ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମସ୍ଯ ଵଚନମ୍ ପ୍ରତିସ୍ଥେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ୍Oଽଗ୍ରତଃ । ଅନନ୍ତରମ୍ ଚ ସୀତାଯା ରାଘଵୋ ରଘନନ୍ଧନଃ ॥୨-୫୨-
ରାମଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଗରେ ଚଲିଗଲେ; ପରେ, ରଘୁବଂଶର ଗର୍ବ ରାମ, ସୀତାଙ୍କ ପଛରେ ଚଲିଲେ।
ଗତମ୍ ତୁ ଗନ୍ଗା ପର ପାରମ୍ ଆଶୁ । ରାମମ୍ ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ପ୍ରତତମ୍ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ । ଅଧ୍ଵ ପ୍ରକର୍ଷାତ୍ ଵିନିଵୃତ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିର୍ । ର୍ମୁମୋଚ ବାଷ୍ପମ୍ ଵ୍ଯଥିତଃ ତପସ୍ଵୀ ॥୨-୫୨-
ଗଙ୍ଗାର ଦୂର ପାରକୁ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଗଲାପରେ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ; ଯାତ୍ରାର ଦୂରତ୍ୱ ଦେଖି ଦୃଷ୍ଟି ଫେରିଗଲା, ଦୁଃଖିତ ତପସ୍ବୀ ଲୁଚି ଲୁଚି କାନ୍ଦିଲେ।
ସ ଲୋକପାଲପ୍ରତିମପ୍ରଭାଵଵାମ୍ । ସ୍ତୀର୍ତ୍ଵା ମହାତ୍ମା ଵରଦୋ ମହାନଦୀମ୍ । ତତଃ ସମୃଦ୍ଧାନ୍ ଶୁଭସସ୍ଯମାଲିନଃ । କ୍ରମେଣ ଵତ୍ସାନ୍ ମୁଦିତାନୁପାଗମତ୍ ॥୨-୫୨-
ଜଗତର ରକ୍ଷକମାନଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ସମାନ, ଏହି ମହାତ୍ମା ମହା ନଦୀକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାପରେ, ଦେଖିଲେ ଶୁଭ୍ର ଫସଲ ଭରିଥିବା ଉତ୍ସବମୟ ଗ୍ରାମ ଏବଂ ଆନନ୍ଦିତ ଛେନାମାନେ; ସେ ଦିଅଁ ଦିଅଁ ଏହି ଗ୍ରାମଗୁଡିକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ତୌ ତତ୍ର ହତ୍ଵା ଚତୁରଃ ମହା ମୃଗାନ୍ । ଵରାହମ୍ ଋଶ୍ଯମ୍ ପୃଷତମ୍ ମହା ରୁରୁମ୍ । ଆଦାଯ ମେଧ୍ଯମ୍ ତ୍ଵରିତମ୍ ବୁଭୁକ୍ଷିତୌ। ଵାସାଯ କାଲେ ଯଯତୁର୍ ଵନଃ ପତିମ୍ ॥୨-୫୨-
ସେଠାରେ ଦୁଇଜଣେ ଚାରିଟି ମହା ଜନ୍ତୁ—ଏକ ଶୁଆ, ଏକ ଋଶ୍ୟ, ଏକ ଚିତ୍ରା ହରିଣ ଓ ଏକ ମହା ମୃଗ—ମାରିଲେ; ପବିତ୍ର ମାଂସ ନେଇ, ଖାଇବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଓ ଖାଲି ପେଟ, ତେବେ ତେବେ ଜଙ୍ଗଲର ମାଳିକଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆଶ୍ରୟ ପାଇଁ ଗଲେ।
thumb|ତ୍ରିପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏହି ପଞ୍ଚାଶ ତୃତୀୟ ସର୍ଗଟି ଶୁଣିବାକୁ ଆସିଛି।
ସ ତମ୍ ଵୃକ୍ଷମ୍ ସମାସାଦ୍ଯ ସମ୍ଧ୍ଯାମ୍ ଅନ୍ଵାସ୍ଯ ପଶ୍ଚିମାମ୍ । ରାମଃ ରମଯତାମ୍ ଶ୍ରେଷ୍ଠୈତି ହ ଉଵାଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ॥୨-୫୩-
ରାମ ଏହି ଗଛକୁ ନିକଟରେ ଆସି, ପଶ୍ଚିମ ସନ୍ଧ୍ୟା ପାଳନ କରି, ଆନନ୍ଦ ଦେବାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅଦ୍ଯ ଇଯମ୍ ପ୍ରଥମା ରାତ୍ରିର୍ ଯାତା ଜନ ପଦାତ୍ ବହିଃ । ଯା ସୁମନ୍ତ୍ରେଣ ରହିତା ତାମ୍ ନ ଉତ୍କଣ୍ଠିତୁମ୍ ଅର୍ହସି ॥୨-୫୩-
ଆଜି ଏହି ପ୍ରଥମ ରାତି ଅମେ ଗ୍ରାମ ଠାରୁ ବାହାରେ କଟାଉଛୁ। ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ପୁଅ ଛାଡି ରହିବାରେ ତୁମେ ଚିନ୍ତିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଜାଗର୍ତଵ୍ଯମ୍ ଅତନ୍ଦ୍ରିଭ୍ଯାମ୍ ଅଦ୍ଯ ପ୍ରଭୃତି ରାତ୍ରିଷୁ । ଯୋଗ କ୍ଷେମଃ ହି ସୀତାଯା ଵର୍ତତେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଵଯୋହ୍ ॥୨-୫୩-
ଆଜିଠୁ ଆମେ ଦୁଇଜଣ ରାତିରେ ଜାଗି ରହିବାକୁ ହେବ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଆମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି।
ରାତ୍ରିମ୍ କଥମ୍ଚିତ୍ ଏଵ ଇମାମ୍ ସୌମିତ୍ରେ ଵର୍ତଯାମହେ । ଉପାଵର୍ତାମହେ ଭୂମାଵ୍ ଆସ୍ତୀର୍ଯ ସ୍ଵଯମ୍ ଆର୍ଜିତୈଃ ॥୨-୫୩-
ସଉମିତ୍ରି, ଚାଲ ଏହି ରାତି କିପରି ହେଉ ନାହିଁ, ଆମେ ନିଜେ ଜମା କରିଥିବା ଜିନିଷ ଭୂମିରେ ବିଛାଇ ଏହି ରାତି କଟାଇବା।
ସ ତୁ ସମ୍ଵିଶ୍ଯ ମେଦିନ୍ଯାମ୍ ମହା ଅର୍ହ ଶଯନ ଉଚିତଃ । ଇମାଃ ସୌମିତ୍ରଯେ ରାମଃ ଵ୍ଯାଜହାର କଥାଃ ଶୁଭାଃ ॥୨-୫୩-
ଯେଉଁ ରାମ ମହାମୂଲ୍ୟ ଶୟନରେ ଶୁଇବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ସେ ଏବେ ଭୂମିରେ ଶୁଇଲେ। ରାମ ସଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଶୁଭ କଥାଗୁଡିକ କହିଲେ।
ଧ୍ରୁଵମ୍ ଅଦ୍ଯ ମହା ରାଜୋ ଦୁହ୍ଖମ୍ ସ୍ଵପିତି ଲକ୍ଷ୍ମଣ । କୃତ କାମା ତୁ କୈକେଯୀ ତୁଷ୍ଟା ଭଵିତୁମ୍ ଅର୍ହତି ॥୨-୫୩-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ରାତିରେ ମହାରାଜ ଦୁଃଖରେ ଶୁଇଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଥିବେ।
ସା ହି ଦେଵୀ ମହା ରାଜମ୍ କୈକେଯୀ ରାଜ୍ଯ କାରଣାତ୍ । ଅପି ନ ଚ୍ଯାଵଯେତ୍ ପ୍ରାଣାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭରତମ୍ ଆଗତମ୍ ॥୨-୫୩-
ସେ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ କୈକେୟୀ ମହାରାଜଙ୍କୁ ଦେଖି ଭରତ ଫେରିଲେ ବୋଲି, ନିଜ ପ୍ରାଣ ଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରିବେନି।
ଅନାଥଃ ଚୈଵ ଵୃଦ୍ଧଃ ଚ ମଯା ଚୈଵ ଵିନାକୃତଃ । କିମ୍ କରିଷ୍ଯତି କାମ ଆତ୍ମା କୈକେଯ୍ଯା ଵଶମ୍ ଆଗତଃ ॥୨-୫୩-
ବେସାହା ଓ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇ, ମୋ ନିକଟରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଇଥିବା, କାଇକେୟୀଙ୍କର ଅଧୀନ ହୋଇଥିବା ରାଜା କଣ କରିବେ? ତାଙ୍କର ଆତ୍ମସୁଖ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
ଇଦମ୍ ଵ୍ଯସନମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ରାଜ୍ଞଃ ଚ ମତି ଵିଭ୍ରମମ୍ । କାମଏଵ ଅର୍ଧ ଧର୍ମାଭ୍ଯାମ୍ ଗରୀଯାନ୍ ଇତି ମେ ମତିଃ ॥୨-୫୩-
ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି ଓ ରାଜାଙ୍କର ଭ୍ରମିତ ମନ ଦେଖି, ମୋ ମନେ ଭାବୁଛି ଯେ ଆସା ଧନ ଓ ଧର୍ମ ଦୁଇଁଠାରୁ ବଡ଼।
କୋ ହି ଅଵିଦ୍ଵାନ୍ ଅପି ପୁମାନ୍ ପ୍ରମଦାଯାଃ କୃତେ ତ୍ଯଜେତ୍ । ଚନ୍ଦ ଅନୁଵର୍ତିନମ୍ ପୁତ୍ରମ୍ ତାତଃ ମାମ୍ ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ॥୨-୫୩-
କେଉଁ ଅଜ୍ଞ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଜନାନୀ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଛାଡିଦେଇପାରିବ? ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଆମ ପିତା ମୋତେ ଯେପରି ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଛାଡିଦେଲେ।
ସୁଖୀ ବତ ସଭାର୍ଯଃ ଚ ଭରତଃ କେକଯୀ ସୁତଃ । ମୁଦିତାନ୍ କୋସଲାନ୍ ଏକୋ ଯୋ ଭୋକ୍ଷ୍ଯତି ଅଧିରାଜଵତ୍ ॥୨-୫୩-
ବରତ, କାଇକେୟୀଙ୍କର ପୁଅ, ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଖୁସି ରହିବେ; ସେ ଏକା ଅଧିରାଜା ଭଳି କୋଶଳ ରାଜ୍ୟର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିବେ।
ସ ହି ସର୍ଵସ୍ଯ ରାଜ୍ଯସ୍ଯ ମୁଖମ୍ ଏକମ୍ ଭଵିଷ୍ଯତି । ତାତେ ଚ ଵଯସା ଅତୀତେ ମଯି ଚ ଅରଣ୍ଯମ୍ ଆଶ୍ରିତେ ॥୨-୫୩-
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟରେ ଏକମାତ୍ର ଅଧିକାରୀ ହେବେ ସେ, କାରଣ ଆମର ପିତା ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି ଏବଂ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଛି।
ଅର୍ଥ ଧର୍ମୌ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଯଃ କାମମ୍ ଅନୁଵର୍ତତେ । ଏଵମ୍ ଆପଦ୍ଯତେ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ରାଜା ଦଶରଥୋ ଯଥା ॥୨-୫୩-
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଧନ ଓ ଧର୍ମକୁ ଛାଡି ମାତ୍ର ଇଚ୍ଛା ପଛରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଦୁଃଖରେ ପଡିଯାନ୍ତି, ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ପରି।
ମନ୍ଯେ ଦଶରଥ ଅନ୍ତାଯ ମମ ପ୍ରଵ୍ରାଜନାଯ ଚ । କୈକେଯୀ ସୌମ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତା ରାଜ୍ଯାଯ ଭରତସ୍ଯ ଚ ॥୨-୫୩-
ସାଉମ୍ୟ, ମୁଁ ଭାବୁଛି କୈକେୟୀ ଦଶରଥଙ୍କର ଶେଷ, ମୋର ବନବାସ ଓ ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ନେବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।
ଅପି ଇଦାନୀମ୍ ନ କୈକେଯୀ ସୌଭାଗ୍ଯ ମଦ ମୋହିତା । କୌସଲ୍ଯାମ୍ ଚ ସୁମିତ୍ରାମ୍ ଚ ସମ୍ପ୍ରବାଧେତ ମତ୍ କୃତେ ॥୨-୫୩-
ଏବେ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କର ଭାଗ୍ୟରେ ଗର୍ବିତ ହୋଇ, ମୋ ଦ୍ୱାରା କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ କିଛି ଦୁଃଖ ଦେଉନାହାନ୍ତୁ ବୋଲି ଆଶା କରେ।
ମା ସ୍ମ ମତ୍ କାରଣାତ୍ ଦେଵୀ ସୁମିତ୍ରା ଦୁହ୍ଖମ୍ ଆଵସେତ୍ । ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ଇତଏଵ ତ୍ଵମ୍ କାଲେ ପ୍ରଵିଶ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ॥୨-୫୩-
ମୋ ପାଇଁ ଦେବୀ ସୁମିତ୍ରା କେବେ ଦୁଃଖରେ ରୁହନ୍ତୁ ନାହିଁ। ତୁମେ ସମୟ ଆସିଲେ ଆଉଦ୍ୟାକୁ ଫେରିଯିବା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ।
ଅହମ୍ ଏକୋ ଗମିଷ୍ଯାମି ସୀତଯା ସହ ଦଣ୍ଡକାନ୍ । ଅନାଥାଯା ହି ନାଥଃ ତ୍ଵମ୍ କୌସଲ୍ଯାଯା ଭଵିଷ୍ଯସି ॥୨-୫୩-
ମୁଁ ସୀତା ସହିତ ଏକାକି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବି। ଯିଏ ଅନାଥ ହେଇଯିବେ, ସେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ନାଥ ହେବ।
କ୍ଷୁଦ୍ର କର୍ମା ହି କୈକେଯୀ ଦ୍ଵେଷାତ୍ ଅନ୍ଯାଯ୍ଯମ୍ ଆଚରେତ୍ । ପରିଦଦ୍ଯା ହି ଧର୍ମଜ୍ଞେ ଭରତେ ମମ ମାତରମ୍ ॥୨-୫୩-
କୈକେୟୀ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଅନ୍ୟାୟ କାମ କରିପାରନ୍ତି। ସେ ମୋର ମାଆକୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭରତଙ୍କ ହାତକୁ ଦେଇଦେଇପାରନ୍ତି।
ନୂନମ୍ ଜାତି ଅନ୍ତରେ କସ୍ମିମ୍ସ୍ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ପୁତ୍ରୈଃ ଵିଯୋଜିତାଃ । ଜନନ୍ଯା ମମ ସୌମିତ୍ରେ ତତ୍ ଅପି ଏତତ୍ ଉପସ୍ଥିତମ୍ ॥୨-୫୩-
ନିଶ୍ଚୟ, ଆଉ କେତେଜଣ ଜନ୍ମରେ ପୁଅଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ମାନେ କିଛି କରିଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଏବେ ମୋର ମାଆ ଉପରେ ଆସିଛି।
ମଯା ହି ଚିର ପୁଷ୍ଟେନ ଦୁହ୍ଖ ସମ୍ଵର୍ଧିତେନ ଚ । ଵିପ୍ରାଯୁଜ୍ଯତ କୌସଲ୍ଯା ଫଲ କାଲେ ଧିଗ୍ ଅସ୍ତୁ ମାମ୍ ॥୨-୫୩-
ମୋତେ ଦୀର୍ଘଦିନ ଯତ୍ନ କରି ଦୁଃଖରେ ପାଳିଥିବା କୌଶଲ୍ୟା ଏବେ ଫଳ ପାଇବାବେଳେ ମୋରୁ ବିଞ୍ଚିତ ହେଲେ—ମୋ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା।
ମା ସ୍ମ ସୀମନ୍ତିନୀ କାଚିଜ୍ ଜନଯେତ୍ ପୁତ୍ରମ୍ ଈଦୃଶମ୍ । ସୌମିତ୍ରେ ଯୋ ଅହମ୍ ଅମ୍ବାଯା ଦଦ୍ମି ଶୋକମ୍ ଅନନ୍ତକମ୍ ॥୨-୫୩-
ହେ ସୌମିତ୍ରି, ମୋତେ ଦେଖି କୌଣସି ଜନନୀ ଏପରି ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଉନାହାନ୍ତୁ, ଯିଏ ମାଆକୁ ଅନନ୍ତ ଶୋକ ଦିଏ।
ମନ୍ଯେ ପ୍ରୀତି ଵିଶିଷ୍ଟା ସା ମତ୍ତଃ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସାରିକା । ଯସ୍ଯାଃ ତତ୍ ଶ୍ରୂଯତେ ଵାକ୍ଯମ୍ ଶୁକ ପାଦମ୍ ଅରେର୍ ଦଶ ॥୨-୫୩-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଭାବୁଛି ମୋତେ ଠାରୁ ତାଙ୍କର ପାଳିତ ସାରିକା ପକ୍ଷୀ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ। ଯାହାର କଥା ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ପାରା ଗଣିଥାନ୍ତି।
ଶୋଚନ୍ତ୍ଯାଃ ଚ ଅଲ୍ପ ଭାଗ୍ଯାଯା ନ କିମ୍ଚିତ୍ ଉପକୁର୍ଵତା । ପୁର୍ତ୍ରେଣ କିମ୍ ଅପୁତ୍ରାଯା ମଯା କାର୍ଯମ୍ ଅରିମ୍ ଦମ ॥୨-୫୩-
ଅଳ୍ପଭାଗ୍ୟା ମୋର ମାଆ ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ପୁଅ ହୋଇ କିଛି ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରୁନି, ଏମିତି ମାଆ ପାଇଁ ମୋର କଣ ଉପକାର?
ଅଲ୍ପ ଭାଗ୍ଯା ହି ମେ ମାତା କୌସଲ୍ଯା ରହିତା ମଯା । ଶେତେ ପରମ ଦୁହ୍ଖ ଆର୍ତା ପତିତା ଶୋକ ସାଗରେ ॥୨-୫୩-
ମୋରୁ ବିଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ଅଳ୍ପଭାଗ୍ୟା କୌଶଲ୍ୟା ଅତି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଛନ୍ତି, ଶୋକର ସାଗରରେ ପଡ଼ି ଶୋଇଛନ୍ତି।
ଏକୋ ହି ଅହମ୍ ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ଚ ପୃଥିଵୀମ୍ ଚ ଅପି ଲକ୍ଷ୍ମଣ । ତରେଯମ୍ ଇଷୁଭିଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ନନୁ ଵୀର୍ଯମ୍ ଅକାରଣମ୍ ॥୨-୫୩-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଏକା ରୂଷ୍ଟ ହୋଇ ଆଉଦ୍ୟା ଓ ପୃଥିବୀକୁ ମୋର ବାଣରେ ଜିତିପାରିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତି ଏଠି ଅର୍ଥହୀନ।