ସହ ରାଘଵ ଵୈଦେହ୍ଯା ଭ୍ରାତ୍ରା ଚୈଵ ଵନେ ଵସନ୍ । ତ୍ଵମ୍ ଗତିମ୍ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସେ ଵୀର ତ୍ରୀମ୍ଲ୍ ଲୋକାମ୍ସ୍ ତୁ ଜଯନ୍ନ୍ ଇଵ ॥୨-୫୨-
"ହେ ବୀର, ସୀତା ଓ ଭାଇ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସି, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇବ, ମନେ ହେଉଛି ତୁମେ ତିନି ଲୋକକୁ ବିଜୟ କରୁଛ।"
ଵଯମ୍ ଖଲୁ ହତା ରାମ ଯେ ତଯା ଅପି ଉପଵନ୍ଚିତାଃ । କୈକେଯ୍ଯା ଵଶମ୍ ଏଷ୍ଯାମଃ ପାପାଯା ଦୁହ୍ଖ ଭାଗିନଃ ॥୨-୫୨-
"ହେ ରାମ, ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ ହେଲୁ; ଯେଉଁମାନେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଚାଳକୁ ବୁଝିପାରିଲୁ ନାହିଁ, ସେମାନେ ଦୁଃଖ ଭାଗୀ ହେବେ ଓ ତାଙ୍କର ଅଧୀନରେ ପଡ଼ିଯିବେ।"
ଇତି ବ୍ରୁଵନ୍ନ୍ ଆତ୍ମ ସମମ୍ ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ସାରଥିସ୍ ତଦା । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୁର ଗତମ୍ ରାମମ୍ ଦୁହ୍ଖ ଆର୍ତଃ ରୁରୁଦେ ଚିରମ୍ ॥୨-୫୨-
ଏପରି କହି, ସୁମନ୍ତ୍ର ନିଜ ଦୁଃଖରେ ଭାଗ ନେଇ, ଦୂରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଲାଗି କାନ୍ଦିଲେ।
ତତଃ ତୁ ଵିଗତେ ବାଷ୍ପେ ସୂତମ୍ ସ୍ପୃଷ୍ଟ ଉଦକମ୍ ଶୁଚିମ୍ । ରାମଃ ତୁ ମଧୁରମ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ପୁନଃ ପୁନର୍ ଉଵାଚ ତମ୍ ॥୨-୫୨-
ତାପରେ, ଲୁହ ଶାନ୍ତ ହେଲାପରେ, ରାମ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି ପବିତ୍ର ହୋଇ, ସୁଚି ସାରଥି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ମିଠା କଥା କହିଲେ।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାମ୍ ତ୍ଵଯା ତୁଲ୍ଯମ୍ ସୁହୃଦମ୍ ନ ଉପଲକ୍ଷଯେ । ଯଥା ଦଶରଥୋ ରାଜା ମାମ୍ ନ ଶୋଚେତ୍ ତଥା କୁରୁ ॥୨-୫୨-
"ଇକ୍ଷ୍ବାକୁବଂଶରେ ତୁମ ପରି ବନ୍ଧୁ ମୁଁ ଆଉ କେହିକୁ ଦେଖିନାହିଁ। ଏପରି କର, ଯେଉଁଠି ଦଶରଥ ରାଜା ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହେବେ ନାହିଁ।"
ଶୋକ ଉପହତ ଚେତାଃ ଚ ଵୃଦ୍ଧଃ ଚ ଜଗତୀ ପତିଃ । କାମ ଭାର ଅଵସନ୍ନଃ ଚ ତସ୍ମାତ୍ ଏତତ୍ ବ୍ରଵୀମି ତେ ॥୨-୫୨-
"ଭୂମିର ରାଜା ବୟସ୍କ ଓ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ, ଇଚ୍ଛାର ଭାରରେ ଦବିଯାଇଛନ୍ତି—ସେଥିପାଇଁ ମୁଁ ଏହି କଥା କହୁଛି।"
ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଆଜ୍ଞାପଯେତ୍ କିମ୍ଚିତ୍ ସ ମହାତ୍ମା ମହୀ ପତିଃ । କୈକେଯ୍ଯାଃ ପ୍ରିଯ କାମ ଅର୍ଥମ୍ କାର୍ଯମ୍ ତତ୍ ଅଵିକାନ୍କ୍ଷଯା ॥୨-୫୨-
"ସେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ ଯେଉଁ କିଛି ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି, ତାହା ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼ି କରିବା ଉଚିତ।"
ଏତତ୍ ଅର୍ଥମ୍ ହି ରାଜ୍ଯାନି ପ୍ରଶାସତି ନର ଈଶ୍ଵରାଃ । ଯଦ୍ ଏଷାମ୍ ସର୍ଵ କୃତ୍ଯେଷୁ ମନୋ ନ ପ୍ରତିହନ୍ଯତେ ॥୨-୫୨-
"ଏହି କାରଣରୁ ରାଜାମାନେ ରାଜ୍ୟ ଚାଲାନ୍ତି—ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା କୌଣସି କାମରେ ବାଧା ପାଉନାହିଁ।"
ଯଦ୍ଯଥା ସ ମହା ରାଜୋ ନ ଅଲୀକମ୍ ଅଧିଗଚ୍ଚତି । ନ ଚ ତାମ୍ଯତି ଦୁହ୍ଖେନ ସୁମନ୍ତ୍ର କୁରୁ ତତ୍ ତଥା ॥୨-୫୨-
ଯଦି ସେ ମହାନ ରାଜା କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ମୁହଁ ନାହାନ୍ତି, ତେବେ, ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କର।
ଅଦୃଷ୍ଟ ଦୁହ୍ଖମ୍ ରାଜାନମ୍ ଵୃଦ୍ଧମ୍ ଆର୍ଯମ୍ ଜିତ ଇନ୍ଦ୍ରିଯମ୍ । ବ୍ରୂଯାଃ ତ୍ଵମ୍ ଅଭିଵାଦ୍ଯ ଏଵ ମମ ହେତୋର୍ ଇଦମ୍ ଵଚଃ ॥୨-୫୨-
ବୟସ୍କ, ମାନ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଥିବା ଏବଂ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିନଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇ, ମୋ ପକ୍ଷରୁ ଏହି କଥା କହିବ।
ନ ଏଵ ଅହମ୍ ଅନୁଶୋଚାମି ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ନ ଚ ମୈଥିଲୀ । ଅଯୋଧ୍ଯାଯାଃ ଚ୍ଯୁତାଃ ଚ ଇତି ଵନେ ଵତ୍ସ୍ଯାମହ ଇତି ଵା (ମହେତି!)॥୨-୫୨-
ମୁଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କିମ୍ବା ମୈଥିଲୀ କେହି ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ; ଆମେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଛାଡିଛୁ କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବାକୁ ପଡ଼ିଛି ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଆମେ ଦୁଃଖ କରୁନାହୁଁ।
ଚତୁର୍ ଦଶସୁ ଵର୍ଷେଷୁ ନିଵୃତ୍ତେଷୁ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ମାମ୍ ଚ ସୀତାମ୍ ଚ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଆଗତାନ୍ ॥୨-୫୨-
ଚଉଦ ପର୍ଷ ଶେଷ ହେଲେ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ଏବଂ ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ଫେରିଆସୁଥିବା ଦେଖିବ।
ଏଵମ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ତୁ ରାଜାନମ୍ ମାତରମ୍ ଚ ସୁମନ୍ତ୍ର ମେ । ଅନ୍ଯାଃ ଚ ଦେଵୀଃ ସହିତାଃ କୈକେଯୀମ୍ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ ॥୨-୫୨-
ଏହିପରି ରାଜା ଓ ମୋ ମାଆଙ୍କୁ କହି, ସୁମନ୍ତ୍ର, ଅନ୍ୟ ରାନୀମାନେ ଓ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋ କଥା ପୁନିପୁନି ଜଣାଇଦେ।
ଆରୋଗ୍ଯମ୍ ବ୍ରୂହି କୌସଲ୍ଯାମ୍ ଅଥ ପାଦ ଅଭିଵନ୍ଦନମ୍ । ସୀତାଯା ମମ ଚ ଆର୍ଯସ୍ଯ ଵଚନାଲ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଚ ॥୨-୫୨-
କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଆରୋଗ୍ୟ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ପାଦସ୍ପର୍ଶ କହିବା; ଏହା ମୋ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥା।
ବ୍ରୂଯାଃ ଚ ହି ମହା ରାଜମ୍ ଭରତମ୍ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଆନଯ । ଆଗତଃ ଚ ଅପି ଭରତଃ ସ୍ଥାପ୍ଯୋ ନୃପ ମତେ ପଦେ ॥୨-୫୨-
ମହାରାଜଙ୍କୁ କହିବା, ଭରତଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଆଣିବାକୁ; ଯଦି ଭରତ ଆସିଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ରାଜାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସେଠାରେ ରଖିବା।
ଭରତମ୍ ଚ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଯୌଵରାଜ୍ଯେ ଅଭିଷିଚ୍ଯ ଚ । ଅସ୍ମତ୍ ସମ୍ତାପଜମ୍ ଦୁହ୍ଖମ୍ ନ ତ୍ଵାମ୍ ଅଭିଭଵିଷ୍ଯତି ॥୨-୫୨-
ଭରତଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କରିଦିଅ; ତେବେ ଆମ ବିୟୋଗର ଦୁଃଖ ତୁମକୁ ଜୟ କରିପାରିବ ନାହିଁ।
ଭରତଃ ଚ ଅପି ଵକ୍ତଵ୍ଯୋ ଯଥା ରାଜନି ଵର୍ତସେ । ତଥା ମାତୃଷୁ ଵର୍ତେଥାଃ ସର୍ଵାସ୍ଵ୍ ଏଵ ଅଵିଶେଷତଃ ॥୨-୫୨-
ଭରତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କହିବା, ଯେପରି ରାଜାଙ୍କୁ ଆଦର କର, ସେପରି ସମସ୍ତ ମାଆଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏକାଭାବରେ ଆଦର କରିବା।
ଯଥା ଚ ତଵ କୈକେଯୀ ସୁମିତ୍ରା ଚ ଅଵିଶେଷତଃ । ତଥୈଵ ଦେଵୀ କୌସଲ୍ଯା ମମ ମାତା ଵିଶେଷତଃ ॥୨-୫୨-
ଯେପରି ତୁମେ କୈକେୟୀ ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖ, ସେପରି ମୋ ମାଆ ଦେବୀ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଆଦର ଦେବା।
ତାତସ୍ଯ ପ୍ରିଯକାମେନ ଯୌଵରାଜ୍ଯମପେକ୍ଷତା । ଲୋକଯୋରୁଭଯୋଃ ଶକ୍ଯମ୍ ତ୍ଵଯା ଯତ୍ସୁଖମେଧିତୁମ୍ ॥୨-୫୨-
ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରିବା ଓ ରାଜ୍ୟ ଆଶା କରିବା ସହ, ତୁମେ ଦୁଇ ଜଗତକୁ ଖୁସି କରିପାରିବ।
ନିଵର୍ତ୍ଯମାନୋ ରାମେଣ ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ଶୋକ କର୍ଶିତଃ । ତତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଵଚନମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ୍ନେହାତ୍ କାକୁତ୍ସ୍ଥମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୨-
ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଫେରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ସୁମନ୍ତ୍ର, ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି, ସ୍ନେହରେ କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯଦ୍ ଅହମ୍ ନ ଉପଚାରେଣ ବ୍ରୂଯାମ୍ ସ୍ନେହାତ୍ ଅଵିକ୍ଲଵଃ । ଭକ୍ତିମାନ୍ ଇତି ତତ୍ ତାଵଦ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ତ୍ଵମ୍ କ୍ଷନ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି ॥୨-୫୨-
ମୁଁ ଯଦି ସ୍ନେହ ଓ ଭକ୍ତିରୁ ଉଚିତ ଆଚରଣ ଛାଡି କଥା କହିଅଛି, ତେବେ ଏହି କଥାକୁ ମାନ୍ୟ କରିଦିଅ।
କଥମ୍ ହି ତ୍ଵଦ୍ ଵିହୀନୋ ଅହମ୍ ପ୍ରତିଯାସ୍ଯାମି ତାମ୍ ପୁରୀମ୍ । ତଵ ତାତ ଵିଯୋଗେନ ପୁତ୍ର ଶୋକ ଆକୁଲାମ୍ ଇଵ ॥୨-୫୨-
ମୁଁ ତୁମ ବିନା ସେହି ସହରକୁ କିପରି ଫେରିବି? ଯେପରି ପିତା ବିୟୋଗରେ ପୁଅ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ।
ସରାମମ୍ ଅପି ତାଵନ୍ ମେ ରଥମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଦା ଜନଃ । ଵିନା ରାମମ୍ ରଥମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଦୀର୍ଯେତ ଅପି ସା ପୁରୀ ॥୨-୫୨-
ମୋ ରଥକୁ ରାମ ବିନା ଦେଖିଲେ, ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେବେ; ଏହି ରଥ ରାମ ବିନା ଦେଖି ସହର ମଧ୍ୟ ବିକଳ ହେଉଥିବ।
ଦୈନ୍ଯମ୍ ହି ନଗରୀ ଗଚ୍ଚେଦ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶୂନ୍ଯମ୍ ଇମମ୍ ରଥମ୍ । ସୂତ ଅଵଶେଷମ୍ ସ୍ଵମ୍ ସୈନ୍ଯମ୍ ହତ ଵୀରମ୍ ଇଵ ଆହଵେ ॥୨-୫୨-
ଏହି ଖାଲି ରଥକୁ ଦେଖି ସହର ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯିବ, ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ବୀରମାନେ ମରିଗଲେ ମାତ୍ର ସେନା ରହିଯାଏ।
ଦୂରେ ଅପି ନିଵସନ୍ତମ୍ ତ୍ଵାମ୍ ମାନସେନ ଅଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତମ୍ । ଚିନ୍ତଯନ୍ତ୍ଯୋ ଅଦ୍ଯ ନୂନମ୍ ତ୍ଵାମ୍ ନିରାହାରାଃ କୃତାଃ ପ୍ରଜାଃ ॥୨-୫୨-
ତୁମେ ଦୂରେ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକମାନେ ମନରେ ତୁମକୁ ସାମ୍ନାରେ ଭାବି, ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ଉପବାସ କରିବେ, ତୁମକୁ ଭାବି।
ଦୃଷ୍ଟଂ ତଦ୍ଧି ତ୍ଵଯା ରାମ! ଯାଦୃଶମ୍ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରଵାସନେ । ପ୍ରଜାନାମ୍ ସମ୍କୁଲମ୍ ଵୃତ୍ତମ୍ ତ୍ଵଚ୍ଛୋକକ୍ଲାନ୍ତଚେତସାମ୍ ॥୨-୫୨-
ହେ ରାମ, ତୁମେ ଦେଖିଛ, ତୁମ ବିଦେଶ ଯାତ୍ରାରେ ଲୋକମାନେ କିପରି ତୁମ ଶୋକରେ ଅସ୍ଥିର ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।
ଆର୍ତ ନାଦୋ ହି ଯଃ ପୌରୈଃ ମୁକ୍ତଃ ତତ୍ ଵିପ୍ରଵାସନେ । ରଥସ୍ଥମ୍ ମାମ୍ ନିଶାମ୍ଯ ଏଵ କୁର୍ଯୁଃ ଶତ ଗୁଣମ୍ ତତଃ ॥୨-୫୨-
ମୋର ନିବାସରେ ନଗରବାସୀମାନେ ଯେ ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ରଥରେ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ ସେ ଦୁଃଖ ଶତଗୁଣ ବଢିଯିବ।
ଅହମ୍ କିମ୍ ଚ ଅପି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦେଵୀମ୍ ତଵ ସୁତଃ ମଯା । ନୀତଃ ଅସୌ ମାତୁଲ କୁଲମ୍ ସମ୍ତାପମ୍ ମା କୃଥାଇତି ॥୨-୫୨-
ମୁଁ ତୁମ ମାତାଙ୍କୁ କଣ କହିବି? ତୁମ ପୁଅକୁ ମୁଁ ମାମାଘରକୁ ନେଇଯାଇଛି, ଦୁଃଖ କରିବେନି — ଏହିପରି କଥା କିପରି କହିବି?
ଅସତ୍ଯମ୍ ଅପି ନ ଏଵ ଅହମ୍ ବ୍ରୂଯାମ୍ ଵଚନମ୍ ଈଦୃଶମ୍ । କଥମ୍ ଅପ୍ରିଯମ୍ ଏଵ ଅହମ୍ ବ୍ରୂଯାମ୍ ସତ୍ଯମ୍ ଇଦମ୍ ଵଚଃ ॥୨-୫୨-
ଏପରି ଅସତ୍ୟ କଥା ମୁଁ କଦାଚିତ୍ କହିପାରିବିନି; ଏହି ଦୁଃଖଦ ଏବଂ ସତ୍ୟ କଥା କିପରି କହିବି?
ମମ ତାଵନ୍ ନିଯୋଗସ୍ଥାଃ ତ୍ଵଦ୍ ବନ୍ଧୁ ଜନ ଵାହିନଃ । କଥମ୍ ରଥମ୍ ତ୍ଵଯା ହୀନମ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ହଯ ଉତ୍ତମାଃ ॥୨-୫୨-
ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ରହୁଥିବା ତୁମ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ, ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଘୋଡାମାନେ — ତୁମ ବିନା ରଥ ଖାଲି ଅଛି ବୋଲି କିପରି କହିପାରିବେ?