ତତଃ ଚୀର ଉତ୍ତର ଆସନ୍ଗଃ ସମ୍ଧ୍ଯାମ୍ ଅନ୍ଵାସ୍ଯ ପଶ୍ଚିମାମ୍ । ଜଲମ୍ ଏଵ ଆଦଦେ ଭୋଜ୍ଯମ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଆହୃତମ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ॥୨-୫୦-
ଚୀର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଦେଖି ସନ୍ଧ୍ୟା ବନ୍ଦନା କରି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଜେ ଆଣିଥିବା ପାଣି ମାତ୍ର ଭୋଜନ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ ।
ତସ୍ଯ ଭୂମୌ ଶଯାନସ୍ଯ ପାଦୌ ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ । ସଭାର୍ଯସ୍ଯ ତତଃ ଅଭ୍ଯେତ୍ଯ ତସ୍ଥୌ ଵୃଷ୍କମ୍ ଉପାଶ୍ରିତଃ ॥୨-୫୦-
ରାମ ଭୂମିରେ ଶୋଇଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କର ପାଦ ଧୋଇ, ସୀତା ସହିତ ଗଛ ତଳେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ ।
ଗୁହୋ ଅପି ସହ ସୂତେନ ସୌମିତ୍ରିମ୍ ଅନୁଭାଷଯନ୍ । ଅନ୍ଵଜାଗ୍ରତ୍ ତତଃ ରାମମ୍ ଅପ୍ରମତ୍ତଃ ଧନୁର୍ ଧରଃ ॥୨-୫୦-
ଗୁହା ମଧ୍ୟ ନିଜ ସାରଥି ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ କଥା ହେଉଥିଲେ, ଧନୁଷ ଧରି ସଚେତନ ରହି ରାମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଜାଗିଥିଲେ ।
ତଥା ଶଯାନସ୍ଯ ତତଃ ଅସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ଯଶସ୍ଵିନୋ ଦାଶରଥେର୍ ମହାତ୍ମନଃ । ଅଦୃଷ୍ଟ ଦୁହ୍ଖସ୍ଯ ସୁଖ ଉଚିତସ୍ଯ ସା । ତଦା ଵ୍ଯତୀଯାଯ ଚିରେଣ ଶର୍ଵରୀ ॥୨-୫୦-
ଏପରି ଭାବେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦଶରଥପୁତ୍ର, ଯିଏ ଦୁଃଖ ଜାଣିନଥିଲେ ଓ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ଭୂମିରେ ଶୋଇଥିବାବେଳେ, ସେ ଦୀର୍ଘ ରାତି ଧୀରେ ଧୀରେ କଟିଲା ।
thumb|ଏକପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକିୟ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାବନ୍ ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତମ୍ ଜାଗ୍ରତମ୍ ଅଦମ୍ଭେନ ଭ୍ରାତୁର୍ ଅର୍ଥାଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ । ଗୁହଃ ସମ୍ତାପ ସମ୍ତପ୍ତଃ ରାଘଵମ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୧-
ଭାଇଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ଗୁହା, ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଭାବରେ ଜାଗୁଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ରାଘବଙ୍କୁ ଏପରି କଥା କହିଲେ।
ଇଯମ୍ ତାତ ସୁଖା ଶଯ୍ଯା ତ୍ଵଦ୍ ଅର୍ଥମ୍ ଉପକଲ୍ପିତା । ପ୍ରତ୍ଯାଶ୍ଵସିହି ସାଧ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯାମ୍ ରାଜ ପୁତ୍ର ଯଥା ସୁଖମ୍ ॥୨-୫୧-
ପ୍ରିୟ ରାଜପୁତ୍ର, ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ସୁବିଧାଜନକ ଶୟ୍ୟା ତିଆରି କରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଆରାମରେ ଶୁଅ, ମନ ଶାନ୍ତି ମିଳୁ।
ଉଚିତଃ ଅଯମ୍ ଜନଃ ସର୍ଵଃ କ୍ଲେଶାନାମ୍ ତ୍ଵମ୍ ସୁଖ ଉଚିତଃ । ଗୁପ୍ତି ଅର୍ଥମ୍ ଜାଗରିଷ୍ଯାମଃ କାକୁତ୍ସ୍ଥସ୍ଯ ଵଯମ୍ ନିଶାମ୍ ॥୨-୫୧-
ଏଠାରେ ସମସ୍ତେ କଷ୍ଟ ସହିବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଆରାମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ଆମେ ସମସ୍ତେ ରାତି ଜାଗି ରହି ରାଘବଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବୁ।
ନ ହି ରାମାତ୍ ପ୍ରିଯତରଃ ମମ ଅସ୍ତି ଭୁଵି କଶ୍ଚନ । ବ୍ରଵୀମ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ଅହମ୍ ସତ୍ଯମ୍ ସତ୍ଯେନ ଏଵ ଚ ତେ ଶପେ ॥୨-୫୧-
ଏଇ ପୃଥିବୀରେ ରାମାଠାରୁ ମୋତେ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କେହି ନାହାନ୍ତି। ଏହା ସତ୍ୟ କହୁଛି, ସତ୍ୟକୁ ସାକ୍ଷୀ ରଖି ଶପଥ କରୁଛି।
ଅସ୍ଯ ପ୍ରସାଦାତ୍ ଆଶମ୍ସେ ଲୋକେ ଅସ୍ମିନ୍ ସୁମହଦ୍ ଯଶଃ । ଧର୍ମ ଅଵାପ୍ତିମ୍ ଚ ଵିପୁଲାମ୍ ଅର୍ଥ ଅଵାପ୍ତିମ୍ ଚ କେଵଲାମ୍ ॥୨-୫୧-
ତାଙ୍କର କୃପାରେ ଏହି ଜଗତରେ ବଡ଼ ମାନ, ବହୁତ ଧର୍ମ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଧନ ମିଳିବା ଆଶା କରେ।
ସୋ ଅହମ୍ ପ୍ରିଯ ସଖମ୍ ରାମମ୍ ଶଯାନମ୍ ସହ ସୀତଯା । ରକ୍ଷିଷ୍ଯାମି ଧନୁଷ୍ ପାଣିଃ ସର୍ଵତଃ ଜ୍ଞାତିଭିଃ ସହ ॥୨-୫୧-
ଏହିଠାରେ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଶୁଇଥିବା ମୋ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ରାମଙ୍କୁ, ମୁଁ ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି ଏପଟେ ସେପଟେ ମୋ ପରିବାର ସହ ରକ୍ଷା କରିବି।
ନ ହି ମେ ଅଵିଦିତମ୍ କିମ୍ଚିତ୍ ଵନେ ଅସ୍ମିମଃ ଚରତଃ ସଦା । ଚତୁର୍ ଅନ୍ଗମ୍ ହି ଅପି ବଲମ୍ ସୁମହତ୍ ପ୍ରସହେମହି ॥୨-୫୧-
ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ମୁଁ ସବୁବେଳେ ଘୁଞ୍ଚିବାରୁ କିଛି ମୋତେ ଅଜଣା ନାହିଁ। ବଡ଼ ସେନା ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ସମ୍ଭାଳିପାରିବୁ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ତମ୍ ତଦା ଉଵାଚ ରକ୍ଷ୍ଯମାଣାଃ ତ୍ଵଯା ଅନଘ । ନ ଅତ୍ର ଭୀତା ଵଯମ୍ ସର୍ଵେ ଧର୍ମମ୍ ଏଵ ଅନୁପଶ୍ଯତା ॥୨-୫୧-
ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, 'ହେ ନିର୍ମଳ ମନେ, ତୁମେ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛ, ଏଠାରେ ଆମେ କେହି ଭୟ କରୁନାହିଁ; ଆମେ କେବଳ ଧର୍ମକୁ ଦେଖୁଛୁ।'
କଥମ୍ ଦାଶରଥୌ ଭୂମୌ ଶଯାନେ ସହ ସୀତଯା । ଶକ୍ଯା ନିଦ୍ରା ମଯା ଲବ୍ଧୁମ୍ ଜୀଵିତମ୍ ଵା ସୁଖାନି ଵା ॥୨-୫୧-
ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଭୂମିରେ ଶୁଇଥିବାବେଳେ, ମୁଁ କିପରି ଶୁଇପାରିବି, କିମ୍ବା ଜୀବନ କି ସୁଖ ମିଳିପାରିବି?
ଯୋ ନ ଦେଵ ଅସୁରୈଃ ସର୍ଵୈଃ ଶକ୍ଯଃ ପ୍ରସହିତୁମ୍ ଯୁଧି । ତମ୍ ପଶ୍ଯ ସୁଖ ସମ୍ଵିଷ୍ଟମ୍ ତୃଣେଷୁ ସହ ସୀତଯା ॥୨-୫୧-
ଯିଏକି ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହରାଇପାରିନଥିଲେ, ସେ ଏବେ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଘାସ ଉପରେ ଆରାମରେ ଶୁଇଛନ୍ତି, ଦେଖ।
ଯୋ ମନ୍ତ୍ର ତପସା ଲବ୍ଧୋ ଵିଵିଧୈଃ ଚ ପରିଶ୍ରମୈଃ । ଏକୋ ଦଶରଥସ୍ଯ ଏଷ ପୁତ୍ରଃ ସଦୃଶ ଲକ୍ଷଣଃ ॥୨-୫୧-
ଯିଏକି ମନ୍ତ୍ର, ତପସ୍ୟା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରୟାସରେ ମିଳିଥିଲେ, ସେ ଦଶରଥଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ, ଉତ୍ତମ ଗୁଣର ଧାମ।
ଅସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଵ୍ରଜିତଃ ରାଜା ନ ଚିରମ୍ ଵର୍ତଯିଷ୍ଯତି । ଵିଧଵା ମେଦିନୀ ନୂନମ୍ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଏଵ ଭଵିଷ୍ଯତି ॥୨-୫୧-
ସେ ଅବସ୍ଥାରେ ରାଜା ବହୁତ ଦିନ ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଭୂମି ଶୀଘ୍ରେ ବିଧବା ହେବ।
ଵିନଦ୍ଯ ସୁମହା ନାଦମ୍ ଶ୍ରମେଣ ଉପରତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ନିର୍ଘୋଷ ଉପରତମ୍ ତାତ ମନ୍ଯେ ରାଜ ନିଵେଶନମ୍ ॥୨-୫୧-
ନାରୀମାନେ ବଡ଼ ଚିତ୍କାର କରି କରି କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏବେ ସେମାନେ ଚୁପ୍ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ମୋତେ ଲାଗେ, ରାଜପ୍ରାସାଦ ଏବେ ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି।
କୌସଲ୍ଯା ଚୈଵ ରାଜା ଚ ତଥୈଵ ଜନନୀ ମମ । ନ ଆଶମ୍ସେ ଯଦି ଜୀଵନ୍ତି ସର୍ଵେ ତେ ଶର୍ଵରୀମ୍ ଇମାମ୍ ॥୨-୫୧-
କୌଶଳ୍ୟା, ରାଜା ଓ ମୋ ମାଁ—ମୁଁ ଆଶା କରେନାହିଁ ଯେ ସେମାନେ ଏହି ରାତି ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେ।
ଜୀଵେଦ୍ ଅପି ହି ମେ ମାତା ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ଯ ଅନ୍ଵଵେକ୍ଷଯା । ତତ୍ ଦୁହ୍ଖମ୍ ଯତ୍ ତୁ କୌସଲ୍ଯା ଵୀରସୂର୍ ଵିନଶିଷ୍ଯତି ॥୨-୫୧-
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରି ଶାୟଦ୍ ମୋ ମାଁ ବଞ୍ଚିପାରିବେ; କିନ୍ତୁ ବୀର ସନ୍ତାନ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଯେ ଦୁଃଖ ନଷ୍ଟ କରିଦେବ, ସେ ଦୁଃଖ ବଡ଼ ଭୟଙ୍କର।
ଅନୁରକ୍ତ ଜନ ଆକୀର୍ଣା ସୁଖ ଆଲୋକ ପ୍ରିଯ ଆଵହା । ରାଜ ଵ୍ଯସନ ସମ୍ସୃଷ୍ଟା ସା ପୁରୀ ଵିନଶିଷ୍ଯତି ॥୨-୫୧-
ଯେ ସହର ଭକ୍ତ ଲୋକେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଦେଖିଲେ ମନ ଖୁସି ହୁଏ, ଏବେ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବ।
କଥମ୍ ପୁତ୍ରମ୍ ମହାତ୍ମାନମ୍ ଜ୍ଯେଷ୍ଠମ୍ ପ୍ରିଯମପସ୍ଯତଃ । ଶରୀରମ୍ ଧାରଯୁଷ୍ଯାନ୍ତି ପ୍ରାଣା ରାଜ୍ଞୋ ମହାତ୍ମନଃ ॥୨-୫୧-
ମହାନ ରାଜା ତାଙ୍କର ବଡ଼ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ କିପରି ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ରହିପାରିବ?
ଵିନଷ୍ଟେ ନୃପତୌ ପଶ୍ଚାତ୍କୌସଲ୍ଯା ଵିନଶିଷ୍ଯତି । ଅନନ୍ତରମ୍ ଚ ମାତାଽପି ମମ ନାଶମୁପୈଷ୍ଯତି ॥୨-୫୧-
ରାଜା ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ପରେ କୌଶଲ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେବେ; ତା'ପରେ ମୋର ମାଁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଦୁଃଖରେ ଶେଷ ହେବେ।
ଅତିକ୍ରାନ୍ତମ୍ ଅତିକ୍ରାନ୍ତମ୍ ଅନଵାପ୍ଯ ମନୋରଥମ୍ । ରାଜ୍ଯେ ରାମମ୍ ଅନିକ୍ଷିପ୍ଯ ପିତା ମେ ଵିନଶିଷ୍ଯତି ॥୨-୫୧-
ମୋତେ ରାଜ୍ୟରେ ବସାଇବା ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବା ପୂର୍ବରୁ, ମୋର ବାପା ତାଙ୍କ ମନର ଆଶା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଯିବାରୁ ଚାଲିଯିବେ।
ସିଦ୍ଧ ଅର୍ଥାଃ ପିତରମ୍ ଵୃତ୍ତମ୍ ତସ୍ମିନ୍ କାଲେ ହି ଉପସ୍ଥିତେ । ପ୍ରେତ କାର୍ଯେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ସମ୍ସ୍କରିଷ୍ଯନ୍ତି ଭୂମିପମ୍ ॥୨-୫୧-
ମୋର ବାପା ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ରାଜାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାମ କରିବେ।
ରମ୍ଯ ଚତ୍ଵର ସମ୍ସ୍ଥାନାମ୍ ସୁଵିଭକ୍ତ ମହା ପଥାମ୍ । ହର୍ମ୍ଯ ପ୍ରସାଦ ସମ୍ପନ୍ନାମ୍ ଗଣିକା ଵର ଶୋଭିତାମ୍ ॥୨-୫୧-
ସୁନ୍ଦର ଚଉକ ଓ ଚୌଡ଼ା ରାସ୍ତା, ଉଚ୍ଚ ମହଳ ଓ ରାଜପ୍ରାସାଦ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନାରୀମାନେ ଶୋଭା ପାଉଥିବା ସେଇ ସହର,
ରଥ ଅଶ୍ଵ ଗଜ ସମ୍ବାଧାମ୍ ତୂର୍ଯ ନାଦ ଵିନାଦିତାମ୍ । ସର୍ଵ କଲ୍ଯାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣାମ୍ ହୃଷ୍ଟ ପୁଷ୍ଟ ଜନ ଆକୁଲାମ୍ ॥୨-୫୧-
ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀରେ ଭିଡ଼, ବାଜାର ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜାମାଣା, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଓ ଖୁସି ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଭରିଥିବା ଲୋକମାନେ,
ଆରାମ ଉଦ୍ଯାନ ସମ୍ପନ୍ନାମ୍ ସମାଜ ଉତ୍ସଵ ଶାଲିନୀମ୍ । ସୁଖିତା ଵିଚରିଷ୍ଯନ୍ତି ରାଜ ଧାନୀମ୍ ପିତୁର୍ ମମ ॥୨-୫୧-
ବଗିଚା ଓ ଉଦ୍ୟାନରେ ପ୍ରଚୁର, ଉତ୍ସବ ଓ ସମାଜରେ ଭରିଥିବା, ସେଇ ସହରରେ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଘୁଞ୍ଚିବେ।
ଅପି ଜୀଵେଦ୍ଧଶରଥୋ ଵନଵାସାତ୍ପୁନର୍ଵଯମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯାଗମ୍ଯ ମହାତ୍ମାନମପି ପଶ୍ଯେମ ସୁଵ୍ରତମ୍ ॥୨-୫୧-
କାଶ୍ଚିତ୍ ଦଶରଥ ରାଜା ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି, ଆମେ ଅଟବୀ ରୁ ଫେରିଲେ, ସେଇ ମହାନ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କୁ ପୁଣି ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତୁ।
ଅପି ସତ୍ଯ ପ୍ରତିଜ୍ଞେନ ସାର୍ଧମ୍ କୁଶଲିନା ଵଯମ୍ । ନିଵୃତ୍ତେ ଵନ ଵାସେ ଅସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ପ୍ରଵିଶେମହି ॥୨-୫୧-
ସତ୍ୟବାନ୍ ଓ ଅକ୍ଷତ ତାଙ୍କ ସହିତ, ଅଟବୀବାସ ଶେଷ ହେଲେ, ଆମେ ପୁଣି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବା।