ତତଃ ସପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଭୂତ୍ଵା ଗୁହୋ ରାଘଵମବ୍ରଵୀତ୍ । ଉପସ୍ଥିତେଯମ୍ ନୌର୍ଦେଵ ଭୂଯଃ କିମ୍ କରଵାଣି ତେ ॥୨-୫୨-
ତାପରେ ଗୁହା ଦେଖାଯାଉଥିବା ହାତ ଜୋଡି ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ନୌକା ଆସିଗଲା; ଆଉ ମୁଁ କଣ କରିବି?"
ତଵାମରସୁତପ୍ରଖ୍ଯ ତର୍ତୁମ୍ ସାଗରଗାମ୍ ନଦୀମ୍ । ନୌରିଯମ୍ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଗ୍ର! ତାମ୍ ତ୍ଵମାରୋହ ସୁଵ୍ରତ! ॥୨-୫୨-
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ନୌକା ଦେବତାଙ୍କ ରଥ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସମୁଦ୍ରକୁ ବହୁଥିବା ଏହି ନଦୀକୁ ଅପରାହ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି। ହେ ଧୃଢ଼ବ୍ରତ, ଏହାରେ ଚଢ଼ିଯାଅ।
ଅଥୋଵାଚ ମହାତେଜା ରାମୋ ଗୁହମିଦମ୍ ଵଚଃ । କୃତକାମୋଽସ୍ମି ଭଵତା ଶୀଘ୍ରମାରୋପ୍ଯତାମିତି ॥୨-୫୨-
ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଗୁହାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଦେଲା। ଚଳ, ଶୀଘ୍ର ନୌକାରେ ଚଢ଼ିବା।"
ତତଃ କଲାପାନ୍ ସମ୍ନହ୍ଯ ଖଡ୍ଗୌ ବଦ୍ଧ୍ଵା ଚ ଧନ୍ଵିନୌ । ଜଗ୍ମତୁର୍ ଯେନ ତୌ ଗନ୍ଗାମ୍ ସୀତଯା ସହ ରାଘଵୌ ॥୨-୫୨-
ତାପରେ ଦୁଇ ଭାଇ ତାଙ୍କର ତିରିଧନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ତଳୱାର ବାନ୍ଧି, ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ରାମମ୍ ଏଵ ତୁ ଧର୍ମଜ୍ଞମ୍ ଉପଗମ୍ଯ ଵିନୀତଵତ୍ । କିମ୍ ଅହମ୍ କରଵାଣି ଇତି ସୂତଃ ପ୍ରାନ୍ଜଲିର୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୨-
ତାପରେ ସାରଥି ନମ୍ରତା ସହିତ ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି, ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, "ମୁଁ କଣ କରିବି?"
ତତୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ଦାଶରଥିଃ ସୁମନ୍ତ୍ରମ୍ । ସ୍ପୃଶନ୍ କରେଣୋତ୍ତମଦକ୍ଷିଣେନ । ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୀଘ୍ରମ୍ ପୁନରେଵ ଯାହି । ରାଜ୍ଞଃ ସକାଶେ ଭଵଚାପ୍ରମତ୍ତଃ ॥୨-୫୨-
ତାପରେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ତାଙ୍କର ଦାହିଣ ହାତ ଦେଇ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି କହିଲେ, "ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଫେରିଯାଅ, ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସତର୍କ ରୁହ।"
ନିଵର୍ତସ୍ଵ ଇତି ଉଵାଚ ଏନମ୍ ଏତାଵଦ୍ଦ୍ ହି କୃତମ୍ ମମ । ରଥମ୍ ଵିହାଯ ପଦ୍ଭ୍ଯାମ୍ ତୁ ଗମିଷ୍ଯାମି ମହାଵନମ୍ ॥୨-୫୨-
"ଫେରିଯାଅ," ବୋଲି ସେ କହିଲେ, "ମୋର କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା। ରଥ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ପଦେ ପଦେ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବି।"
ଆତ୍ମାନମ୍ ତୁ ଅଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାତମ୍ ଅଵେକ୍ଷ୍ଯ ଆର୍ତଃ ସ ସାରଥିଃ । ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ପୁରୁଷ ଵ୍ଯାଘ୍ରମ୍ ଐକ୍ଷ୍ଵାକମ୍ ଇଦମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୨-
ସୁମନ୍ତ୍ର ନିଜକୁ ବିଦାୟ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦେଖି, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଇକ୍ଷ୍ବାକୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ,
ନ ଅତିକ୍ରାନ୍ତମ୍ ଇଦମ୍ ଲୋକେ ପୁରୁଷେଣ ଇହ କେନଚିତ୍ । ତଵ ସଭ୍ରାତୃ ଭାର୍ଯସ୍ଯ ଵାସଃ ପ୍ରାକୃତଵଦ୍ ଵନେ ॥୨-୫୨-
"ଏପରି କାମ ଏଠାରେ କେହି କରିନାହାନ୍ତି—ତୁମେ ଭାଇ ଓ ଜଣେ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ବସିଛ।"
ନ ମନ୍ଯେ ବ୍ରହ୍ମ ଚର୍ଯେ ଅସ୍ତି ସ୍ଵଧୀତେ ଵା ଫଲ ଉଦଯଃ । ମାର୍ଦଵ ଆର୍ଜଵଯୋଃ ଵା ଅପି ତ୍ଵାମ୍ ଚେଦ୍ ଵ୍ଯସନମ୍ ଆଗତମ୍ ॥୨-୫୨-
"ଯଦି ତୁମେ ଏପରି ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରୁଛ, ତେବେ ମୁଁ ଭାବେ ନାହିଁ ଯେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ପାଠ, କିମ୍ବା ମୃଦୁତା ଓ ସତ୍ୟତାର କୌଣସି ଫଳ ଅଛି।"
ସହ ରାଘଵ ଵୈଦେହ୍ଯା ଭ୍ରାତ୍ରା ଚୈଵ ଵନେ ଵସନ୍ । ତ୍ଵମ୍ ଗତିମ୍ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସେ ଵୀର ତ୍ରୀମ୍ଲ୍ ଲୋକାମ୍ସ୍ ତୁ ଜଯନ୍ନ୍ ଇଵ ॥୨-୫୨-
"ହେ ବୀର, ସୀତା ଓ ଭାଇ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସି, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇବ, ମନେ ହେଉଛି ତୁମେ ତିନି ଲୋକକୁ ବିଜୟ କରୁଛ।"
ଵଯମ୍ ଖଲୁ ହତା ରାମ ଯେ ତଯା ଅପି ଉପଵନ୍ଚିତାଃ । କୈକେଯ୍ଯା ଵଶମ୍ ଏଷ୍ଯାମଃ ପାପାଯା ଦୁହ୍ଖ ଭାଗିନଃ ॥୨-୫୨-
"ହେ ରାମ, ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ ହେଲୁ; ଯେଉଁମାନେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଚାଳକୁ ବୁଝିପାରିଲୁ ନାହିଁ, ସେମାନେ ଦୁଃଖ ଭାଗୀ ହେବେ ଓ ତାଙ୍କର ଅଧୀନରେ ପଡ଼ିଯିବେ।"
ଇତି ବ୍ରୁଵନ୍ନ୍ ଆତ୍ମ ସମମ୍ ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ସାରଥିସ୍ ତଦା । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୁର ଗତମ୍ ରାମମ୍ ଦୁହ୍ଖ ଆର୍ତଃ ରୁରୁଦେ ଚିରମ୍ ॥୨-୫୨-
ଏପରି କହି, ସୁମନ୍ତ୍ର ନିଜ ଦୁଃଖରେ ଭାଗ ନେଇ, ଦୂରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଲାଗି କାନ୍ଦିଲେ।
ତତଃ ତୁ ଵିଗତେ ବାଷ୍ପେ ସୂତମ୍ ସ୍ପୃଷ୍ଟ ଉଦକମ୍ ଶୁଚିମ୍ । ରାମଃ ତୁ ମଧୁରମ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ପୁନଃ ପୁନର୍ ଉଵାଚ ତମ୍ ॥୨-୫୨-
ତାପରେ, ଲୁହ ଶାନ୍ତ ହେଲାପରେ, ରାମ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି ପବିତ୍ର ହୋଇ, ସୁଚି ସାରଥି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ମିଠା କଥା କହିଲେ।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାମ୍ ତ୍ଵଯା ତୁଲ୍ଯମ୍ ସୁହୃଦମ୍ ନ ଉପଲକ୍ଷଯେ । ଯଥା ଦଶରଥୋ ରାଜା ମାମ୍ ନ ଶୋଚେତ୍ ତଥା କୁରୁ ॥୨-୫୨-
"ଇକ୍ଷ୍ବାକୁବଂଶରେ ତୁମ ପରି ବନ୍ଧୁ ମୁଁ ଆଉ କେହିକୁ ଦେଖିନାହିଁ। ଏପରି କର, ଯେଉଁଠି ଦଶରଥ ରାଜା ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହେବେ ନାହିଁ।"
ଶୋକ ଉପହତ ଚେତାଃ ଚ ଵୃଦ୍ଧଃ ଚ ଜଗତୀ ପତିଃ । କାମ ଭାର ଅଵସନ୍ନଃ ଚ ତସ୍ମାତ୍ ଏତତ୍ ବ୍ରଵୀମି ତେ ॥୨-୫୨-
"ଭୂମିର ରାଜା ବୟସ୍କ ଓ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ, ଇଚ୍ଛାର ଭାରରେ ଦବିଯାଇଛନ୍ତି—ସେଥିପାଇଁ ମୁଁ ଏହି କଥା କହୁଛି।"
ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଆଜ୍ଞାପଯେତ୍ କିମ୍ଚିତ୍ ସ ମହାତ୍ମା ମହୀ ପତିଃ । କୈକେଯ୍ଯାଃ ପ୍ରିଯ କାମ ଅର୍ଥମ୍ କାର୍ଯମ୍ ତତ୍ ଅଵିକାନ୍କ୍ଷଯା ॥୨-୫୨-
"ସେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ ଯେଉଁ କିଛି ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି, ତାହା ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼ି କରିବା ଉଚିତ।"
ଏତତ୍ ଅର୍ଥମ୍ ହି ରାଜ୍ଯାନି ପ୍ରଶାସତି ନର ଈଶ୍ଵରାଃ । ଯଦ୍ ଏଷାମ୍ ସର୍ଵ କୃତ୍ଯେଷୁ ମନୋ ନ ପ୍ରତିହନ୍ଯତେ ॥୨-୫୨-
"ଏହି କାରଣରୁ ରାଜାମାନେ ରାଜ୍ୟ ଚାଲାନ୍ତି—ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା କୌଣସି କାମରେ ବାଧା ପାଉନାହିଁ।"
ଯଦ୍ଯଥା ସ ମହା ରାଜୋ ନ ଅଲୀକମ୍ ଅଧିଗଚ୍ଚତି । ନ ଚ ତାମ୍ଯତି ଦୁହ୍ଖେନ ସୁମନ୍ତ୍ର କୁରୁ ତତ୍ ତଥା ॥୨-୫୨-
ଯଦି ସେ ମହାନ ରାଜା କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ମୁହଁ ନାହାନ୍ତି, ତେବେ, ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କର।
ଅଦୃଷ୍ଟ ଦୁହ୍ଖମ୍ ରାଜାନମ୍ ଵୃଦ୍ଧମ୍ ଆର୍ଯମ୍ ଜିତ ଇନ୍ଦ୍ରିଯମ୍ । ବ୍ରୂଯାଃ ତ୍ଵମ୍ ଅଭିଵାଦ୍ଯ ଏଵ ମମ ହେତୋର୍ ଇଦମ୍ ଵଚଃ ॥୨-୫୨-
ବୟସ୍କ, ମାନ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଥିବା ଏବଂ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିନଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇ, ମୋ ପକ୍ଷରୁ ଏହି କଥା କହିବ।
ନ ଏଵ ଅହମ୍ ଅନୁଶୋଚାମି ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ନ ଚ ମୈଥିଲୀ । ଅଯୋଧ୍ଯାଯାଃ ଚ୍ଯୁତାଃ ଚ ଇତି ଵନେ ଵତ୍ସ୍ଯାମହ ଇତି ଵା (ମହେତି!)॥୨-୫୨-
ମୁଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କିମ୍ବା ମୈଥିଲୀ କେହି ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ; ଆମେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଛାଡିଛୁ କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବାକୁ ପଡ଼ିଛି ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଆମେ ଦୁଃଖ କରୁନାହୁଁ।
ଚତୁର୍ ଦଶସୁ ଵର୍ଷେଷୁ ନିଵୃତ୍ତେଷୁ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ମାମ୍ ଚ ସୀତାମ୍ ଚ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଆଗତାନ୍ ॥୨-୫୨-
ଚଉଦ ପର୍ଷ ଶେଷ ହେଲେ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ଏବଂ ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ଫେରିଆସୁଥିବା ଦେଖିବ।
ଏଵମ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ତୁ ରାଜାନମ୍ ମାତରମ୍ ଚ ସୁମନ୍ତ୍ର ମେ । ଅନ୍ଯାଃ ଚ ଦେଵୀଃ ସହିତାଃ କୈକେଯୀମ୍ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ ॥୨-୫୨-
ଏହିପରି ରାଜା ଓ ମୋ ମାଆଙ୍କୁ କହି, ସୁମନ୍ତ୍ର, ଅନ୍ୟ ରାନୀମାନେ ଓ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋ କଥା ପୁନିପୁନି ଜଣାଇଦେ।
ଆରୋଗ୍ଯମ୍ ବ୍ରୂହି କୌସଲ୍ଯାମ୍ ଅଥ ପାଦ ଅଭିଵନ୍ଦନମ୍ । ସୀତାଯା ମମ ଚ ଆର୍ଯସ୍ଯ ଵଚନାଲ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଚ ॥୨-୫୨-
କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଆରୋଗ୍ୟ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ପାଦସ୍ପର୍ଶ କହିବା; ଏହା ମୋ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥା।
ବ୍ରୂଯାଃ ଚ ହି ମହା ରାଜମ୍ ଭରତମ୍ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଆନଯ । ଆଗତଃ ଚ ଅପି ଭରତଃ ସ୍ଥାପ୍ଯୋ ନୃପ ମତେ ପଦେ ॥୨-୫୨-
ମହାରାଜଙ୍କୁ କହିବା, ଭରତଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଆଣିବାକୁ; ଯଦି ଭରତ ଆସିଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ରାଜାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସେଠାରେ ରଖିବା।
ଭରତମ୍ ଚ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଯୌଵରାଜ୍ଯେ ଅଭିଷିଚ୍ଯ ଚ । ଅସ୍ମତ୍ ସମ୍ତାପଜମ୍ ଦୁହ୍ଖମ୍ ନ ତ୍ଵାମ୍ ଅଭିଭଵିଷ୍ଯତି ॥୨-୫୨-
ଭରତଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କରିଦିଅ; ତେବେ ଆମ ବିୟୋଗର ଦୁଃଖ ତୁମକୁ ଜୟ କରିପାରିବ ନାହିଁ।
ଭରତଃ ଚ ଅପି ଵକ୍ତଵ୍ଯୋ ଯଥା ରାଜନି ଵର୍ତସେ । ତଥା ମାତୃଷୁ ଵର୍ତେଥାଃ ସର୍ଵାସ୍ଵ୍ ଏଵ ଅଵିଶେଷତଃ ॥୨-୫୨-
ଭରତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କହିବା, ଯେପରି ରାଜାଙ୍କୁ ଆଦର କର, ସେପରି ସମସ୍ତ ମାଆଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏକାଭାବରେ ଆଦର କରିବା।
ଯଥା ଚ ତଵ କୈକେଯୀ ସୁମିତ୍ରା ଚ ଅଵିଶେଷତଃ । ତଥୈଵ ଦେଵୀ କୌସଲ୍ଯା ମମ ମାତା ଵିଶେଷତଃ ॥୨-୫୨-
ଯେପରି ତୁମେ କୈକେୟୀ ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖ, ସେପରି ମୋ ମାଆ ଦେବୀ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଆଦର ଦେବା।
ତାତସ୍ଯ ପ୍ରିଯକାମେନ ଯୌଵରାଜ୍ଯମପେକ୍ଷତା । ଲୋକଯୋରୁଭଯୋଃ ଶକ୍ଯମ୍ ତ୍ଵଯା ଯତ୍ସୁଖମେଧିତୁମ୍ ॥୨-୫୨-
ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରିବା ଓ ରାଜ୍ୟ ଆଶା କରିବା ସହ, ତୁମେ ଦୁଇ ଜଗତକୁ ଖୁସି କରିପାରିବ।
ନିଵର୍ତ୍ଯମାନୋ ରାମେଣ ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ଶୋକ କର୍ଶିତଃ । ତତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଵଚନମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ୍ନେହାତ୍ କାକୁତ୍ସ୍ଥମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୨-
ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଫେରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ସୁମନ୍ତ୍ର, ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି, ସ୍ନେହରେ କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ କହିଲେ।