ପରିଦେଵଯମାନସ୍ଯ ଦୁହ୍ଖ ଆର୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ତିଷ୍ଠତଃ ରାଜ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଶର୍ଵରୀ ସା ଅତ୍ଯଵର୍ତତ ॥୨-୫୧-
ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା, ବିପଦରେ ପଡ଼ିଥିବା, ମହାନ ରାଜପୁତ୍ର ଯେଉଁଠାରେ ରହିଥିଲେ, ସେଠାରେ ଏକ ରାତି କଟିଗଲା।
ତଥା ହି ସତ୍ଯମ୍ ବ୍ରୁଵତି ପ୍ରଜା ହିତେ । ନର ଇନ୍ଦ୍ର ପୁତ୍ରେ ଗୁରୁ ସୌହୃଦାତ୍ ଗୁହଃ । ମୁମୋଚ ବାଷ୍ପମ୍ ଵ୍ଯସନ ଅଭିପୀଡିତଃ । ଜ୍ଵରା ଆତୁରଃ ନାଗୈଵ ଵ୍ଯଥା ଆତୁରଃ ॥୨-୫୧-
ପ୍ରଜାଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ସତ୍ୟ କଥା କହୁଥିବା ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ଗୁହା ଗଭୀର ସ୍ନେହରୁ ଦୁଃଖରେ ଅତିଭାରିତ ହୋଇ, ଦୁଃଖିତ ହାତୀ ପରି ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ।
thumb|ଦ୍ଵିପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ପଚାଶିଏଁ ସର୍ଗ ପଢ଼ାଯାଉଛି।
ପ୍ରଭାତାଯାମ୍ ତୁ ଶର୍ଵର୍ଯାମ୍ ପୃଥୁ ଵୃକ୍ଷା ମହା ଯଶାଃ । ଉଵାଚ ରାମଃ ସୌମିତ୍ରିମ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣମ୍ ॥୨-୫୨-
ପ୍ରଭାତ ହେବା ସମୟରେ, ମହାନ୍ୟ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯିଏ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣର ଧାରକ।
ଭାସ୍କର ଉଦଯ କାଲୋ ଅଯମ୍ ଗତା ଭଗଵତୀ ନିଶା । ଅସୌ ସୁକୃଷ୍ଣୋ ଵିହଗଃ କୋକିଲଃ ତାତ କୂଜତି ॥୨-୫୨-
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବାର ସମୟ ଆସିଗଲା, ପବିତ୍ର ରାତି ଶେଷ ହେଲା; ଦେଖ, ପ୍ରିୟ, କଳା ପାଖି କୋକିଳ ଡାକୁଛି।
ବର୍ହିଣାନାମ୍ ଚ ନିର୍ଘୋଷଃ ଶ୍ରୂଯତେ ନଦତାମ୍ ଵନେ । ତରାମ ଜାହ୍ନଵୀମ୍ ସୌମ୍ଯ ଶୀଘ୍ରଗାମ୍ ସାଗରମ୍ ଗମାମ୍ ॥୨-୫୨-
ବନରେ ମୟୂରମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି; ସୁମଧୁର, ଚଳନ୍ତୁ, ଆମେ ଶୀଘ୍ର ଚଳିଥିବା ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀ, ଯାହା ସାଗରକୁ ବହିଯାଏ, ଅଟକିଯିବା।
ଵିଜ୍ଞାଯ ରାମସ୍ଯ ଵଚଃ ସୌମିତ୍ରିର୍ ମିତ୍ର ନନ୍ଦନଃ । ଗୁହମ୍ ଆମନ୍ତ୍ର୍ଯ ସୂତମ୍ ଚ ସୋ ଅତିଷ୍ଠଦ୍ ଭ୍ରାତୁର୍ ଅଗ୍ରତଃ ॥୨-୫୨-
ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସୌମିତ୍ରି ମିତ୍ରମାନେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା, ଗୁହା ଓ ସାରଥିଙ୍କୁ ଡାକି, ଭାଇଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାଇଲେ।
ସ ତୁ ରାମସ୍ଯ ଵଚନମ୍ ନିଶମ୍ଯ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ଚ । ସ୍ଥପତିସ୍ତୂର୍ଣମାହୁଯ ସଚିଵାନିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୨-
ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି ଓ ମନେ ଧରି, ନାଉକାପତି ତୁରନ୍ତ ନିଜ ସହଯୋଗୀମାନେ କୁ ଡାକି, ସେମାନେ ପାଖରେ କହିଲେ।
ଅସ୍ଯ ଵାହନସମ୍ଯୁକ୍ତାମ୍ କର୍ଣଗ୍ରାହଵତୀମ୍ ଶୁଭାମ୍ । ସୁପ୍ରତାରାମ୍ ଦୃଢାମ୍ ତୀର୍ଖେ ଶୀଗ୍ରମ୍ ନାଵମୁପାହର ॥୨-୫୨-
ଏଠାକୁ ଭଲ ଭାବେ ତିଆରି, ମଜବୁତ ଓ ଶୀଘ୍ର ଚଳିଥିବା, ଚାପୁ ଲାଗିଥିବା ନୌକା ଆଣ।
ତମ୍ ନିଶମ୍ଯ ସମାଦେଶମ୍ ଗୁହାମାତ୍ଯଗଣୋ ମହାନ୍ । ଉପୋହ୍ଯ ରୁଚିରାମ୍ ନାଵମ୍ ଗୁହାଯ ପ୍ରତ୍ଯଵେଦଯତ୍ ॥୨-୫୨-
ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି, ଗୁହାଙ୍କ ଅନେକ ସହଯୋଗୀମାନେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ନୌକା ଆଣି, ଗୁହାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ।
ତତଃ ସପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଭୂତ୍ଵା ଗୁହୋ ରାଘଵମବ୍ରଵୀତ୍ । ଉପସ୍ଥିତେଯମ୍ ନୌର୍ଦେଵ ଭୂଯଃ କିମ୍ କରଵାଣି ତେ ॥୨-୫୨-
ତାପରେ ଗୁହା ଦେଖାଯାଉଥିବା ହାତ ଜୋଡି ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ନୌକା ଆସିଗଲା; ଆଉ ମୁଁ କଣ କରିବି?"
ତଵାମରସୁତପ୍ରଖ୍ଯ ତର୍ତୁମ୍ ସାଗରଗାମ୍ ନଦୀମ୍ । ନୌରିଯମ୍ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଗ୍ର! ତାମ୍ ତ୍ଵମାରୋହ ସୁଵ୍ରତ! ॥୨-୫୨-
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ନୌକା ଦେବତାଙ୍କ ରଥ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସମୁଦ୍ରକୁ ବହୁଥିବା ଏହି ନଦୀକୁ ଅପରାହ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି। ହେ ଧୃଢ଼ବ୍ରତ, ଏହାରେ ଚଢ଼ିଯାଅ।
ଅଥୋଵାଚ ମହାତେଜା ରାମୋ ଗୁହମିଦମ୍ ଵଚଃ । କୃତକାମୋଽସ୍ମି ଭଵତା ଶୀଘ୍ରମାରୋପ୍ଯତାମିତି ॥୨-୫୨-
ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଗୁହାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଦେଲା। ଚଳ, ଶୀଘ୍ର ନୌକାରେ ଚଢ଼ିବା।"
ତତଃ କଲାପାନ୍ ସମ୍ନହ୍ଯ ଖଡ୍ଗୌ ବଦ୍ଧ୍ଵା ଚ ଧନ୍ଵିନୌ । ଜଗ୍ମତୁର୍ ଯେନ ତୌ ଗନ୍ଗାମ୍ ସୀତଯା ସହ ରାଘଵୌ ॥୨-୫୨-
ତାପରେ ଦୁଇ ଭାଇ ତାଙ୍କର ତିରିଧନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ତଳୱାର ବାନ୍ଧି, ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ରାମମ୍ ଏଵ ତୁ ଧର୍ମଜ୍ଞମ୍ ଉପଗମ୍ଯ ଵିନୀତଵତ୍ । କିମ୍ ଅହମ୍ କରଵାଣି ଇତି ସୂତଃ ପ୍ରାନ୍ଜଲିର୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୨-
ତାପରେ ସାରଥି ନମ୍ରତା ସହିତ ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି, ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, "ମୁଁ କଣ କରିବି?"
ତତୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ଦାଶରଥିଃ ସୁମନ୍ତ୍ରମ୍ । ସ୍ପୃଶନ୍ କରେଣୋତ୍ତମଦକ୍ଷିଣେନ । ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୀଘ୍ରମ୍ ପୁନରେଵ ଯାହି । ରାଜ୍ଞଃ ସକାଶେ ଭଵଚାପ୍ରମତ୍ତଃ ॥୨-୫୨-
ତାପରେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ତାଙ୍କର ଦାହିଣ ହାତ ଦେଇ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି କହିଲେ, "ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଫେରିଯାଅ, ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସତର୍କ ରୁହ।"
ନିଵର୍ତସ୍ଵ ଇତି ଉଵାଚ ଏନମ୍ ଏତାଵଦ୍ଦ୍ ହି କୃତମ୍ ମମ । ରଥମ୍ ଵିହାଯ ପଦ୍ଭ୍ଯାମ୍ ତୁ ଗମିଷ୍ଯାମି ମହାଵନମ୍ ॥୨-୫୨-
"ଫେରିଯାଅ," ବୋଲି ସେ କହିଲେ, "ମୋର କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା। ରଥ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ପଦେ ପଦେ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବି।"
ଆତ୍ମାନମ୍ ତୁ ଅଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାତମ୍ ଅଵେକ୍ଷ୍ଯ ଆର୍ତଃ ସ ସାରଥିଃ । ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ପୁରୁଷ ଵ୍ଯାଘ୍ରମ୍ ଐକ୍ଷ୍ଵାକମ୍ ଇଦମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୨-
ସୁମନ୍ତ୍ର ନିଜକୁ ବିଦାୟ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦେଖି, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଇକ୍ଷ୍ବାକୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ,
ନ ଅତିକ୍ରାନ୍ତମ୍ ଇଦମ୍ ଲୋକେ ପୁରୁଷେଣ ଇହ କେନଚିତ୍ । ତଵ ସଭ୍ରାତୃ ଭାର୍ଯସ୍ଯ ଵାସଃ ପ୍ରାକୃତଵଦ୍ ଵନେ ॥୨-୫୨-
"ଏପରି କାମ ଏଠାରେ କେହି କରିନାହାନ୍ତି—ତୁମେ ଭାଇ ଓ ଜଣେ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ବସିଛ।"
ନ ମନ୍ଯେ ବ୍ରହ୍ମ ଚର୍ଯେ ଅସ୍ତି ସ୍ଵଧୀତେ ଵା ଫଲ ଉଦଯଃ । ମାର୍ଦଵ ଆର୍ଜଵଯୋଃ ଵା ଅପି ତ୍ଵାମ୍ ଚେଦ୍ ଵ୍ଯସନମ୍ ଆଗତମ୍ ॥୨-୫୨-
"ଯଦି ତୁମେ ଏପରି ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରୁଛ, ତେବେ ମୁଁ ଭାବେ ନାହିଁ ଯେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ପାଠ, କିମ୍ବା ମୃଦୁତା ଓ ସତ୍ୟତାର କୌଣସି ଫଳ ଅଛି।"
ସହ ରାଘଵ ଵୈଦେହ୍ଯା ଭ୍ରାତ୍ରା ଚୈଵ ଵନେ ଵସନ୍ । ତ୍ଵମ୍ ଗତିମ୍ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସେ ଵୀର ତ୍ରୀମ୍ଲ୍ ଲୋକାମ୍ସ୍ ତୁ ଜଯନ୍ନ୍ ଇଵ ॥୨-୫୨-
"ହେ ବୀର, ସୀତା ଓ ଭାଇ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସି, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇବ, ମନେ ହେଉଛି ତୁମେ ତିନି ଲୋକକୁ ବିଜୟ କରୁଛ।"
ଵଯମ୍ ଖଲୁ ହତା ରାମ ଯେ ତଯା ଅପି ଉପଵନ୍ଚିତାଃ । କୈକେଯ୍ଯା ଵଶମ୍ ଏଷ୍ଯାମଃ ପାପାଯା ଦୁହ୍ଖ ଭାଗିନଃ ॥୨-୫୨-
"ହେ ରାମ, ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ ହେଲୁ; ଯେଉଁମାନେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଚାଳକୁ ବୁଝିପାରିଲୁ ନାହିଁ, ସେମାନେ ଦୁଃଖ ଭାଗୀ ହେବେ ଓ ତାଙ୍କର ଅଧୀନରେ ପଡ଼ିଯିବେ।"
ଇତି ବ୍ରୁଵନ୍ନ୍ ଆତ୍ମ ସମମ୍ ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ସାରଥିସ୍ ତଦା । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୁର ଗତମ୍ ରାମମ୍ ଦୁହ୍ଖ ଆର୍ତଃ ରୁରୁଦେ ଚିରମ୍ ॥୨-୫୨-
ଏପରି କହି, ସୁମନ୍ତ୍ର ନିଜ ଦୁଃଖରେ ଭାଗ ନେଇ, ଦୂରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଲାଗି କାନ୍ଦିଲେ।
ତତଃ ତୁ ଵିଗତେ ବାଷ୍ପେ ସୂତମ୍ ସ୍ପୃଷ୍ଟ ଉଦକମ୍ ଶୁଚିମ୍ । ରାମଃ ତୁ ମଧୁରମ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ପୁନଃ ପୁନର୍ ଉଵାଚ ତମ୍ ॥୨-୫୨-
ତାପରେ, ଲୁହ ଶାନ୍ତ ହେଲାପରେ, ରାମ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି ପବିତ୍ର ହୋଇ, ସୁଚି ସାରଥି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ମିଠା କଥା କହିଲେ।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାମ୍ ତ୍ଵଯା ତୁଲ୍ଯମ୍ ସୁହୃଦମ୍ ନ ଉପଲକ୍ଷଯେ । ଯଥା ଦଶରଥୋ ରାଜା ମାମ୍ ନ ଶୋଚେତ୍ ତଥା କୁରୁ ॥୨-୫୨-
"ଇକ୍ଷ୍ବାକୁବଂଶରେ ତୁମ ପରି ବନ୍ଧୁ ମୁଁ ଆଉ କେହିକୁ ଦେଖିନାହିଁ। ଏପରି କର, ଯେଉଁଠି ଦଶରଥ ରାଜା ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହେବେ ନାହିଁ।"
ଶୋକ ଉପହତ ଚେତାଃ ଚ ଵୃଦ୍ଧଃ ଚ ଜଗତୀ ପତିଃ । କାମ ଭାର ଅଵସନ୍ନଃ ଚ ତସ୍ମାତ୍ ଏତତ୍ ବ୍ରଵୀମି ତେ ॥୨-୫୨-
"ଭୂମିର ରାଜା ବୟସ୍କ ଓ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ, ଇଚ୍ଛାର ଭାରରେ ଦବିଯାଇଛନ୍ତି—ସେଥିପାଇଁ ମୁଁ ଏହି କଥା କହୁଛି।"
ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଆଜ୍ଞାପଯେତ୍ କିମ୍ଚିତ୍ ସ ମହାତ୍ମା ମହୀ ପତିଃ । କୈକେଯ୍ଯାଃ ପ୍ରିଯ କାମ ଅର୍ଥମ୍ କାର୍ଯମ୍ ତତ୍ ଅଵିକାନ୍କ୍ଷଯା ॥୨-୫୨-
"ସେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ ଯେଉଁ କିଛି ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି, ତାହା ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼ି କରିବା ଉଚିତ।"
ଏତତ୍ ଅର୍ଥମ୍ ହି ରାଜ୍ଯାନି ପ୍ରଶାସତି ନର ଈଶ୍ଵରାଃ । ଯଦ୍ ଏଷାମ୍ ସର୍ଵ କୃତ୍ଯେଷୁ ମନୋ ନ ପ୍ରତିହନ୍ଯତେ ॥୨-୫୨-
"ଏହି କାରଣରୁ ରାଜାମାନେ ରାଜ୍ୟ ଚାଲାନ୍ତି—ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା କୌଣସି କାମରେ ବାଧା ପାଉନାହିଁ।"
ଯଦ୍ଯଥା ସ ମହା ରାଜୋ ନ ଅଲୀକମ୍ ଅଧିଗଚ୍ଚତି । ନ ଚ ତାମ୍ଯତି ଦୁହ୍ଖେନ ସୁମନ୍ତ୍ର କୁରୁ ତତ୍ ତଥା ॥୨-୫୨-
ଯଦି ସେ ମହାନ ରାଜା କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ମୁହଁ ନାହାନ୍ତି, ତେବେ, ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କର।
ଅଦୃଷ୍ଟ ଦୁହ୍ଖମ୍ ରାଜାନମ୍ ଵୃଦ୍ଧମ୍ ଆର୍ଯମ୍ ଜିତ ଇନ୍ଦ୍ରିଯମ୍ । ବ୍ରୂଯାଃ ତ୍ଵମ୍ ଅଭିଵାଦ୍ଯ ଏଵ ମମ ହେତୋର୍ ଇଦମ୍ ଵଚଃ ॥୨-୫୨-
ବୟସ୍କ, ମାନ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଥିବା ଏବଂ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିନଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇ, ମୋ ପକ୍ଷରୁ ଏହି କଥା କହିବ।