ସୁରାଘଟସହସ୍ରେଣ ମାମ୍ସଭୂତୋଦନେନ ଚ । ଯକ୍ଷ୍ଯେ ତ୍ଵାମ୍ ପ୍ରଯତା ଦେଵି ପୁରୀମ୍ ପୁନରୁପାଗତା ॥୨-୫୨-
ମୁଁ ହଜାର ମଦ ଘଡ଼ି ଓ ମାଂସ ଭାତ ଦେଇ, ଦେବୀ, ଭକ୍ତି ସହିତ ତୁମେ ପୂଜା କରିବି, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ପୁରୀକୁ ପୁନି ଫେରିବି ।
ଯାନି ତ୍ଵତ୍ତୀରଵାସୀନି ଦୈଵତାନି ଚ ସନ୍ତି ହି । ତାନି ସର୍ଵାଣି ଯକ୍ଷ୍ଯାମି ତୀର୍ଥାନ୍ଯାଯତନାନି ଚ ॥୨-୫୨-
ତୁମ ତୀରରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ତୀର୍ଥ, ମନ୍ଦିର ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁଁ ପୂଜା କରିବି ।
ପୁନରେଵ ମହାବାଉର୍ମଯା ଭ୍ରାତ୍ରା ଚ ସମ୍ଗତଃ । ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ଵନଵାସାତ୍ତୁ ପ୍ରଵିଶତ୍ଵନଘୋଽନଘେ ॥୨-୫୨-
ମୁଁ ମୋ ପ୍ରବଳ ଭାଜା ଭାର୍ତ୍ତା ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇ ସହିତ ପୁନି ଏକାଠି ହୋଇ, ଅନଘେ, ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବନରୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରି ।
ତଥା ସମ୍ଭାଷମାଣା ସା ସୀତା ଗନ୍ଗାମ୍ ଅନିନ୍ଦିତା । ଦକ୍ଷିଣା ଦକ୍ଷିଣମ୍ ତୀରମ୍ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଏଵ ଅଭ୍ଯୁପାଗମତ୍ ॥୨-୫୨-
ଏଭଳି କହି, ଦୋଷହୀନ ସୀତା ଶୀଘ୍ର ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣ ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲେ ।
ତୀରମ୍ ତୁ ସମନୁପ୍ରାପ୍ଯ ନାଵମ୍ ହିତ୍ଵା ନର ଋଷଭଃ । ପ୍ରାତିଷ୍ଠତ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ଵୈଦେହ୍ଯା ଚ ପରମ୍ ତପଃ ॥୨-୫୨-
ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ, ନରର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନୌକାକୁ ଛାଡି, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଓ ଉତ୍ତମ ଭୈଦେହୀ ସହିତ ଯାତ୍ରା କଲେ ।
ଅଥ ଅବ୍ରଵୀନ୍ ମହା ବାହୁଃ ସୁମିତ୍ର ଆନନ୍ଦ ଵର୍ଧନମ୍ । ଭଵ ସମ୍ରକ୍ଷଣାର୍ଥାଯ ସଜନେ ଵିଜନେଽପି ଵା ॥୨-୫୨-
ତାପରେ, ପ୍ରବଳ ବାହୁ ଧାରୀ ରାମ, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇଥିବା ପୁତ୍ରକୁ କହିଲେ: 'ମାନେ ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ କିମ୍ବା ଏକା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆମର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସଚେତନ ରୁହ ।'
ଅଵଶ୍ଯମ୍ ରକ୍ଷଣମ୍ କାର୍ଯମଦୃଷ୍ଟେ ଵିଜନେ ଵନେ । ଅଗ୍ରତଃ ଗଚ୍ଚ ସୌମିତ୍ରେ ସୀତା ତ୍ଵାମ୍ ଅନୁଗଚ୍ଚତୁ ॥୨-୫୨-
ଅଦୃଶ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲର ଏକାନ୍ତରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସୁରକ୍ଷା ଦରକାର; ସଉମିତ୍ରି, ତୁମେ ଆଗକୁ ଚାଲ, ସୀତା ତୁମେ ପଛରେ ଚାଲିବେ ।
ପୃଷ୍ଠତଃ ଅହମ୍ ଗମିଷ୍ଯାମି ତ୍ଵାମ୍ ଚ ସୀତାମ୍ ଚ ପାଲଯନ୍ । ଅଦ୍ଯ ଦୁହ୍ଖମ୍ ତୁ ଵୈଦେହୀ ଵନ ଵାସସ୍ଯ ଵେତ୍ସ୍ଯତି ॥୨-୫୨-
ମୁଁ ପଛରେ ଚାଲିବି, ତୁମେ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବି; ଆଜି ଭୈଦେହୀ ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବନର କଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କରିବେ ।
ନ ହି ତାଵଦତିକ୍ରାନ୍ତା ସୁକରା କାଚନ କ୍ରିଯା । ଅଦ୍ଯ ଦୁଃଖମ୍ ତୁ ଵୈଦେହୀ ଵନଵାସସ୍ଯ ଵେତ୍ସ୍ଯତି ॥୨-୫୨-
ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟ ପୂର୍ବରୁ ସହଜ ଭାବରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ; ଆଜି ଭୈଦେହୀ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବନର କଷ୍ଟ ଜାଣିବେ ।
ପ୍ରଣଷ୍ଟଜନସମ୍ବାଧମ୍ କ୍ଷେତ୍ରାରାମଵିଵର୍ବିତମ୍ । ଵିଷମମ୍ ଚ ପ୍ରପାତମ୍ ଚ ଵନମଦ୍ଯ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯତି ॥୨-୫୨-
ଆଜି ସେ ଜନମାନେ ନଥିବା, କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଉଦ୍ୟାନ ଶୂନ୍ୟ, ବିପଦ ଓ ଖଡ଼ା ଭରା ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମସ୍ଯ ଵଚନମ୍ ପ୍ରତିସ୍ଥେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ୍Oଽଗ୍ରତଃ । ଅନନ୍ତରମ୍ ଚ ସୀତାଯା ରାଘଵୋ ରଘନନ୍ଧନଃ ॥୨-୫୨-
ରାମଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଗରେ ଚଲିଗଲେ; ପରେ, ରଘୁବଂଶର ଗର୍ବ ରାମ, ସୀତାଙ୍କ ପଛରେ ଚଲିଲେ।
ଗତମ୍ ତୁ ଗନ୍ଗା ପର ପାରମ୍ ଆଶୁ । ରାମମ୍ ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ପ୍ରତତମ୍ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ । ଅଧ୍ଵ ପ୍ରକର୍ଷାତ୍ ଵିନିଵୃତ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିର୍ । ର୍ମୁମୋଚ ବାଷ୍ପମ୍ ଵ୍ଯଥିତଃ ତପସ୍ଵୀ ॥୨-୫୨-
ଗଙ୍ଗାର ଦୂର ପାରକୁ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଗଲାପରେ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ; ଯାତ୍ରାର ଦୂରତ୍ୱ ଦେଖି ଦୃଷ୍ଟି ଫେରିଗଲା, ଦୁଃଖିତ ତପସ୍ବୀ ଲୁଚି ଲୁଚି କାନ୍ଦିଲେ।
ସ ଲୋକପାଲପ୍ରତିମପ୍ରଭାଵଵାମ୍ । ସ୍ତୀର୍ତ୍ଵା ମହାତ୍ମା ଵରଦୋ ମହାନଦୀମ୍ । ତତଃ ସମୃଦ୍ଧାନ୍ ଶୁଭସସ୍ଯମାଲିନଃ । କ୍ରମେଣ ଵତ୍ସାନ୍ ମୁଦିତାନୁପାଗମତ୍ ॥୨-୫୨-
ଜଗତର ରକ୍ଷକମାନଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ସମାନ, ଏହି ମହାତ୍ମା ମହା ନଦୀକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାପରେ, ଦେଖିଲେ ଶୁଭ୍ର ଫସଲ ଭରିଥିବା ଉତ୍ସବମୟ ଗ୍ରାମ ଏବଂ ଆନନ୍ଦିତ ଛେନାମାନେ; ସେ ଦିଅଁ ଦିଅଁ ଏହି ଗ୍ରାମଗୁଡିକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ତୌ ତତ୍ର ହତ୍ଵା ଚତୁରଃ ମହା ମୃଗାନ୍ । ଵରାହମ୍ ଋଶ୍ଯମ୍ ପୃଷତମ୍ ମହା ରୁରୁମ୍ । ଆଦାଯ ମେଧ୍ଯମ୍ ତ୍ଵରିତମ୍ ବୁଭୁକ୍ଷିତୌ। ଵାସାଯ କାଲେ ଯଯତୁର୍ ଵନଃ ପତିମ୍ ॥୨-୫୨-
ସେଠାରେ ଦୁଇଜଣେ ଚାରିଟି ମହା ଜନ୍ତୁ—ଏକ ଶୁଆ, ଏକ ଋଶ୍ୟ, ଏକ ଚିତ୍ରା ହରିଣ ଓ ଏକ ମହା ମୃଗ—ମାରିଲେ; ପବିତ୍ର ମାଂସ ନେଇ, ଖାଇବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଓ ଖାଲି ପେଟ, ତେବେ ତେବେ ଜଙ୍ଗଲର ମାଳିକଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆଶ୍ରୟ ପାଇଁ ଗଲେ।
thumb|ତ୍ରିପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏହି ପଞ୍ଚାଶ ତୃତୀୟ ସର୍ଗଟି ଶୁଣିବାକୁ ଆସିଛି।
ସ ତମ୍ ଵୃକ୍ଷମ୍ ସମାସାଦ୍ଯ ସମ୍ଧ୍ଯାମ୍ ଅନ୍ଵାସ୍ଯ ପଶ୍ଚିମାମ୍ । ରାମଃ ରମଯତାମ୍ ଶ୍ରେଷ୍ଠୈତି ହ ଉଵାଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ॥୨-୫୩-
ରାମ ଏହି ଗଛକୁ ନିକଟରେ ଆସି, ପଶ୍ଚିମ ସନ୍ଧ୍ୟା ପାଳନ କରି, ଆନନ୍ଦ ଦେବାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅଦ୍ଯ ଇଯମ୍ ପ୍ରଥମା ରାତ୍ରିର୍ ଯାତା ଜନ ପଦାତ୍ ବହିଃ । ଯା ସୁମନ୍ତ୍ରେଣ ରହିତା ତାମ୍ ନ ଉତ୍କଣ୍ଠିତୁମ୍ ଅର୍ହସି ॥୨-୫୩-
ଆଜି ଏହି ପ୍ରଥମ ରାତି ଅମେ ଗ୍ରାମ ଠାରୁ ବାହାରେ କଟାଉଛୁ। ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ପୁଅ ଛାଡି ରହିବାରେ ତୁମେ ଚିନ୍ତିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଜାଗର୍ତଵ୍ଯମ୍ ଅତନ୍ଦ୍ରିଭ୍ଯାମ୍ ଅଦ୍ଯ ପ୍ରଭୃତି ରାତ୍ରିଷୁ । ଯୋଗ କ୍ଷେମଃ ହି ସୀତାଯା ଵର୍ତତେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଵଯୋହ୍ ॥୨-୫୩-
ଆଜିଠୁ ଆମେ ଦୁଇଜଣ ରାତିରେ ଜାଗି ରହିବାକୁ ହେବ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଆମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି।
ରାତ୍ରିମ୍ କଥମ୍ଚିତ୍ ଏଵ ଇମାମ୍ ସୌମିତ୍ରେ ଵର୍ତଯାମହେ । ଉପାଵର୍ତାମହେ ଭୂମାଵ୍ ଆସ୍ତୀର୍ଯ ସ୍ଵଯମ୍ ଆର୍ଜିତୈଃ ॥୨-୫୩-
ସଉମିତ୍ରି, ଚାଲ ଏହି ରାତି କିପରି ହେଉ ନାହିଁ, ଆମେ ନିଜେ ଜମା କରିଥିବା ଜିନିଷ ଭୂମିରେ ବିଛାଇ ଏହି ରାତି କଟାଇବା।
ସ ତୁ ସମ୍ଵିଶ୍ଯ ମେଦିନ୍ଯାମ୍ ମହା ଅର୍ହ ଶଯନ ଉଚିତଃ । ଇମାଃ ସୌମିତ୍ରଯେ ରାମଃ ଵ୍ଯାଜହାର କଥାଃ ଶୁଭାଃ ॥୨-୫୩-
ଯେଉଁ ରାମ ମହାମୂଲ୍ୟ ଶୟନରେ ଶୁଇବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ସେ ଏବେ ଭୂମିରେ ଶୁଇଲେ। ରାମ ସଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଶୁଭ କଥାଗୁଡିକ କହିଲେ।
ଧ୍ରୁଵମ୍ ଅଦ୍ଯ ମହା ରାଜୋ ଦୁହ୍ଖମ୍ ସ୍ଵପିତି ଲକ୍ଷ୍ମଣ । କୃତ କାମା ତୁ କୈକେଯୀ ତୁଷ୍ଟା ଭଵିତୁମ୍ ଅର୍ହତି ॥୨-୫୩-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ରାତିରେ ମହାରାଜ ଦୁଃଖରେ ଶୁଇଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଥିବେ।
ସା ହି ଦେଵୀ ମହା ରାଜମ୍ କୈକେଯୀ ରାଜ୍ଯ କାରଣାତ୍ । ଅପି ନ ଚ୍ଯାଵଯେତ୍ ପ୍ରାଣାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭରତମ୍ ଆଗତମ୍ ॥୨-୫୩-
ସେ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ କୈକେୟୀ ମହାରାଜଙ୍କୁ ଦେଖି ଭରତ ଫେରିଲେ ବୋଲି, ନିଜ ପ୍ରାଣ ଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରିବେନି।
ଅନାଥଃ ଚୈଵ ଵୃଦ୍ଧଃ ଚ ମଯା ଚୈଵ ଵିନାକୃତଃ । କିମ୍ କରିଷ୍ଯତି କାମ ଆତ୍ମା କୈକେଯ୍ଯା ଵଶମ୍ ଆଗତଃ ॥୨-୫୩-
ବେସାହା ଓ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇ, ମୋ ନିକଟରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଇଥିବା, କାଇକେୟୀଙ୍କର ଅଧୀନ ହୋଇଥିବା ରାଜା କଣ କରିବେ? ତାଙ୍କର ଆତ୍ମସୁଖ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
ଇଦମ୍ ଵ୍ଯସନମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ରାଜ୍ଞଃ ଚ ମତି ଵିଭ୍ରମମ୍ । କାମଏଵ ଅର୍ଧ ଧର୍ମାଭ୍ଯାମ୍ ଗରୀଯାନ୍ ଇତି ମେ ମତିଃ ॥୨-୫୩-
ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି ଓ ରାଜାଙ୍କର ଭ୍ରମିତ ମନ ଦେଖି, ମୋ ମନେ ଭାବୁଛି ଯେ ଆସା ଧନ ଓ ଧର୍ମ ଦୁଇଁଠାରୁ ବଡ଼।
କୋ ହି ଅଵିଦ୍ଵାନ୍ ଅପି ପୁମାନ୍ ପ୍ରମଦାଯାଃ କୃତେ ତ୍ଯଜେତ୍ । ଚନ୍ଦ ଅନୁଵର୍ତିନମ୍ ପୁତ୍ରମ୍ ତାତଃ ମାମ୍ ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ॥୨-୫୩-
କେଉଁ ଅଜ୍ଞ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଜନାନୀ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଛାଡିଦେଇପାରିବ? ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଆମ ପିତା ମୋତେ ଯେପରି ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଛାଡିଦେଲେ।
ସୁଖୀ ବତ ସଭାର୍ଯଃ ଚ ଭରତଃ କେକଯୀ ସୁତଃ । ମୁଦିତାନ୍ କୋସଲାନ୍ ଏକୋ ଯୋ ଭୋକ୍ଷ୍ଯତି ଅଧିରାଜଵତ୍ ॥୨-୫୩-
ବରତ, କାଇକେୟୀଙ୍କର ପୁଅ, ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଖୁସି ରହିବେ; ସେ ଏକା ଅଧିରାଜା ଭଳି କୋଶଳ ରାଜ୍ୟର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିବେ।
ସ ହି ସର୍ଵସ୍ଯ ରାଜ୍ଯସ୍ଯ ମୁଖମ୍ ଏକମ୍ ଭଵିଷ୍ଯତି । ତାତେ ଚ ଵଯସା ଅତୀତେ ମଯି ଚ ଅରଣ୍ଯମ୍ ଆଶ୍ରିତେ ॥୨-୫୩-
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟରେ ଏକମାତ୍ର ଅଧିକାରୀ ହେବେ ସେ, କାରଣ ଆମର ପିତା ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି ଏବଂ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଛି।
ଅର୍ଥ ଧର୍ମୌ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଯଃ କାମମ୍ ଅନୁଵର୍ତତେ । ଏଵମ୍ ଆପଦ୍ଯତେ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ରାଜା ଦଶରଥୋ ଯଥା ॥୨-୫୩-
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଧନ ଓ ଧର୍ମକୁ ଛାଡି ମାତ୍ର ଇଚ୍ଛା ପଛରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଦୁଃଖରେ ପଡିଯାନ୍ତି, ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ପରି।
ମନ୍ଯେ ଦଶରଥ ଅନ୍ତାଯ ମମ ପ୍ରଵ୍ରାଜନାଯ ଚ । କୈକେଯୀ ସୌମ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତା ରାଜ୍ଯାଯ ଭରତସ୍ଯ ଚ ॥୨-୫୩-
ସାଉମ୍ୟ, ମୁଁ ଭାବୁଛି କୈକେୟୀ ଦଶରଥଙ୍କର ଶେଷ, ମୋର ବନବାସ ଓ ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ନେବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।
ଅପି ଇଦାନୀମ୍ ନ କୈକେଯୀ ସୌଭାଗ୍ଯ ମଦ ମୋହିତା । କୌସଲ୍ଯାମ୍ ଚ ସୁମିତ୍ରାମ୍ ଚ ସମ୍ପ୍ରବାଧେତ ମତ୍ କୃତେ ॥୨-୫୩-
ଏବେ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କର ଭାଗ୍ୟରେ ଗର୍ବିତ ହୋଇ, ମୋ ଦ୍ୱାରା କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ କିଛି ଦୁଃଖ ଦେଉନାହାନ୍ତୁ ବୋଲି ଆଶା କରେ।