ଅନୁରକ୍ତ ଜନ ଆକୀର୍ଣା ସୁଖ ଆଲୋକ ପ୍ରିଯ ଆଵହା । ରାଜ ଵ୍ଯସନ ସମ୍ସୃଷ୍ଟା ସା ପୁରୀ ଵିନଶିଷ୍ଯତି ॥୨-୫୧-
ଯେ ସହର ଭକ୍ତ ଲୋକେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଦେଖିଲେ ମନ ଖୁସି ହୁଏ, ଏବେ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବ।
କଥମ୍ ପୁତ୍ରମ୍ ମହାତ୍ମାନମ୍ ଜ୍ଯେଷ୍ଠମ୍ ପ୍ରିଯମପସ୍ଯତଃ । ଶରୀରମ୍ ଧାରଯୁଷ୍ଯାନ୍ତି ପ୍ରାଣା ରାଜ୍ଞୋ ମହାତ୍ମନଃ ॥୨-୫୧-
ମହାନ ରାଜା ତାଙ୍କର ବଡ଼ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ କିପରି ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ରହିପାରିବ?
ଵିନଷ୍ଟେ ନୃପତୌ ପଶ୍ଚାତ୍କୌସଲ୍ଯା ଵିନଶିଷ୍ଯତି । ଅନନ୍ତରମ୍ ଚ ମାତାଽପି ମମ ନାଶମୁପୈଷ୍ଯତି ॥୨-୫୧-
ରାଜା ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ପରେ କୌଶଲ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେବେ; ତା'ପରେ ମୋର ମାଁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଦୁଃଖରେ ଶେଷ ହେବେ।
ଅତିକ୍ରାନ୍ତମ୍ ଅତିକ୍ରାନ୍ତମ୍ ଅନଵାପ୍ଯ ମନୋରଥମ୍ । ରାଜ୍ଯେ ରାମମ୍ ଅନିକ୍ଷିପ୍ଯ ପିତା ମେ ଵିନଶିଷ୍ଯତି ॥୨-୫୧-
ମୋତେ ରାଜ୍ୟରେ ବସାଇବା ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବା ପୂର୍ବରୁ, ମୋର ବାପା ତାଙ୍କ ମନର ଆଶା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଯିବାରୁ ଚାଲିଯିବେ।
ସିଦ୍ଧ ଅର୍ଥାଃ ପିତରମ୍ ଵୃତ୍ତମ୍ ତସ୍ମିନ୍ କାଲେ ହି ଉପସ୍ଥିତେ । ପ୍ରେତ କାର୍ଯେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ସମ୍ସ୍କରିଷ୍ଯନ୍ତି ଭୂମିପମ୍ ॥୨-୫୧-
ମୋର ବାପା ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ରାଜାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାମ କରିବେ।
ରମ୍ଯ ଚତ୍ଵର ସମ୍ସ୍ଥାନାମ୍ ସୁଵିଭକ୍ତ ମହା ପଥାମ୍ । ହର୍ମ୍ଯ ପ୍ରସାଦ ସମ୍ପନ୍ନାମ୍ ଗଣିକା ଵର ଶୋଭିତାମ୍ ॥୨-୫୧-
ସୁନ୍ଦର ଚଉକ ଓ ଚୌଡ଼ା ରାସ୍ତା, ଉଚ୍ଚ ମହଳ ଓ ରାଜପ୍ରାସାଦ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନାରୀମାନେ ଶୋଭା ପାଉଥିବା ସେଇ ସହର,
ରଥ ଅଶ୍ଵ ଗଜ ସମ୍ବାଧାମ୍ ତୂର୍ଯ ନାଦ ଵିନାଦିତାମ୍ । ସର୍ଵ କଲ୍ଯାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣାମ୍ ହୃଷ୍ଟ ପୁଷ୍ଟ ଜନ ଆକୁଲାମ୍ ॥୨-୫୧-
ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀରେ ଭିଡ଼, ବାଜାର ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜାମାଣା, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଓ ଖୁସି ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଭରିଥିବା ଲୋକମାନେ,
ଆରାମ ଉଦ୍ଯାନ ସମ୍ପନ୍ନାମ୍ ସମାଜ ଉତ୍ସଵ ଶାଲିନୀମ୍ । ସୁଖିତା ଵିଚରିଷ୍ଯନ୍ତି ରାଜ ଧାନୀମ୍ ପିତୁର୍ ମମ ॥୨-୫୧-
ବଗିଚା ଓ ଉଦ୍ୟାନରେ ପ୍ରଚୁର, ଉତ୍ସବ ଓ ସମାଜରେ ଭରିଥିବା, ସେଇ ସହରରେ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଘୁଞ୍ଚିବେ।
ଅପି ଜୀଵେଦ୍ଧଶରଥୋ ଵନଵାସାତ୍ପୁନର୍ଵଯମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯାଗମ୍ଯ ମହାତ୍ମାନମପି ପଶ୍ଯେମ ସୁଵ୍ରତମ୍ ॥୨-୫୧-
କାଶ୍ଚିତ୍ ଦଶରଥ ରାଜା ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି, ଆମେ ଅଟବୀ ରୁ ଫେରିଲେ, ସେଇ ମହାନ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କୁ ପୁଣି ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତୁ।
ଅପି ସତ୍ଯ ପ୍ରତିଜ୍ଞେନ ସାର୍ଧମ୍ କୁଶଲିନା ଵଯମ୍ । ନିଵୃତ୍ତେ ଵନ ଵାସେ ଅସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ପ୍ରଵିଶେମହି ॥୨-୫୧-
ସତ୍ୟବାନ୍ ଓ ଅକ୍ଷତ ତାଙ୍କ ସହିତ, ଅଟବୀବାସ ଶେଷ ହେଲେ, ଆମେ ପୁଣି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବା।
ପରିଦେଵଯମାନସ୍ଯ ଦୁହ୍ଖ ଆର୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ତିଷ୍ଠତଃ ରାଜ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଶର୍ଵରୀ ସା ଅତ୍ଯଵର୍ତତ ॥୨-୫୧-
ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା, ବିପଦରେ ପଡ଼ିଥିବା, ମହାନ ରାଜପୁତ୍ର ଯେଉଁଠାରେ ରହିଥିଲେ, ସେଠାରେ ଏକ ରାତି କଟିଗଲା।
ତଥା ହି ସତ୍ଯମ୍ ବ୍ରୁଵତି ପ୍ରଜା ହିତେ । ନର ଇନ୍ଦ୍ର ପୁତ୍ରେ ଗୁରୁ ସୌହୃଦାତ୍ ଗୁହଃ । ମୁମୋଚ ବାଷ୍ପମ୍ ଵ୍ଯସନ ଅଭିପୀଡିତଃ । ଜ୍ଵରା ଆତୁରଃ ନାଗୈଵ ଵ୍ଯଥା ଆତୁରଃ ॥୨-୫୧-
ପ୍ରଜାଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ସତ୍ୟ କଥା କହୁଥିବା ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ଗୁହା ଗଭୀର ସ୍ନେହରୁ ଦୁଃଖରେ ଅତିଭାରିତ ହୋଇ, ଦୁଃଖିତ ହାତୀ ପରି ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ।
thumb|ଦ୍ଵିପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ପଚାଶିଏଁ ସର୍ଗ ପଢ଼ାଯାଉଛି।
ପ୍ରଭାତାଯାମ୍ ତୁ ଶର୍ଵର୍ଯାମ୍ ପୃଥୁ ଵୃକ୍ଷା ମହା ଯଶାଃ । ଉଵାଚ ରାମଃ ସୌମିତ୍ରିମ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣମ୍ ॥୨-୫୨-
ପ୍ରଭାତ ହେବା ସମୟରେ, ମହାନ୍ୟ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯିଏ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣର ଧାରକ।
ଭାସ୍କର ଉଦଯ କାଲୋ ଅଯମ୍ ଗତା ଭଗଵତୀ ନିଶା । ଅସୌ ସୁକୃଷ୍ଣୋ ଵିହଗଃ କୋକିଲଃ ତାତ କୂଜତି ॥୨-୫୨-
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବାର ସମୟ ଆସିଗଲା, ପବିତ୍ର ରାତି ଶେଷ ହେଲା; ଦେଖ, ପ୍ରିୟ, କଳା ପାଖି କୋକିଳ ଡାକୁଛି।
ବର୍ହିଣାନାମ୍ ଚ ନିର୍ଘୋଷଃ ଶ୍ରୂଯତେ ନଦତାମ୍ ଵନେ । ତରାମ ଜାହ୍ନଵୀମ୍ ସୌମ୍ଯ ଶୀଘ୍ରଗାମ୍ ସାଗରମ୍ ଗମାମ୍ ॥୨-୫୨-
ବନରେ ମୟୂରମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି; ସୁମଧୁର, ଚଳନ୍ତୁ, ଆମେ ଶୀଘ୍ର ଚଳିଥିବା ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀ, ଯାହା ସାଗରକୁ ବହିଯାଏ, ଅଟକିଯିବା।
ଵିଜ୍ଞାଯ ରାମସ୍ଯ ଵଚଃ ସୌମିତ୍ରିର୍ ମିତ୍ର ନନ୍ଦନଃ । ଗୁହମ୍ ଆମନ୍ତ୍ର୍ଯ ସୂତମ୍ ଚ ସୋ ଅତିଷ୍ଠଦ୍ ଭ୍ରାତୁର୍ ଅଗ୍ରତଃ ॥୨-୫୨-
ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସୌମିତ୍ରି ମିତ୍ରମାନେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା, ଗୁହା ଓ ସାରଥିଙ୍କୁ ଡାକି, ଭାଇଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାଇଲେ।
ସ ତୁ ରାମସ୍ଯ ଵଚନମ୍ ନିଶମ୍ଯ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ଚ । ସ୍ଥପତିସ୍ତୂର୍ଣମାହୁଯ ସଚିଵାନିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୨-
ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି ଓ ମନେ ଧରି, ନାଉକାପତି ତୁରନ୍ତ ନିଜ ସହଯୋଗୀମାନେ କୁ ଡାକି, ସେମାନେ ପାଖରେ କହିଲେ।
ଅସ୍ଯ ଵାହନସମ୍ଯୁକ୍ତାମ୍ କର୍ଣଗ୍ରାହଵତୀମ୍ ଶୁଭାମ୍ । ସୁପ୍ରତାରାମ୍ ଦୃଢାମ୍ ତୀର୍ଖେ ଶୀଗ୍ରମ୍ ନାଵମୁପାହର ॥୨-୫୨-
ଏଠାକୁ ଭଲ ଭାବେ ତିଆରି, ମଜବୁତ ଓ ଶୀଘ୍ର ଚଳିଥିବା, ଚାପୁ ଲାଗିଥିବା ନୌକା ଆଣ।
ତମ୍ ନିଶମ୍ଯ ସମାଦେଶମ୍ ଗୁହାମାତ୍ଯଗଣୋ ମହାନ୍ । ଉପୋହ୍ଯ ରୁଚିରାମ୍ ନାଵମ୍ ଗୁହାଯ ପ୍ରତ୍ଯଵେଦଯତ୍ ॥୨-୫୨-
ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି, ଗୁହାଙ୍କ ଅନେକ ସହଯୋଗୀମାନେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ନୌକା ଆଣି, ଗୁହାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ।
ତତଃ ସପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଭୂତ୍ଵା ଗୁହୋ ରାଘଵମବ୍ରଵୀତ୍ । ଉପସ୍ଥିତେଯମ୍ ନୌର୍ଦେଵ ଭୂଯଃ କିମ୍ କରଵାଣି ତେ ॥୨-୫୨-
ତାପରେ ଗୁହା ଦେଖାଯାଉଥିବା ହାତ ଜୋଡି ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ନୌକା ଆସିଗଲା; ଆଉ ମୁଁ କଣ କରିବି?"
ତଵାମରସୁତପ୍ରଖ୍ଯ ତର୍ତୁମ୍ ସାଗରଗାମ୍ ନଦୀମ୍ । ନୌରିଯମ୍ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଗ୍ର! ତାମ୍ ତ୍ଵମାରୋହ ସୁଵ୍ରତ! ॥୨-୫୨-
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ନୌକା ଦେବତାଙ୍କ ରଥ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସମୁଦ୍ରକୁ ବହୁଥିବା ଏହି ନଦୀକୁ ଅପରାହ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି। ହେ ଧୃଢ଼ବ୍ରତ, ଏହାରେ ଚଢ଼ିଯାଅ।
ଅଥୋଵାଚ ମହାତେଜା ରାମୋ ଗୁହମିଦମ୍ ଵଚଃ । କୃତକାମୋଽସ୍ମି ଭଵତା ଶୀଘ୍ରମାରୋପ୍ଯତାମିତି ॥୨-୫୨-
ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଗୁହାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଦେଲା। ଚଳ, ଶୀଘ୍ର ନୌକାରେ ଚଢ଼ିବା।"
ତତଃ କଲାପାନ୍ ସମ୍ନହ୍ଯ ଖଡ୍ଗୌ ବଦ୍ଧ୍ଵା ଚ ଧନ୍ଵିନୌ । ଜଗ୍ମତୁର୍ ଯେନ ତୌ ଗନ୍ଗାମ୍ ସୀତଯା ସହ ରାଘଵୌ ॥୨-୫୨-
ତାପରେ ଦୁଇ ଭାଇ ତାଙ୍କର ତିରିଧନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ତଳୱାର ବାନ୍ଧି, ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ରାମମ୍ ଏଵ ତୁ ଧର୍ମଜ୍ଞମ୍ ଉପଗମ୍ଯ ଵିନୀତଵତ୍ । କିମ୍ ଅହମ୍ କରଵାଣି ଇତି ସୂତଃ ପ୍ରାନ୍ଜଲିର୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୨-
ତାପରେ ସାରଥି ନମ୍ରତା ସହିତ ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି, ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, "ମୁଁ କଣ କରିବି?"
ତତୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ଦାଶରଥିଃ ସୁମନ୍ତ୍ରମ୍ । ସ୍ପୃଶନ୍ କରେଣୋତ୍ତମଦକ୍ଷିଣେନ । ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୀଘ୍ରମ୍ ପୁନରେଵ ଯାହି । ରାଜ୍ଞଃ ସକାଶେ ଭଵଚାପ୍ରମତ୍ତଃ ॥୨-୫୨-
ତାପରେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ତାଙ୍କର ଦାହିଣ ହାତ ଦେଇ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି କହିଲେ, "ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଫେରିଯାଅ, ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସତର୍କ ରୁହ।"
ନିଵର୍ତସ୍ଵ ଇତି ଉଵାଚ ଏନମ୍ ଏତାଵଦ୍ଦ୍ ହି କୃତମ୍ ମମ । ରଥମ୍ ଵିହାଯ ପଦ୍ଭ୍ଯାମ୍ ତୁ ଗମିଷ୍ଯାମି ମହାଵନମ୍ ॥୨-୫୨-
"ଫେରିଯାଅ," ବୋଲି ସେ କହିଲେ, "ମୋର କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା। ରଥ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ପଦେ ପଦେ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବି।"
ଆତ୍ମାନମ୍ ତୁ ଅଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାତମ୍ ଅଵେକ୍ଷ୍ଯ ଆର୍ତଃ ସ ସାରଥିଃ । ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ପୁରୁଷ ଵ୍ଯାଘ୍ରମ୍ ଐକ୍ଷ୍ଵାକମ୍ ଇଦମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୨-
ସୁମନ୍ତ୍ର ନିଜକୁ ବିଦାୟ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦେଖି, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଇକ୍ଷ୍ବାକୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ,
ନ ଅତିକ୍ରାନ୍ତମ୍ ଇଦମ୍ ଲୋକେ ପୁରୁଷେଣ ଇହ କେନଚିତ୍ । ତଵ ସଭ୍ରାତୃ ଭାର୍ଯସ୍ଯ ଵାସଃ ପ୍ରାକୃତଵଦ୍ ଵନେ ॥୨-୫୨-
"ଏପରି କାମ ଏଠାରେ କେହି କରିନାହାନ୍ତି—ତୁମେ ଭାଇ ଓ ଜଣେ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ବସିଛ।"
ନ ମନ୍ଯେ ବ୍ରହ୍ମ ଚର୍ଯେ ଅସ୍ତି ସ୍ଵଧୀତେ ଵା ଫଲ ଉଦଯଃ । ମାର୍ଦଵ ଆର୍ଜଵଯୋଃ ଵା ଅପି ତ୍ଵାମ୍ ଚେଦ୍ ଵ୍ଯସନମ୍ ଆଗତମ୍ ॥୨-୫୨-
"ଯଦି ତୁମେ ଏପରି ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରୁଛ, ତେବେ ମୁଁ ଭାବେ ନାହିଁ ଯେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ପାଠ, କିମ୍ବା ମୃଦୁତା ଓ ସତ୍ୟତାର କୌଣସି ଫଳ ଅଛି।"