ସୋ ଅହମ୍ ପ୍ରିଯ ସଖମ୍ ରାମମ୍ ଶଯାନମ୍ ସହ ସୀତଯା । ରକ୍ଷିଷ୍ଯାମି ଧନୁଷ୍ ପାଣିଃ ସର୍ଵତଃ ଜ୍ଞାତିଭିଃ ସହ ॥୨-୫୧-
ଏହିଠାରେ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଶୁଇଥିବା ମୋ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ରାମଙ୍କୁ, ମୁଁ ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି ଏପଟେ ସେପଟେ ମୋ ପରିବାର ସହ ରକ୍ଷା କରିବି।
ନ ହି ମେ ଅଵିଦିତମ୍ କିମ୍ଚିତ୍ ଵନେ ଅସ୍ମିମଃ ଚରତଃ ସଦା । ଚତୁର୍ ଅନ୍ଗମ୍ ହି ଅପି ବଲମ୍ ସୁମହତ୍ ପ୍ରସହେମହି ॥୨-୫୧-
ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ମୁଁ ସବୁବେଳେ ଘୁଞ୍ଚିବାରୁ କିଛି ମୋତେ ଅଜଣା ନାହିଁ। ବଡ଼ ସେନା ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ସମ୍ଭାଳିପାରିବୁ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ତମ୍ ତଦା ଉଵାଚ ରକ୍ଷ୍ଯମାଣାଃ ତ୍ଵଯା ଅନଘ । ନ ଅତ୍ର ଭୀତା ଵଯମ୍ ସର୍ଵେ ଧର୍ମମ୍ ଏଵ ଅନୁପଶ୍ଯତା ॥୨-୫୧-
ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, 'ହେ ନିର୍ମଳ ମନେ, ତୁମେ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛ, ଏଠାରେ ଆମେ କେହି ଭୟ କରୁନାହିଁ; ଆମେ କେବଳ ଧର୍ମକୁ ଦେଖୁଛୁ।'
କଥମ୍ ଦାଶରଥୌ ଭୂମୌ ଶଯାନେ ସହ ସୀତଯା । ଶକ୍ଯା ନିଦ୍ରା ମଯା ଲବ୍ଧୁମ୍ ଜୀଵିତମ୍ ଵା ସୁଖାନି ଵା ॥୨-୫୧-
ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଭୂମିରେ ଶୁଇଥିବାବେଳେ, ମୁଁ କିପରି ଶୁଇପାରିବି, କିମ୍ବା ଜୀବନ କି ସୁଖ ମିଳିପାରିବି?
ଯୋ ନ ଦେଵ ଅସୁରୈଃ ସର୍ଵୈଃ ଶକ୍ଯଃ ପ୍ରସହିତୁମ୍ ଯୁଧି । ତମ୍ ପଶ୍ଯ ସୁଖ ସମ୍ଵିଷ୍ଟମ୍ ତୃଣେଷୁ ସହ ସୀତଯା ॥୨-୫୧-
ଯିଏକି ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହରାଇପାରିନଥିଲେ, ସେ ଏବେ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଘାସ ଉପରେ ଆରାମରେ ଶୁଇଛନ୍ତି, ଦେଖ।
ଯୋ ମନ୍ତ୍ର ତପସା ଲବ୍ଧୋ ଵିଵିଧୈଃ ଚ ପରିଶ୍ରମୈଃ । ଏକୋ ଦଶରଥସ୍ଯ ଏଷ ପୁତ୍ରଃ ସଦୃଶ ଲକ୍ଷଣଃ ॥୨-୫୧-
ଯିଏକି ମନ୍ତ୍ର, ତପସ୍ୟା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରୟାସରେ ମିଳିଥିଲେ, ସେ ଦଶରଥଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ, ଉତ୍ତମ ଗୁଣର ଧାମ।
ଅସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଵ୍ରଜିତଃ ରାଜା ନ ଚିରମ୍ ଵର୍ତଯିଷ୍ଯତି । ଵିଧଵା ମେଦିନୀ ନୂନମ୍ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଏଵ ଭଵିଷ୍ଯତି ॥୨-୫୧-
ସେ ଅବସ୍ଥାରେ ରାଜା ବହୁତ ଦିନ ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଭୂମି ଶୀଘ୍ରେ ବିଧବା ହେବ।
ଵିନଦ୍ଯ ସୁମହା ନାଦମ୍ ଶ୍ରମେଣ ଉପରତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ନିର୍ଘୋଷ ଉପରତମ୍ ତାତ ମନ୍ଯେ ରାଜ ନିଵେଶନମ୍ ॥୨-୫୧-
ନାରୀମାନେ ବଡ଼ ଚିତ୍କାର କରି କରି କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏବେ ସେମାନେ ଚୁପ୍ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ମୋତେ ଲାଗେ, ରାଜପ୍ରାସାଦ ଏବେ ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି।
କୌସଲ୍ଯା ଚୈଵ ରାଜା ଚ ତଥୈଵ ଜନନୀ ମମ । ନ ଆଶମ୍ସେ ଯଦି ଜୀଵନ୍ତି ସର୍ଵେ ତେ ଶର୍ଵରୀମ୍ ଇମାମ୍ ॥୨-୫୧-
କୌଶଳ୍ୟା, ରାଜା ଓ ମୋ ମାଁ—ମୁଁ ଆଶା କରେନାହିଁ ଯେ ସେମାନେ ଏହି ରାତି ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେ।
ଜୀଵେଦ୍ ଅପି ହି ମେ ମାତା ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ଯ ଅନ୍ଵଵେକ୍ଷଯା । ତତ୍ ଦୁହ୍ଖମ୍ ଯତ୍ ତୁ କୌସଲ୍ଯା ଵୀରସୂର୍ ଵିନଶିଷ୍ଯତି ॥୨-୫୧-
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରି ଶାୟଦ୍ ମୋ ମାଁ ବଞ୍ଚିପାରିବେ; କିନ୍ତୁ ବୀର ସନ୍ତାନ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଯେ ଦୁଃଖ ନଷ୍ଟ କରିଦେବ, ସେ ଦୁଃଖ ବଡ଼ ଭୟଙ୍କର।
ଅନୁରକ୍ତ ଜନ ଆକୀର୍ଣା ସୁଖ ଆଲୋକ ପ୍ରିଯ ଆଵହା । ରାଜ ଵ୍ଯସନ ସମ୍ସୃଷ୍ଟା ସା ପୁରୀ ଵିନଶିଷ୍ଯତି ॥୨-୫୧-
ଯେ ସହର ଭକ୍ତ ଲୋକେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଦେଖିଲେ ମନ ଖୁସି ହୁଏ, ଏବେ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବ।
କଥମ୍ ପୁତ୍ରମ୍ ମହାତ୍ମାନମ୍ ଜ୍ଯେଷ୍ଠମ୍ ପ୍ରିଯମପସ୍ଯତଃ । ଶରୀରମ୍ ଧାରଯୁଷ୍ଯାନ୍ତି ପ୍ରାଣା ରାଜ୍ଞୋ ମହାତ୍ମନଃ ॥୨-୫୧-
ମହାନ ରାଜା ତାଙ୍କର ବଡ଼ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ କିପରି ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ରହିପାରିବ?
ଵିନଷ୍ଟେ ନୃପତୌ ପଶ୍ଚାତ୍କୌସଲ୍ଯା ଵିନଶିଷ୍ଯତି । ଅନନ୍ତରମ୍ ଚ ମାତାଽପି ମମ ନାଶମୁପୈଷ୍ଯତି ॥୨-୫୧-
ରାଜା ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ପରେ କୌଶଲ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେବେ; ତା'ପରେ ମୋର ମାଁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଦୁଃଖରେ ଶେଷ ହେବେ।
ଅତିକ୍ରାନ୍ତମ୍ ଅତିକ୍ରାନ୍ତମ୍ ଅନଵାପ୍ଯ ମନୋରଥମ୍ । ରାଜ୍ଯେ ରାମମ୍ ଅନିକ୍ଷିପ୍ଯ ପିତା ମେ ଵିନଶିଷ୍ଯତି ॥୨-୫୧-
ମୋତେ ରାଜ୍ୟରେ ବସାଇବା ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବା ପୂର୍ବରୁ, ମୋର ବାପା ତାଙ୍କ ମନର ଆଶା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଯିବାରୁ ଚାଲିଯିବେ।
ସିଦ୍ଧ ଅର୍ଥାଃ ପିତରମ୍ ଵୃତ୍ତମ୍ ତସ୍ମିନ୍ କାଲେ ହି ଉପସ୍ଥିତେ । ପ୍ରେତ କାର୍ଯେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ସମ୍ସ୍କରିଷ୍ଯନ୍ତି ଭୂମିପମ୍ ॥୨-୫୧-
ମୋର ବାପା ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ରାଜାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାମ କରିବେ।
ରମ୍ଯ ଚତ୍ଵର ସମ୍ସ୍ଥାନାମ୍ ସୁଵିଭକ୍ତ ମହା ପଥାମ୍ । ହର୍ମ୍ଯ ପ୍ରସାଦ ସମ୍ପନ୍ନାମ୍ ଗଣିକା ଵର ଶୋଭିତାମ୍ ॥୨-୫୧-
ସୁନ୍ଦର ଚଉକ ଓ ଚୌଡ଼ା ରାସ୍ତା, ଉଚ୍ଚ ମହଳ ଓ ରାଜପ୍ରାସାଦ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନାରୀମାନେ ଶୋଭା ପାଉଥିବା ସେଇ ସହର,
ରଥ ଅଶ୍ଵ ଗଜ ସମ୍ବାଧାମ୍ ତୂର୍ଯ ନାଦ ଵିନାଦିତାମ୍ । ସର୍ଵ କଲ୍ଯାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣାମ୍ ହୃଷ୍ଟ ପୁଷ୍ଟ ଜନ ଆକୁଲାମ୍ ॥୨-୫୧-
ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀରେ ଭିଡ଼, ବାଜାର ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜାମାଣା, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଓ ଖୁସି ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଭରିଥିବା ଲୋକମାନେ,
ଆରାମ ଉଦ୍ଯାନ ସମ୍ପନ୍ନାମ୍ ସମାଜ ଉତ୍ସଵ ଶାଲିନୀମ୍ । ସୁଖିତା ଵିଚରିଷ୍ଯନ୍ତି ରାଜ ଧାନୀମ୍ ପିତୁର୍ ମମ ॥୨-୫୧-
ବଗିଚା ଓ ଉଦ୍ୟାନରେ ପ୍ରଚୁର, ଉତ୍ସବ ଓ ସମାଜରେ ଭରିଥିବା, ସେଇ ସହରରେ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଘୁଞ୍ଚିବେ।
ଅପି ଜୀଵେଦ୍ଧଶରଥୋ ଵନଵାସାତ୍ପୁନର୍ଵଯମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯାଗମ୍ଯ ମହାତ୍ମାନମପି ପଶ୍ଯେମ ସୁଵ୍ରତମ୍ ॥୨-୫୧-
କାଶ୍ଚିତ୍ ଦଶରଥ ରାଜା ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି, ଆମେ ଅଟବୀ ରୁ ଫେରିଲେ, ସେଇ ମହାନ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କୁ ପୁଣି ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତୁ।
ଅପି ସତ୍ଯ ପ୍ରତିଜ୍ଞେନ ସାର୍ଧମ୍ କୁଶଲିନା ଵଯମ୍ । ନିଵୃତ୍ତେ ଵନ ଵାସେ ଅସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ପ୍ରଵିଶେମହି ॥୨-୫୧-
ସତ୍ୟବାନ୍ ଓ ଅକ୍ଷତ ତାଙ୍କ ସହିତ, ଅଟବୀବାସ ଶେଷ ହେଲେ, ଆମେ ପୁଣି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବା।
ପରିଦେଵଯମାନସ୍ଯ ଦୁହ୍ଖ ଆର୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ତିଷ୍ଠତଃ ରାଜ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଶର୍ଵରୀ ସା ଅତ୍ଯଵର୍ତତ ॥୨-୫୧-
ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା, ବିପଦରେ ପଡ଼ିଥିବା, ମହାନ ରାଜପୁତ୍ର ଯେଉଁଠାରେ ରହିଥିଲେ, ସେଠାରେ ଏକ ରାତି କଟିଗଲା।
ତଥା ହି ସତ୍ଯମ୍ ବ୍ରୁଵତି ପ୍ରଜା ହିତେ । ନର ଇନ୍ଦ୍ର ପୁତ୍ରେ ଗୁରୁ ସୌହୃଦାତ୍ ଗୁହଃ । ମୁମୋଚ ବାଷ୍ପମ୍ ଵ୍ଯସନ ଅଭିପୀଡିତଃ । ଜ୍ଵରା ଆତୁରଃ ନାଗୈଵ ଵ୍ଯଥା ଆତୁରଃ ॥୨-୫୧-
ପ୍ରଜାଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ସତ୍ୟ କଥା କହୁଥିବା ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ଗୁହା ଗଭୀର ସ୍ନେହରୁ ଦୁଃଖରେ ଅତିଭାରିତ ହୋଇ, ଦୁଃଖିତ ହାତୀ ପରି ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ।
thumb|ଦ୍ଵିପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ପଚାଶିଏଁ ସର୍ଗ ପଢ଼ାଯାଉଛି।
ପ୍ରଭାତାଯାମ୍ ତୁ ଶର୍ଵର୍ଯାମ୍ ପୃଥୁ ଵୃକ୍ଷା ମହା ଯଶାଃ । ଉଵାଚ ରାମଃ ସୌମିତ୍ରିମ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣମ୍ ॥୨-୫୨-
ପ୍ରଭାତ ହେବା ସମୟରେ, ମହାନ୍ୟ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯିଏ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣର ଧାରକ।
ଭାସ୍କର ଉଦଯ କାଲୋ ଅଯମ୍ ଗତା ଭଗଵତୀ ନିଶା । ଅସୌ ସୁକୃଷ୍ଣୋ ଵିହଗଃ କୋକିଲଃ ତାତ କୂଜତି ॥୨-୫୨-
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବାର ସମୟ ଆସିଗଲା, ପବିତ୍ର ରାତି ଶେଷ ହେଲା; ଦେଖ, ପ୍ରିୟ, କଳା ପାଖି କୋକିଳ ଡାକୁଛି।
ବର୍ହିଣାନାମ୍ ଚ ନିର୍ଘୋଷଃ ଶ୍ରୂଯତେ ନଦତାମ୍ ଵନେ । ତରାମ ଜାହ୍ନଵୀମ୍ ସୌମ୍ଯ ଶୀଘ୍ରଗାମ୍ ସାଗରମ୍ ଗମାମ୍ ॥୨-୫୨-
ବନରେ ମୟୂରମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି; ସୁମଧୁର, ଚଳନ୍ତୁ, ଆମେ ଶୀଘ୍ର ଚଳିଥିବା ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀ, ଯାହା ସାଗରକୁ ବହିଯାଏ, ଅଟକିଯିବା।
ଵିଜ୍ଞାଯ ରାମସ୍ଯ ଵଚଃ ସୌମିତ୍ରିର୍ ମିତ୍ର ନନ୍ଦନଃ । ଗୁହମ୍ ଆମନ୍ତ୍ର୍ଯ ସୂତମ୍ ଚ ସୋ ଅତିଷ୍ଠଦ୍ ଭ୍ରାତୁର୍ ଅଗ୍ରତଃ ॥୨-୫୨-
ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସୌମିତ୍ରି ମିତ୍ରମାନେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା, ଗୁହା ଓ ସାରଥିଙ୍କୁ ଡାକି, ଭାଇଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାଇଲେ।
ସ ତୁ ରାମସ୍ଯ ଵଚନମ୍ ନିଶମ୍ଯ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ଚ । ସ୍ଥପତିସ୍ତୂର୍ଣମାହୁଯ ସଚିଵାନିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୨-
ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି ଓ ମନେ ଧରି, ନାଉକାପତି ତୁରନ୍ତ ନିଜ ସହଯୋଗୀମାନେ କୁ ଡାକି, ସେମାନେ ପାଖରେ କହିଲେ।
ଅସ୍ଯ ଵାହନସମ୍ଯୁକ୍ତାମ୍ କର୍ଣଗ୍ରାହଵତୀମ୍ ଶୁଭାମ୍ । ସୁପ୍ରତାରାମ୍ ଦୃଢାମ୍ ତୀର୍ଖେ ଶୀଗ୍ରମ୍ ନାଵମୁପାହର ॥୨-୫୨-
ଏଠାକୁ ଭଲ ଭାବେ ତିଆରି, ମଜବୁତ ଓ ଶୀଘ୍ର ଚଳିଥିବା, ଚାପୁ ଲାଗିଥିବା ନୌକା ଆଣ।
ତମ୍ ନିଶମ୍ଯ ସମାଦେଶମ୍ ଗୁହାମାତ୍ଯଗଣୋ ମହାନ୍ । ଉପୋହ୍ଯ ରୁଚିରାମ୍ ନାଵମ୍ ଗୁହାଯ ପ୍ରତ୍ଯଵେଦଯତ୍ ॥୨-୫୨-
ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି, ଗୁହାଙ୍କ ଅନେକ ସହଯୋଗୀମାନେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ନୌକା ଆଣି, ଗୁହାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ।