ମମ ପ୍ରଵ୍ରାଜନାଯ ଚ । କୈକେଯୀ ସୌମ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତା ରାଜ୍ଯାଯ ଭରତସ୍ଯ ଚ ॥୨-୫୩-
ସାଉମ୍ୟ, ମୁଁ ଭାବୁଛି କୈକେୟୀ ଦଶରଥଙ୍କର ଶେଷ, ମୋର ବନବାସ ଓ ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ନେବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।
ଅପି ଇଦାନୀମ୍ ନ କୈକେଯୀ ସୌଭାଗ୍ଯ ମଦ ମୋହିତା । କୌସଲ୍ଯାମ୍ ଚ ସୁମିତ୍ରାମ୍ ଚ ସମ୍ପ୍ରବାଧେତ ମତ୍ କୃତେ ॥୨-୫୩-
ଏବେ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କର ଭାଗ୍ୟରେ ଗର୍ବିତ ହୋଇ, ମୋ ଦ୍ୱାରା କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ କିଛି ଦୁଃଖ ଦେଉନାହାନ୍ତୁ ବୋଲି ଆଶା କରେ।
ମା ସ୍ମ ମତ୍ କାରଣାତ୍ ଦେଵୀ ସୁମିତ୍ରା ଦୁହ୍ଖମ୍ ଆଵସେତ୍ । ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ଇତଏଵ ତ୍ଵମ୍ କାଲେ ପ୍ରଵିଶ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ॥୨-୫୩-
ମୋ ପାଇଁ ଦେବୀ ସୁମିତ୍ରା କେବେ ଦୁଃଖରେ ରୁହନ୍ତୁ ନାହିଁ। ତୁମେ ସମୟ ଆସିଲେ ଆଉଦ୍ୟାକୁ ଫେରିଯିବା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ।
ଅହମ୍ ଏକୋ ଗମିଷ୍ଯାମି ସୀତଯା ସହ ଦଣ୍ଡକାନ୍ । ଅନାଥାଯା ହି ନାଥଃ ତ୍ଵମ୍ କୌସଲ୍ଯାଯା ଭଵିଷ୍ଯସି ॥୨-୫୩-
ମୁଁ ସୀତା ସହିତ ଏକାକି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବି। ଯିଏ ଅନାଥ ହେଇଯିବେ, ସେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ନାଥ ହେବ।
କ୍ଷୁଦ୍ର କର୍ମା ହି କୈକେଯୀ ଦ୍ଵେଷାତ୍ ଅନ୍ଯାଯ୍ଯମ୍ ଆଚରେତ୍ । ପରିଦଦ୍ଯା ହି ଧର୍ମଜ୍ଞେ ଭରତେ ମମ ମାତରମ୍ ॥୨-୫୩-
କୈକେୟୀ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଅନ୍ୟାୟ କାମ କରିପାରନ୍ତି। ସେ ମୋର ମାଆକୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭରତଙ୍କ ହାତକୁ ଦେଇଦେଇପାରନ୍ତି।
ନୂନମ୍ ଜାତି ଅନ୍ତରେ କସ୍ମିମ୍ସ୍ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ପୁତ୍ରୈଃ ଵିଯୋଜିତାଃ । ଜନନ୍ଯା ମମ ସୌମିତ୍ରେ ତତ୍ ଅପି ଏତତ୍ ଉପସ୍ଥିତମ୍ ॥୨-୫୩-
ନିଶ୍ଚୟ, ଆଉ କେତେଜଣ ଜନ୍ମରେ ପୁଅଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ମାନେ କିଛି କରିଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଏବେ ମୋର ମାଆ ଉପରେ ଆସିଛି।
ମଯା ହି ଚିର ପୁଷ୍ଟେନ ଦୁହ୍ଖ ସମ୍ଵର୍ଧିତେନ ଚ । ଵିପ୍ରାଯୁଜ୍ଯତ କୌସଲ୍ଯା ଫଲ କାଲେ ଧିଗ୍ ଅସ୍ତୁ ମାମ୍ ॥୨-୫୩-
ମୋତେ ଦୀର୍ଘଦିନ ଯତ୍ନ କରି ଦୁଃଖରେ ପାଳିଥିବା କୌଶଲ୍ୟା ଏବେ ଫଳ ପାଇବାବେଳେ ମୋରୁ ବିଞ୍ଚିତ ହେଲେ—ମୋ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା।
ମା ସ୍ମ ସୀମନ୍ତିନୀ କାଚିଜ୍ ଜନଯେତ୍ ପୁତ୍ରମ୍ ଈଦୃଶମ୍ । ସୌମିତ୍ରେ ଯୋ ଅହମ୍ ଅମ୍ବାଯା ଦଦ୍ମି ଶୋକମ୍ ଅନନ୍ତକମ୍ ॥୨-୫୩-
ହେ ସୌମିତ୍ରି, ମୋତେ ଦେଖି କୌଣସି ଜନନୀ ଏପରି ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଉନାହାନ୍ତୁ, ଯିଏ ମାଆକୁ ଅନନ୍ତ ଶୋକ ଦିଏ।
ମନ୍ଯେ ପ୍ରୀତି ଵିଶିଷ୍ଟା ସା ମତ୍ତଃ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସାରିକା । ଯସ୍ଯାଃ ତତ୍ ଶ୍ରୂଯତେ ଵାକ୍ଯମ୍ ଶୁକ ପାଦମ୍ ଅରେର୍ ଦଶ ॥୨-୫୩-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଭାବୁଛି ମୋତେ ଠାରୁ ତାଙ୍କର ପାଳିତ ସାରିକା ପକ୍ଷୀ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ। ଯାହାର କଥା ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ପାରା ଗଣିଥାନ୍ତି।
ଶୋଚନ୍ତ୍ଯାଃ ଚ ଅଲ୍ପ ଭାଗ୍ଯାଯା ନ କିମ୍ଚିତ୍ ଉପକୁର୍ଵତା । ପୁର୍ତ୍ରେଣ କିମ୍ ଅପୁତ୍ରାଯା ମଯା କାର୍ଯମ୍ ଅରିମ୍ ଦମ ॥୨-୫୩-
ଅଳ୍ପଭାଗ୍ୟା ମୋର ମାଆ ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ପୁଅ ହୋଇ କିଛି ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରୁନି, ଏମିତି ମାଆ ପାଇଁ ମୋର କଣ ଉପକାର?
ଅଲ୍ପ ଭାଗ୍ଯା ହି ମେ ମାତା କୌସଲ୍ଯା ରହିତା ମଯା । ଶେତେ ପରମ ଦୁହ୍ଖ ଆର୍ତା ପତିତା ଶୋକ ସାଗରେ ॥୨-୫୩-
ମୋରୁ ବିଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ଅଳ୍ପଭାଗ୍ୟା କୌଶଲ୍ୟା ଅତି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଛନ୍ତି, ଶୋକର ସାଗରରେ ପଡ଼ି ଶୋଇଛନ୍ତି।
ଏକୋ ହି ଅହମ୍ ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ଚ ପୃଥିଵୀମ୍ ଚ ଅପି ଲକ୍ଷ୍ମଣ । ତରେଯମ୍ ଇଷୁଭିଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ନନୁ ଵୀର୍ଯମ୍ ଅକାରଣମ୍ ॥୨-୫୩-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଏକା ରୂଷ୍ଟ ହୋଇ ଆଉଦ୍ୟା ଓ ପୃଥିବୀକୁ ମୋର ବାଣରେ ଜିତିପାରିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତି ଏଠି ଅର୍ଥହୀନ।
ଅଧର୍ମ ଭଯ ଭୀତଃ ଚ ପର ଲୋକସ୍ଯ ଚ ଅନଘ । ତେନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନ ଅଦ୍ଯ ଅହମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଅଭିଷେଚଯେ ॥୨-୫୩-
ଅଧର୍ମ ଓ ପରଲୋକର ଭୟରେ, ଏହିକାରଣରୁ ଏଇ ଦିନ ମୁଁ ଆପଣକୁ ରାଜାଭିଷେକ କରୁନାହିଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ।
ଏତତ୍ ଅନ୍ଯଚ୍ ଚ କରୁଣମ୍ ଵିଲପ୍ଯ ଵିଜନେ ବହୁ । ଅଶ୍ରୁ ପୂର୍ଣ ମୁଖୋ ରାମଃ ନିଶି ତୂଷ୍ଣୀମ୍ ଉପାଵିଶତ୍ ॥୨-୫୩-
ଏମିତି ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଷ୍ଟଦାୟକ କଥା ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକାକି କହି, ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁରେ ରାମ ରାତିରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ବସିଲେ।
ଵିଲପ୍ଯ ଉପରତମ୍ ରାମମ୍ ଗତ ଅର୍ଚିଷମ୍ ଇଵ ଅନଲମ୍ । ସମୁଦ୍ରମ୍ ଇଵ ନିର୍ଵେଗମ୍ ଆଶ୍ଵାସଯତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ॥୨-୫୩-
ବିଳାପ ବନ୍ଦ କରିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନିର ଆଲୋକ ନାହିଁ, ସମୁଦ୍ରରେ ତରଙ୍ଗ ନାହିଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତନା ଦେଲେ।
ଧ୍ରୁଵମ୍ ଅଦ୍ଯ ପୁରୀ ରାମାଯୋଧ୍ଯା ଯୁଧିନାମ୍ ଵର । ନିଷ୍ପ୍ରଭା ତ୍ଵଯି ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତେ ଗତ ଚନ୍ଦ୍ରା ଇଵ ଶର୍ଵରୀ ॥୨-୫୩-
ଯୁଦ୍ଧରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ରାମ, ତୁମେ ଚାଲିଯିବା ପରେ ଆଉଦ୍ୟା ନିଶ୍ଚୟ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ରାତି।
ନ ଏତତ୍ ଔପଯିକମ୍ ରାମ ଯଦ୍ ଇଦମ୍ ପରିତପ୍ଯସେ । ଵିଷାଦଯସି ସୀତାମ୍ ଚ ମାମ୍ ଚୈଵ ପୁରୁଷ ଋଷଭ ॥୨-୫୩-
ରାମ, ଏଭଳି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଏଭଳି ହେଲେ, ସୀତା ଓ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛୁ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ।
ନ ଚ ସୀତା ତ୍ଵଯା ହୀନା ନ ଚ ଅହମ୍ ଅପି ରାଘଵ । ମୁହୂର୍ତମ୍ ଅପି ଜୀଵାଵୋ ଜଲାନ୍ ମତ୍ସ୍ଯାଵ୍ ଇଵ ଉଦ୍ଧୃତୌ ॥୨-୫୩-
ରାଘବ, ସୀତା ବା ମୁଁ, ତୁମେ ଛାଡ଼ି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବୁ ନାହିଁ, ଯେପରି ମାଛ ଜଳ ଛାଡ଼ି ରହିପାରେ ନାହିଁ।
ନ ହି ତାତମ୍ ନ ଶତ୍ରୁଘ୍ନମ୍ ନ ସୁମିତ୍ରାମ୍ ପରମ୍ ତପ । ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଇଚ୍ଚେଯମ୍ ଅଦ୍ଯ ଅହମ୍ ସ୍ଵର୍ଗମ୍ ଵା ଅପି ତ୍ଵଯା ଵିନା ॥୨-୫୩-
ମୁଁ ତୁମ ବିନା ମୋ ବାପା, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କିମ୍ବା ଶୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁନି, ଏଉଁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଵର୍ଗ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଲାଗିବ, ଯଦି ସେଠାରେ ତୁମେ ନାହାଁ।
ତତସ୍ତତ୍ର ସୁଖାସୀନେ ନାତିଦୂରେ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ତାମ୍ । ନ୍ଯଗ୍ରୋଧେ ସୁକୃତାମ୍ ଶଯ୍ଯାମ୍ ଭେଜାତେ ଧର୍ମଵତ୍ସଲୌ ॥୨-୫୩-
ତାଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ସେଇ ବଡ଼ ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ପତ୍ର ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଦୁଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଇ ଶୁଇ ପଡ଼ିଲେ।
ସ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଉତ୍ତମ ପୁଷ୍କଲମ୍ ଵଚୋ । ନିଶମ୍ଯ ଚ ଏଵମ୍ ଵନ ଵାସମ୍ ଆଦରାତ୍ । ସମାଃ ସମସ୍ତା ଵିଦଧେ ପରମ୍ ତପଃ । ପ୍ରପଦ୍ଯ ଧର୍ମମ୍ ସୁଚିରାଯ ରାଘଵଃ ॥୨-୫୩-
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଓ ଅଧିକ କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଆଦର ସହ ବନବାସ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଓ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରିଲେ।
ତତସ୍ତୁ ତସ୍ମିନ୍ ଵିଜନେ ଵନେ ତଦା । ମହାବଲୌ ରାଘଵଵମ୍ଶଵର୍ଧନୌ । ନ ତୌ ଭଯମ୍ ସମ୍ଭ୍ରମମଭ୍ଯୁପେଯତୁ । ର୍ଯଥୈଵ ସିମ୍ହୌ ଗିରିସାନୁଗୋଚରୌ ॥୨-୫୩-
ସେଇ ସୁନ୍ନ ଜଙ୍ଗଲରେ ରଘୁବଂଶର ଦୁଇ ବଳବାନ ନାୟକ ଶେର ମାନେ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଯେପରି ଭୟ ଓ ଭ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଘୁରିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଭୟ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ଅନୁଭବ କଲେନି।