ଯଦ୍ ଅହମ୍ ନ ଉପଚାରେଣ ବ୍ରୂଯାମ୍ ସ୍ନେହାତ୍ ଅଵିକ୍ଲଵଃ । ଭକ୍ତିମାନ୍ ଇତି ତତ୍ ତାଵଦ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ତ୍ଵମ୍ କ୍ଷନ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି ॥୨-୫୨-
ମୁଁ ଯଦି ସ୍ନେହ ଓ ଭକ୍ତିରୁ ଉଚିତ ଆଚରଣ ଛାଡି କଥା କହିଅଛି, ତେବେ ଏହି କଥାକୁ ମାନ୍ୟ କରିଦିଅ।
କଥମ୍ ହି ତ୍ଵଦ୍ ଵିହୀନୋ ଅହମ୍ ପ୍ରତିଯାସ୍ଯାମି ତାମ୍ ପୁରୀମ୍ । ତଵ ତାତ ଵିଯୋଗେନ ପୁତ୍ର ଶୋକ ଆକୁଲାମ୍ ଇଵ ॥୨-୫୨-
ମୁଁ ତୁମ ବିନା ସେହି ସହରକୁ କିପରି ଫେରିବି? ଯେପରି ପିତା ବିୟୋଗରେ ପୁଅ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ।
ସରାମମ୍ ଅପି ତାଵନ୍ ମେ ରଥମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଦା ଜନଃ । ଵିନା ରାମମ୍ ରଥମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଦୀର୍ଯେତ ଅପି ସା ପୁରୀ ॥୨-୫୨-
ମୋ ରଥକୁ ରାମ ବିନା ଦେଖିଲେ, ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେବେ; ଏହି ରଥ ରାମ ବିନା ଦେଖି ସହର ମଧ୍ୟ ବିକଳ ହେଉଥିବ।
ଦୈନ୍ଯମ୍ ହି ନଗରୀ ଗଚ୍ଚେଦ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶୂନ୍ଯମ୍ ଇମମ୍ ରଥମ୍ । ସୂତ ଅଵଶେଷମ୍ ସ୍ଵମ୍ ସୈନ୍ଯମ୍ ହତ ଵୀରମ୍ ଇଵ ଆହଵେ ॥୨-୫୨-
ଏହି ଖାଲି ରଥକୁ ଦେଖି ସହର ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯିବ, ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ବୀରମାନେ ମରିଗଲେ ମାତ୍ର ସେନା ରହିଯାଏ।
ଦୂରେ ଅପି ନିଵସନ୍ତମ୍ ତ୍ଵାମ୍ ମାନସେନ ଅଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତମ୍ । ଚିନ୍ତଯନ୍ତ୍ଯୋ ଅଦ୍ଯ ନୂନମ୍ ତ୍ଵାମ୍ ନିରାହାରାଃ କୃତାଃ ପ୍ରଜାଃ ॥୨-୫୨-
ତୁମେ ଦୂରେ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକମାନେ ମନରେ ତୁମକୁ ସାମ୍ନାରେ ଭାବି, ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ଉପବାସ କରିବେ, ତୁମକୁ ଭାବି।
ଦୃଷ୍ଟଂ ତଦ୍ଧି ତ୍ଵଯା ରାମ! ଯାଦୃଶମ୍ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରଵାସନେ । ପ୍ରଜାନାମ୍ ସମ୍କୁଲମ୍ ଵୃତ୍ତମ୍ ତ୍ଵଚ୍ଛୋକକ୍ଲାନ୍ତଚେତସାମ୍ ॥୨-୫୨-
ହେ ରାମ, ତୁମେ ଦେଖିଛ, ତୁମ ବିଦେଶ ଯାତ୍ରାରେ ଲୋକମାନେ କିପରି ତୁମ ଶୋକରେ ଅସ୍ଥିର ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।
ଆର୍ତ ନାଦୋ ହି ଯଃ ପୌରୈଃ ମୁକ୍ତଃ ତତ୍ ଵିପ୍ରଵାସନେ । ରଥସ୍ଥମ୍ ମାମ୍ ନିଶାମ୍ଯ ଏଵ କୁର୍ଯୁଃ ଶତ ଗୁଣମ୍ ତତଃ ॥୨-୫୨-
ମୋର ନିବାସରେ ନଗରବାସୀମାନେ ଯେ ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ରଥରେ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ ସେ ଦୁଃଖ ଶତଗୁଣ ବଢିଯିବ।
ଅହମ୍ କିମ୍ ଚ ଅପି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦେଵୀମ୍ ତଵ ସୁତଃ ମଯା । ନୀତଃ ଅସୌ ମାତୁଲ କୁଲମ୍ ସମ୍ତାପମ୍ ମା କୃଥାଇତି ॥୨-୫୨-
ମୁଁ ତୁମ ମାତାଙ୍କୁ କଣ କହିବି? ତୁମ ପୁଅକୁ ମୁଁ ମାମାଘରକୁ ନେଇଯାଇଛି, ଦୁଃଖ କରିବେନି — ଏହିପରି କଥା କିପରି କହିବି?
ଅସତ୍ଯମ୍ ଅପି ନ ଏଵ ଅହମ୍ ବ୍ରୂଯାମ୍ ଵଚନମ୍ ଈଦୃଶମ୍ । କଥମ୍ ଅପ୍ରିଯମ୍ ଏଵ ଅହମ୍ ବ୍ରୂଯାମ୍ ସତ୍ଯମ୍ ଇଦମ୍ ଵଚଃ ॥୨-୫୨-
ଏପରି ଅସତ୍ୟ କଥା ମୁଁ କଦାଚିତ୍ କହିପାରିବିନି; ଏହି ଦୁଃଖଦ ଏବଂ ସତ୍ୟ କଥା କିପରି କହିବି?
ମମ ତାଵନ୍ ନିଯୋଗସ୍ଥାଃ ତ୍ଵଦ୍ ବନ୍ଧୁ ଜନ ଵାହିନଃ । କଥମ୍ ରଥମ୍ ତ୍ଵଯା ହୀନମ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ହଯ ଉତ୍ତମାଃ ॥୨-୫୨-
ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ରହୁଥିବା ତୁମ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ, ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଘୋଡାମାନେ — ତୁମ ବିନା ରଥ ଖାଲି ଅଛି ବୋଲି କିପରି କହିପାରିବେ?
ତନ୍ନ ଶକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହମ୍ ଗନ୍ତୁମଯୋଧ୍ଯାମ୍ ତ୍ଵଦୃତେଽନଘ । ଵନଵାସାନୁଯାନାଯ ମାମନୁଜ୍ଞାତୁମର୍ହସି ॥୨-୫୨-
ଓ ନିର୍ମଳ ମନ, ତୁମ ବିନା ମୁଁ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବାକୁ ଅସମର୍ଥ; ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଅନୁମତି ଦିଅ।
ଯଦି ମେ ଯାଚମାନସ୍ଯ ତ୍ଯାଗମ୍ ଏଵ କରିଷ୍ଯସି । ସରଥୋ ଅଗ୍ନିମ୍ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ତ୍ଯକ୍ତ ମାତ୍ରୈହ ତ୍ଵଯା ॥୨-୫୨-
ମୁଁ ଅନୁରୋଧ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡିଦେବାକୁ ଚାହୁଅ, ତେବେ ଏଠାରେ ରଥ ସହିତ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି, ତୁମେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା।
ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଵନେ ଯାନି ତପୋ ଵିଘ୍ନ କରାଣି ତେ । ରଥେନ ପ୍ରତିବାଧିଷ୍ଯେ ତାନି ସତ୍ତ୍ଵାନି ରାଘଵ ॥୨-୫୨-
ଓ ରାଘବ, ଜଙ୍ଗଲରେ ତୁମେ ଯେଉଁ ତପସ୍ୟାର ବାଧା ଆସିବ, ମୁଁ ରଥ ଦ୍ୱାରା ସେଗୁଡିକୁ ଦୂର କରିବି।
ତତ୍ କୃତେନ ମଯା ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ରଥ ଚର୍ଯା କୃତମ୍ ସୁଖମ୍ । ଆଶମ୍ସେ ତ୍ଵତ୍ କୃତେନ ଅହମ୍ ଵନ ଵାସ କୃତମ୍ ସୁଖମ୍ ॥୨-୫୨-
ରଥ ସେବା କରି ଯେ ଆନନ୍ଦ ମିଳିଛି, ଏବେ ଆଶା କରୁଛି — ତୁମେ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବା ସମୟରେ ତୁମ ସେବା କରି ଆନନ୍ଦ ମିଳିବ।
ଇମେ ଚାପି ହଯା ଵୀର ଯଦି ତେ ଵନଵାସିନଃ । ପରିଚର୍ଯାମ୍ କରିଷ୍ଯନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯନ୍ତି ପରମାମ୍ ଗତିମ୍ ॥୨-୫୨-
ଓ ବୀର, ଏହି ଘୋଡାମାନେ ଯଦି ତୁମେ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବା ସମୟରେ ସେବା କରିବେ, ତେବେ ସେମାନେ ଉତ୍ତମ ଗତି ଲାଭ କରିବେ।
ତଵ ଶୁଶ୍ରୂଷଣମ୍ ମୂର୍ଧ୍ନା କରିଷ୍ଯାମି ଵନେ ଵସନ୍ । ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ଦେଵ ଲୋକମ୍ ଵା ସର୍ଵଥା ପ୍ରଜହାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ॥୨-୫୨-
ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବା ସମୟରେ ମୁଣ୍ଡରେ ତୁମ ସେବା କରିବି; ଆୟୋଧ୍ୟା କିମ୍ବା ଦେବଲୋକ — ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଇଛି।
ନ ହି ଶକ୍ଯା ପ୍ରଵେଷ୍ଟୁମ୍ ସା ମଯା ଅଯୋଧ୍ଯା ତ୍ଵଯା ଵିନା । ରାଜ ଧାନୀ ମହା ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଯଥା ଦୁଷ୍କୃତ କର୍ମଣା ॥୨-୫୨-
ତୁମେ ନଥିବା ସମୟରେ ମୁଁ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବିନି; ମହାଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ରାଜଧାନୀ ମନେ ଅପରାଧ କରିଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଅପହ୍ରାପ୍ୟ।
ଵନ ଵାସେ କ୍ଷଯମ୍ ପ୍ରାପ୍ତେ ମମ ଏଷ ହି ମନୋ ରଥଃ । ଯଦ୍ ଅନେନ ରଥେନ ଏଵ ତ୍ଵାମ୍ ଵହେଯମ୍ ପୁରୀମ୍ ପୁନଃ ॥୨-୫୨-
ଜଙ୍ଗଲବାସ ଶେଷ ହେଲା ପରେ, ମୋ ମନର ଇଚ୍ଛା — ଏହି ରଥରେ ତୁମକୁ ପୁନି ନଗରକୁ ନେଇଯିବି।
ଚତୁର୍ ଦଶ ହି ଵର୍ଷାଣି ସହିତସ୍ଯ ତ୍ଵଯା ଵନେ । କ୍ଷଣ ଭୂତାନି ଯାସ୍ଯନ୍ତି ଶତଶଃ ତୁ ତତଃ ଅନ୍ଯଥା ॥୨-୫୨-
ତୁମ ସହିତ ଚଉଦ ଅବର୍ଷ ଜଙ୍ଗଲରେ କାଟିବା ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରି ଅନୁଭବିବି; ନଥିଲେ ଶତ ଅବର୍ଷ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଲାଗିଥାନ୍ତା।
ଭୃତ୍ଯ ଵତ୍ସଲ ତିଷ୍ଠନ୍ତମ୍ ଭର୍ତୃ ପୁତ୍ର ଗତେ ପଥି । ଭକ୍ତମ୍ ଭୃତ୍ଯମ୍ ସ୍ଥିତମ୍ ସ୍ଥିତ୍ଯାମ୍ ତ୍ଵମ୍ ନ ମାମ୍ ହାତୁମ୍ ଅର୍ହସି ॥୨-୫୨-
ମୁଁ ଭକ୍ତି ଭରା ଭୃତ୍ୟ ଭଳି ତୁମ ପଛରେ ଦଢ଼ି ରହିଛି; ଯେଉଁ ପଥରେ ମାଲିକ ଓ ପୁଅ ଗଲେ, ସେଉଁଥିରେ ମୋତେ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଏଵମ୍ ବହୁ ଵିଧମ୍ ଦୀନମ୍ ଯାଚମାନମ୍ ପୁନଃ ପୁନଃ । ରାମଃ ଭୃତ୍ଯ ଅନୁକମ୍ପୀ ତୁ ସୁମନ୍ତ୍ରମ୍ ଇଦମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୨-
ଏଭଳି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଭରା ଅନୁରୋଧ କରୁଥିବା ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ, ଭୃତ୍ୟଙ୍କୁ ଦୟାଶୀଳ ରାମ କହିଲେ।
ଜାନାମି ପରମାମ୍ ଭକ୍ତିମ୍ ମଯି ତେ ଭର୍ତୃ ଵତ୍ସଲ । ଶୃଣୁ ଚ ଅପି ଯଦ୍ ଅର୍ଥମ୍ ତ୍ଵାମ୍ ପ୍ରେଷଯାମି ପୁରୀମ୍ ଇତଃ ॥୨-୫୨-
ମୁଁ ଜାଣିଛି, ତୁମର ମୋ ପ୍ରତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ଅଛି; ଏବେ ଶୁଣ, କାହିଁକି ମୁଁ ତୁମକୁ ଏଠାରୁ ନଗରକୁ ପଠାଉଛି।
ନଗରୀମ୍ ତ୍ଵାମ୍ ଗତମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜନନୀ ମେ ଯଵୀଯସୀ । କୈକେଯୀ ପ୍ରତ୍ଯଯମ୍ ଗଚ୍ଚେଦ୍ ଇତି ରାମଃ ଵନମ୍ ଗତଃ ॥୨-୫୨-
ତୁମେ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ମୋ ଅପର ମାତା କୈକେୟୀ ବିଶ୍ୱାସ କରିବେ — ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ।
ପରିତୁଷ୍ଟା ହି ସା ଦେଵି ଵନ ଵାସମ୍ ଗତେ ମଯି । ରାଜାନମ୍ ନ ଅତିଶନ୍କେତ ମିଥ୍ଯା ଵାଦୀ ଇତି ଧାର୍ମିକମ୍ ॥୨-୫୨-
ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ, ସେ ଦେବୀ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେ; ତାପରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଅସତ୍ୟ କଥା କହିଥିବା ବୋଲି ସନ୍ଦେହ କରିବେନି, କାରଣ ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ।
ଏଷ ମେ ପ୍ରଥମଃ କଲ୍ପୋ ଯଦ୍ ଅମ୍ବା ମେ ଯଵୀଯସୀ । ଭରତ ଆରକ୍ଷିତମ୍ ସ୍ଫୀତମ୍ ପୁତ୍ର ରାଜ୍ଯମ୍ ଅଵାପ୍ନୁଯାତ୍ ॥୨-୫୨-
ମୋର ପ୍ରଥମ ଇଚ୍ଛା ଏହି — ମୋର ଛୋଟ ମାଆ ଯେ ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷିତ ଏବଂ ଫଳିଥିବା ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ।
ମମ ପ୍ରିଯ ଅର୍ଥମ୍ ରାଜ୍ଞଃ ଚ ସରଥଃ ତ୍ଵମ୍ ପୁରୀମ୍ ଵ୍ରଜ । ସମ୍ଦିଷ୍ଟଃ ଚ ଅସି ଯା ଅନର୍ଥାମ୍ସ୍ ତାମ୍ସ୍ ତାନ୍ ବ୍ରୂଯାଃ ତଥା ତଥା ॥୨-୫୨-
ମୋର ଏବଂ ରାଜାଙ୍କର ସୁଖ ପାଇଁ, ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ରଥ ନେଇ ସହରକୁ ଫେରିଯାଅ; ଏବଂ ଯେପରି ନିର୍ଦେଶ ମିଳିଛି, ସେପରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯଥାଯଥା ଭାବରେ କହିବା ।
ଇତି ଉକ୍ତ୍ଵା ଵଚନମ୍ ସୂତମ୍ ସାନ୍ତ୍ଵଯିତ୍ଵା ପୁନଃ ପୁନଃ । ଗୁହମ୍ ଵଚନମ୍ ଅକ୍ଲୀବମ୍ ରାମଃ ହେତୁମଦ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୨-
ଏପରି କହି, ରଥଚାଳକଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ରାମ ଗୁହାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଏବଂ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ ।
ନେଦାନୀମ୍ ଗୁହ ଯୋଗ୍ଯୋଽଯମ୍ ଵସୋ ମେ ସଜନେ ଵନେ । ଅଵଶ୍ଯମ୍ ହ୍ଯାଶ୍ରମେ ଵାସହ୍ କର୍ତଵ୍ଯସ୍ତଦ୍ଗତୋ ଵିଧିଃ ॥୨-୫୨-
ଗୁହା, ଏବେ ମୋତେ ଲୋକେ ରହୁଥିବା ଜଙ୍ଗଲରେ ବସିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ନିଶ୍ଚୟ ଆଶ୍ରମରେ ବସିବା ଦରକାର, କାରଣ ଏହି ନିୟମ ଅଛି ।
ସୋଽହମ୍ ଗୃହୀତ୍ଵା ନିଯମମ୍ ତପସ୍ଵିଜନଭୂଷଣମ୍ । ହିତକାମଃ ପିତୁର୍ଭୂଯଃ ସୀତାଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଚ ॥୨-୫୨-
ଏହିପରି, ତପସ୍ୱୀମାନେ ଯେଉଁ ନିୟମରେ ଶୋଭିତ, ତାହା ଅନୁସରି, ମୁଁ ମୋ ପିତା, ସୀତା ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବି ।
ଜଟାଃ କୃତ୍ଵା ଗମିଷ୍ଯାମି ନ୍ଯଗ୍ରୋଧ କ୍ଷୀରମ୍ ଆନଯ । ତତ୍ କ୍ଷୀରମ୍ ରାଜ ପୁତ୍ରାଯ ଗୁହଃ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଉପାହରତ୍ ॥୨-୫୨-
ମୁଁ ଜଟା କରିବା ପରେ ଯିବି; ବଟଗଛର ଦୁଧ ଆଣ। ଗୁହା ରାଜପୁତ୍ର ପାଇଁ ସେ ଦୁଧ ଶୀଘ୍ର ଆଣିଦେଲେ ।