ନ ଏଵ ଅହମ୍ ଅନୁଶୋଚାମି ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ନ ଚ ମୈଥିଲୀ । ଅଯୋଧ୍ଯାଯାଃ ଚ୍ଯୁତାଃ ଚ ଇତି ଵନେ ଵତ୍ସ୍ଯାମହ ଇତି ଵା (ମହେତି!)॥୨-୫୨-
ମୁଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କିମ୍ବା ମୈଥିଲୀ କେହି ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ; ଆମେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଛାଡିଛୁ କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବାକୁ ପଡ଼ିଛି ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଆମେ ଦୁଃଖ କରୁନାହୁଁ।
ଚତୁର୍ ଦଶସୁ ଵର୍ଷେଷୁ ନିଵୃତ୍ତେଷୁ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ମାମ୍ ଚ ସୀତାମ୍ ଚ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଆଗତାନ୍ ॥୨-୫୨-
ଚଉଦ ପର୍ଷ ଶେଷ ହେଲେ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ଏବଂ ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ଫେରିଆସୁଥିବା ଦେଖିବ।
ଏଵମ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ତୁ ରାଜାନମ୍ ମାତରମ୍ ଚ ସୁମନ୍ତ୍ର ମେ । ଅନ୍ଯାଃ ଚ ଦେଵୀଃ ସହିତାଃ କୈକେଯୀମ୍ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ ॥୨-୫୨-
ଏହିପରି ରାଜା ଓ ମୋ ମାଆଙ୍କୁ କହି, ସୁମନ୍ତ୍ର, ଅନ୍ୟ ରାନୀମାନେ ଓ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋ କଥା ପୁନିପୁନି ଜଣାଇଦେ।
ଆରୋଗ୍ଯମ୍ ବ୍ରୂହି କୌସଲ୍ଯାମ୍ ଅଥ ପାଦ ଅଭିଵନ୍ଦନମ୍ । ସୀତାଯା ମମ ଚ ଆର୍ଯସ୍ଯ ଵଚନାଲ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଚ ॥୨-୫୨-
କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଆରୋଗ୍ୟ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ପାଦସ୍ପର୍ଶ କହିବା; ଏହା ମୋ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥା।
ବ୍ରୂଯାଃ ଚ ହି ମହା ରାଜମ୍ ଭରତମ୍ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଆନଯ । ଆଗତଃ ଚ ଅପି ଭରତଃ ସ୍ଥାପ୍ଯୋ ନୃପ ମତେ ପଦେ ॥୨-୫୨-
ମହାରାଜଙ୍କୁ କହିବା, ଭରତଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଆଣିବାକୁ; ଯଦି ଭରତ ଆସିଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ରାଜାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସେଠାରେ ରଖିବା।
ଭରତମ୍ ଚ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଯୌଵରାଜ୍ଯେ ଅଭିଷିଚ୍ଯ ଚ । ଅସ୍ମତ୍ ସମ୍ତାପଜମ୍ ଦୁହ୍ଖମ୍ ନ ତ୍ଵାମ୍ ଅଭିଭଵିଷ୍ଯତି ॥୨-୫୨-
ଭରତଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କରିଦିଅ; ତେବେ ଆମ ବିୟୋଗର ଦୁଃଖ ତୁମକୁ ଜୟ କରିପାରିବ ନାହିଁ।
ଭରତଃ ଚ ଅପି ଵକ୍ତଵ୍ଯୋ ଯଥା ରାଜନି ଵର୍ତସେ । ତଥା ମାତୃଷୁ ଵର୍ତେଥାଃ ସର୍ଵାସ୍ଵ୍ ଏଵ ଅଵିଶେଷତଃ ॥୨-୫୨-
ଭରତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କହିବା, ଯେପରି ରାଜାଙ୍କୁ ଆଦର କର, ସେପରି ସମସ୍ତ ମାଆଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏକାଭାବରେ ଆଦର କରିବା।
ଯଥା ଚ ତଵ କୈକେଯୀ ସୁମିତ୍ରା ଚ ଅଵିଶେଷତଃ । ତଥୈଵ ଦେଵୀ କୌସଲ୍ଯା ମମ ମାତା ଵିଶେଷତଃ ॥୨-୫୨-
ଯେପରି ତୁମେ କୈକେୟୀ ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖ, ସେପରି ମୋ ମାଆ ଦେବୀ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଆଦର ଦେବା।
ତାତସ୍ଯ ପ୍ରିଯକାମେନ ଯୌଵରାଜ୍ଯମପେକ୍ଷତା । ଲୋକଯୋରୁଭଯୋଃ ଶକ୍ଯମ୍ ତ୍ଵଯା ଯତ୍ସୁଖମେଧିତୁମ୍ ॥୨-୫୨-
ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରିବା ଓ ରାଜ୍ୟ ଆଶା କରିବା ସହ, ତୁମେ ଦୁଇ ଜଗତକୁ ଖୁସି କରିପାରିବ।
ନିଵର୍ତ୍ଯମାନୋ ରାମେଣ ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ଶୋକ କର୍ଶିତଃ । ତତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଵଚନମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ୍ନେହାତ୍ କାକୁତ୍ସ୍ଥମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୨-
ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଫେରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ସୁମନ୍ତ୍ର, ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି, ସ୍ନେହରେ କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯଦ୍ ଅହମ୍ ନ ଉପଚାରେଣ ବ୍ରୂଯାମ୍ ସ୍ନେହାତ୍ ଅଵିକ୍ଲଵଃ । ଭକ୍ତିମାନ୍ ଇତି ତତ୍ ତାଵଦ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ତ୍ଵମ୍ କ୍ଷନ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି ॥୨-୫୨-
ମୁଁ ଯଦି ସ୍ନେହ ଓ ଭକ୍ତିରୁ ଉଚିତ ଆଚରଣ ଛାଡି କଥା କହିଅଛି, ତେବେ ଏହି କଥାକୁ ମାନ୍ୟ କରିଦିଅ।
କଥମ୍ ହି ତ୍ଵଦ୍ ଵିହୀନୋ ଅହମ୍ ପ୍ରତିଯାସ୍ଯାମି ତାମ୍ ପୁରୀମ୍ । ତଵ ତାତ ଵିଯୋଗେନ ପୁତ୍ର ଶୋକ ଆକୁଲାମ୍ ଇଵ ॥୨-୫୨-
ମୁଁ ତୁମ ବିନା ସେହି ସହରକୁ କିପରି ଫେରିବି? ଯେପରି ପିତା ବିୟୋଗରେ ପୁଅ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ।
ସରାମମ୍ ଅପି ତାଵନ୍ ମେ ରଥମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଦା ଜନଃ । ଵିନା ରାମମ୍ ରଥମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଦୀର୍ଯେତ ଅପି ସା ପୁରୀ ॥୨-୫୨-
ମୋ ରଥକୁ ରାମ ବିନା ଦେଖିଲେ, ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେବେ; ଏହି ରଥ ରାମ ବିନା ଦେଖି ସହର ମଧ୍ୟ ବିକଳ ହେଉଥିବ।
ଦୈନ୍ଯମ୍ ହି ନଗରୀ ଗଚ୍ଚେଦ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶୂନ୍ଯମ୍ ଇମମ୍ ରଥମ୍ । ସୂତ ଅଵଶେଷମ୍ ସ୍ଵମ୍ ସୈନ୍ଯମ୍ ହତ ଵୀରମ୍ ଇଵ ଆହଵେ ॥୨-୫୨-
ଏହି ଖାଲି ରଥକୁ ଦେଖି ସହର ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯିବ, ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ବୀରମାନେ ମରିଗଲେ ମାତ୍ର ସେନା ରହିଯାଏ।
ଦୂରେ ଅପି ନିଵସନ୍ତମ୍ ତ୍ଵାମ୍ ମାନସେନ ଅଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତମ୍ । ଚିନ୍ତଯନ୍ତ୍ଯୋ ଅଦ୍ଯ ନୂନମ୍ ତ୍ଵାମ୍ ନିରାହାରାଃ କୃତାଃ ପ୍ରଜାଃ ॥୨-୫୨-
ତୁମେ ଦୂରେ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକମାନେ ମନରେ ତୁମକୁ ସାମ୍ନାରେ ଭାବି, ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ଉପବାସ କରିବେ, ତୁମକୁ ଭାବି।
ଦୃଷ୍ଟଂ ତଦ୍ଧି ତ୍ଵଯା ରାମ! ଯାଦୃଶମ୍ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରଵାସନେ । ପ୍ରଜାନାମ୍ ସମ୍କୁଲମ୍ ଵୃତ୍ତମ୍ ତ୍ଵଚ୍ଛୋକକ୍ଲାନ୍ତଚେତସାମ୍ ॥୨-୫୨-
ହେ ରାମ, ତୁମେ ଦେଖିଛ, ତୁମ ବିଦେଶ ଯାତ୍ରାରେ ଲୋକମାନେ କିପରି ତୁମ ଶୋକରେ ଅସ୍ଥିର ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।
ଆର୍ତ ନାଦୋ ହି ଯଃ ପୌରୈଃ ମୁକ୍ତଃ ତତ୍ ଵିପ୍ରଵାସନେ । ରଥସ୍ଥମ୍ ମାମ୍ ନିଶାମ୍ଯ ଏଵ କୁର୍ଯୁଃ ଶତ ଗୁଣମ୍ ତତଃ ॥୨-୫୨-
ମୋର ନିବାସରେ ନଗରବାସୀମାନେ ଯେ ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ରଥରେ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ ସେ ଦୁଃଖ ଶତଗୁଣ ବଢିଯିବ।
ଅହମ୍ କିମ୍ ଚ ଅପି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦେଵୀମ୍ ତଵ ସୁତଃ ମଯା । ନୀତଃ ଅସୌ ମାତୁଲ କୁଲମ୍ ସମ୍ତାପମ୍ ମା କୃଥାଇତି ॥୨-୫୨-
ମୁଁ ତୁମ ମାତାଙ୍କୁ କଣ କହିବି? ତୁମ ପୁଅକୁ ମୁଁ ମାମାଘରକୁ ନେଇଯାଇଛି, ଦୁଃଖ କରିବେନି — ଏହିପରି କଥା କିପରି କହିବି?
ଅସତ୍ଯମ୍ ଅପି ନ ଏଵ ଅହମ୍ ବ୍ରୂଯାମ୍ ଵଚନମ୍ ଈଦୃଶମ୍ । କଥମ୍ ଅପ୍ରିଯମ୍ ଏଵ ଅହମ୍ ବ୍ରୂଯାମ୍ ସତ୍ଯମ୍ ଇଦମ୍ ଵଚଃ ॥୨-୫୨-
ଏପରି ଅସତ୍ୟ କଥା ମୁଁ କଦାଚିତ୍ କହିପାରିବିନି; ଏହି ଦୁଃଖଦ ଏବଂ ସତ୍ୟ କଥା କିପରି କହିବି?
ମମ ତାଵନ୍ ନିଯୋଗସ୍ଥାଃ ତ୍ଵଦ୍ ବନ୍ଧୁ ଜନ ଵାହିନଃ । କଥମ୍ ରଥମ୍ ତ୍ଵଯା ହୀନମ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ହଯ ଉତ୍ତମାଃ ॥୨-୫୨-
ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ରହୁଥିବା ତୁମ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ, ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଘୋଡାମାନେ — ତୁମ ବିନା ରଥ ଖାଲି ଅଛି ବୋଲି କିପରି କହିପାରିବେ?
ତନ୍ନ ଶକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହମ୍ ଗନ୍ତୁମଯୋଧ୍ଯାମ୍ ତ୍ଵଦୃତେଽନଘ । ଵନଵାସାନୁଯାନାଯ ମାମନୁଜ୍ଞାତୁମର୍ହସି ॥୨-୫୨-
ଓ ନିର୍ମଳ ମନ, ତୁମ ବିନା ମୁଁ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବାକୁ ଅସମର୍ଥ; ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଅନୁମତି ଦିଅ।
ଯଦି ମେ ଯାଚମାନସ୍ଯ ତ୍ଯାଗମ୍ ଏଵ କରିଷ୍ଯସି । ସରଥୋ ଅଗ୍ନିମ୍ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ତ୍ଯକ୍ତ ମାତ୍ରୈହ ତ୍ଵଯା ॥୨-୫୨-
ମୁଁ ଅନୁରୋଧ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡିଦେବାକୁ ଚାହୁଅ, ତେବେ ଏଠାରେ ରଥ ସହିତ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି, ତୁମେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା।
ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଵନେ ଯାନି ତପୋ ଵିଘ୍ନ କରାଣି ତେ । ରଥେନ ପ୍ରତିବାଧିଷ୍ଯେ ତାନି ସତ୍ତ୍ଵାନି ରାଘଵ ॥୨-୫୨-
ଓ ରାଘବ, ଜଙ୍ଗଲରେ ତୁମେ ଯେଉଁ ତପସ୍ୟାର ବାଧା ଆସିବ, ମୁଁ ରଥ ଦ୍ୱାରା ସେଗୁଡିକୁ ଦୂର କରିବି।
ତତ୍ କୃତେନ ମଯା ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ରଥ ଚର୍ଯା କୃତମ୍ ସୁଖମ୍ । ଆଶମ୍ସେ ତ୍ଵତ୍ କୃତେନ ଅହମ୍ ଵନ ଵାସ କୃତମ୍ ସୁଖମ୍ ॥୨-୫୨-
ରଥ ସେବା କରି ଯେ ଆନନ୍ଦ ମିଳିଛି, ଏବେ ଆଶା କରୁଛି — ତୁମେ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବା ସମୟରେ ତୁମ ସେବା କରି ଆନନ୍ଦ ମିଳିବ।
ଇମେ ଚାପି ହଯା ଵୀର ଯଦି ତେ ଵନଵାସିନଃ । ପରିଚର୍ଯାମ୍ କରିଷ୍ଯନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯନ୍ତି ପରମାମ୍ ଗତିମ୍ ॥୨-୫୨-
ଓ ବୀର, ଏହି ଘୋଡାମାନେ ଯଦି ତୁମେ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବା ସମୟରେ ସେବା କରିବେ, ତେବେ ସେମାନେ ଉତ୍ତମ ଗତି ଲାଭ କରିବେ।
ତଵ ଶୁଶ୍ରୂଷଣମ୍ ମୂର୍ଧ୍ନା କରିଷ୍ଯାମି ଵନେ ଵସନ୍ । ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ଦେଵ ଲୋକମ୍ ଵା ସର୍ଵଥା ପ୍ରଜହାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ॥୨-୫୨-
ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବା ସମୟରେ ମୁଣ୍ଡରେ ତୁମ ସେବା କରିବି; ଆୟୋଧ୍ୟା କିମ୍ବା ଦେବଲୋକ — ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଇଛି।
ନ ହି ଶକ୍ଯା ପ୍ରଵେଷ୍ଟୁମ୍ ସା ମଯା ଅଯୋଧ୍ଯା ତ୍ଵଯା ଵିନା । ରାଜ ଧାନୀ ମହା ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଯଥା ଦୁଷ୍କୃତ କର୍ମଣା ॥୨-୫୨-
ତୁମେ ନଥିବା ସମୟରେ ମୁଁ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବିନି; ମହାଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ରାଜଧାନୀ ମନେ ଅପରାଧ କରିଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଅପହ୍ରାପ୍ୟ।
ଵନ ଵାସେ କ୍ଷଯମ୍ ପ୍ରାପ୍ତେ ମମ ଏଷ ହି ମନୋ ରଥଃ । ଯଦ୍ ଅନେନ ରଥେନ ଏଵ ତ୍ଵାମ୍ ଵହେଯମ୍ ପୁରୀମ୍ ପୁନଃ ॥୨-୫୨-
ଜଙ୍ଗଲବାସ ଶେଷ ହେଲା ପରେ, ମୋ ମନର ଇଚ୍ଛା — ଏହି ରଥରେ ତୁମକୁ ପୁନି ନଗରକୁ ନେଇଯିବି।
ଚତୁର୍ ଦଶ ହି ଵର୍ଷାଣି ସହିତସ୍ଯ ତ୍ଵଯା ଵନେ । କ୍ଷଣ ଭୂତାନି ଯାସ୍ଯନ୍ତି ଶତଶଃ ତୁ ତତଃ ଅନ୍ଯଥା ॥୨-୫୨-
ତୁମ ସହିତ ଚଉଦ ଅବର୍ଷ ଜଙ୍ଗଲରେ କାଟିବା ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରି ଅନୁଭବିବି; ନଥିଲେ ଶତ ଅବର୍ଷ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଲାଗିଥାନ୍ତା।
ଭୃତ୍ଯ ଵତ୍ସଲ ତିଷ୍ଠନ୍ତମ୍ ଭର୍ତୃ ପୁତ୍ର ଗତେ ପଥି । ଭକ୍ତମ୍ ଭୃତ୍ଯମ୍ ସ୍ଥିତମ୍ ସ୍ଥିତ୍ଯାମ୍ ତ୍ଵମ୍ ନ ମାମ୍ ହାତୁମ୍ ଅର୍ହସି ॥୨-୫୨-
ମୁଁ ଭକ୍ତି ଭରା ଭୃତ୍ୟ ଭଳି ତୁମ ପଛରେ ଦଢ଼ି ରହିଛି; ଯେଉଁ ପଥରେ ମାଲିକ ଓ ପୁଅ ଗଲେ, ସେଉଁଥିରେ ମୋତେ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।