ଅଵିଦୂରାତ୍ ଅଯମ୍ ନଦ୍ଯା ବହୁ ପୁଷ୍ପ ପ୍ରଵାଲଵାନ୍ । ସୁମହାନ୍ ଇନ୍ଗୁଦୀ ଵୃକ୍ଷୋ ଵସାମଃ ଅତ୍ର ଏଵ ସାରଥେ ॥୨-୫୦-
'ନଦୀଠାରୁ ଦୂର ନୁହେଁ, ଏଠି ଏକ ବଡ଼ ଇଂଗୁଡ଼ି ଗଛ ଅଛି, ଯାହା ଫୁଲ ଓ ପତ୍ରରେ ଭରିଥିଲା; ସାରଥି, ଆମେ ଏଠି ରହିବା।'
ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମଃ ସରିତାମ୍ ଶ୍ରେଷ୍ଠାମ୍ ସମ୍ମାନ୍ଯସଲିଲାମ୍ ଶିଵାମ୍ । ଦେଵଦାନଵଗନ୍ଧର୍ଵମୃଗମାନୁଷପକ୍ଷିଣାମ୍ ॥୨-୫୦-
'ଆମେ ସରିତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପବିତ୍ର ଓ ସମ୍ମାନିତ ଗଙ୍ଗାକୁ ଦେଖିବା, ଯାହାର ଜଳ ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପଶୁ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମାନେ।'
ଲକ୍ଷଣଃ ଚ ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ଚ ବାଢମ୍ ଇତି ଏଵ ରାଘଵମ୍ । ଉକ୍ତ୍ଵା ତମ୍ ଇନ୍ଗୁଦୀ ଵୃକ୍ଷମ୍ ତଦା ଉପଯଯତୁର୍ ହଯୈଃ ॥୨-୫୦-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଘବଙ୍କୁ 'ଠିକ୍ ଅଛି' ବୋଲି କହି, ଏହିବେ ହସ୍ତୀମାନେ ସହିତ ସେଇ ଇଂଗୁଡ଼ି ଗଛ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ରାମଃ ଅଭିଯାଯ ତମ୍ ରମ୍ଯମ୍ ଵୃକ୍ଷମ୍ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁ ନନ୍ଦନଃ । ରଥାତ୍ ଅଵାତରତ୍ ତସ୍ମାତ୍ ସଭାର୍ଯଃ ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ॥୨-୫୦-
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଆନନ୍ଦ ରାମ, ସେଇ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଗଛ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରଥରୁ ଅବତରିଲେ।
ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ଅପି ଅଵତୀର୍ଯ ଏଵ ମୋଚଯିତ୍ଵା ହଯ ଉତ୍ତମାନ୍ । ଵୃକ୍ଷ ମୂଲ ଗତମ୍ ରାମମ୍ ଉପତସ୍ଥେ କୃତ ଅନ୍ଜଲିଃ ॥୨-୫୦-
ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ରଥରୁ ଅବତରି, ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଖୋଲିଦେଲେ, ଏବଂ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଗଛ ତଳେ ଥିବା ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ଦଢ଼ିଲେ।
ତତ୍ର ରାଜା ଗୁହୋ ନାମ ରାମସ୍ଯ ଆତ୍ମ ସମଃ ସଖା । ନିଷାଦ ଜାତ୍ଯୋ ବଲଵାନ୍ ସ୍ଥପତିଃ ଚ ଇତି ଵିଶ୍ରୁତଃ ॥୨-୫୦-
ସେଠାରେ ଗୁହ ନାମକ ରାଜା, ଯିଏ ରାମଙ୍କ ସମାନ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ, ନିଷାଦ ଜାତିର ପ୍ରମୁଖ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେ ଆସିଲେ।
ସ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପୁରୁଷ ଵ୍ଯାଘ୍ରମ୍ ରାମମ୍ ଵିଷଯମ୍ ଆଗତମ୍ । ଵୃଦ୍ଧୈଃ ପରିଵୃତଃ ଅମାତ୍ଯୈଃ ଜ୍ଞାତିଭିଃ ଚ ଅପି ଉପାଗତଃ ॥୨-୫୦-
ରାମଙ୍କ ଆଗମନ ବିଷୟରେ ଶୁଣି, ବୟସ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ଗୁହା ଆସିଲେ ।
ତତଃ ନିଷାଦ ଅଧିପତିମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୂରାତ୍ ଅଵସ୍ଥିତମ୍ । ସହ ସୌମିତ୍ରିଣା ରାମଃ ସମାଗଚ୍ଚଦ୍ ଗୁହେନ ସଃ ॥୨-୫୦-
ତାପରେ ଦୂରରୁ ନିଷାଦ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗୁହାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ।
ତମ୍ ଆର୍ତଃ ସମ୍ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଗୁହୋ ରାଘଵମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ । ଯଥା ଅଯୋଧ୍ଯା ତଥା ଇଦମ୍ ତେ ରାମ କିମ୍ କରଵାଣି ତେ ॥୨-୫୦-
ବିଷଣ୍ଣ ହୃଦୟରେ ଗୁହା ରାମଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ, "ରାମ, ଏହି ଜମି ତୁମର ଅୟୋଧ୍ୟା ପରି ଅଟୁଟ୍ ଅଛି, ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି କୁହ ।"
ଈଦୃଶମ୍ ହି ମହାବାହୋ କଃ ପ୍ରପ୍ସ୍ଯତ୍ଯତିଥିମ୍ ପ୍ରିଯମ୍ । ତତଃ ଗୁଣଵଦ୍ ଅନ୍ନ ଅଦ୍ଯମ୍ ଉପାଦାଯ ପୃଥଗ୍ ଵିଧମ୍ । ଅର୍ଘ୍ଯମ୍ ଚ ଉପାନଯତ୍ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଚ ଇଦମ୍ ଉଵାଚ ହ ॥୨-୫୦-
ଏପରି ମହାବଳଶାଳୀ ଅତିଥି କିଏ ପାଇପାରିବ ? ଏହିପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭଲ ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ଏବଂ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ ଗୁହା ଶୀଘ୍ର ଆଗକୁ ଆସି ଏହି କଥା କହିଲେ ।
ସ୍ଵାଗତମ୍ ତେ ମହା ବାହୋ ତଵ ଇଯମ୍ ଅଖିଲା ମହୀ । ଵଯମ୍ ପ୍ରେଷ୍ଯା ଭଵାନ୍ ଭର୍ତା ସାଧୁ ରାଜ୍ଯମ୍ ପ୍ରଶାଧି ନଃ ॥୨-୫୦-
ମହାବଳୀ, ତୁମକୁ ସ୍ବାଗତ । ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂମି ତୁମର । ଆମେ ସମସ୍ତେ ତୁମର ଦାସ, ତୁମେ ଆମ ପ୍ରଭୁ । ଦୟାକରି ଆମ ରାଜ୍ୟକୁ ଭଲଭାବେ ଚାଲାଅ ।
ଭକ୍ଷ୍ଯମ୍ ଭୋଜ୍ଯମ୍ ଚ ପେଯମ୍ ଚ ଲେହ୍ଯମ୍ ଚ ଇଦମ୍ ଉପସ୍ଥିତମ୍ । ଶଯନାନି ଚ ମୁଖ୍ଯାନି ଵାଜିନାମ୍ ଖାଦନମ୍ ଚ ତେ ॥୨-୫୦-
ଏଠାରେ ଖାଇବା, ଭୋଗ କରିବା, ପିଇବା ଓ ଚାଟିବା ପାଇଁ ଭଲ ଖାଦ୍ୟ ରହିଛି, ଉତ୍ତମ ଶୟନା ଓ ତୁମର ଘୋଡ଼ାମାନେ ପାଇଁ ଚାରା ମଧ୍ୟ ଅଛି ।
ଗୁହମ୍ ଏଵ ବ୍ରୁଵାଣମ୍ ତମ୍ ରାଘଵଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହ ॥୨-୫୦-
ଏପରି କହୁଥିବା ଗୁହାଙ୍କୁ ରାମ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ।
ଅର୍ଚିତାଃ ଚୈଵ ହୃଷ୍ଟାଃ ଚ ଭଵତା ସର୍ଵଥା ଵଯମ୍ । ପଦ୍ଭ୍ଯାମ୍ ଅଭିଗମାଚ୍ ଚୈଵ ସ୍ନେହ ସମ୍ଦର୍ଶନେନ ଚ ॥୨-୫୦-
ତୁମେ ନିଜେ ଆସି ଆମକୁ ଯେପରି ସ୍ନେହ ଓ ଆଦର ଦେଲ, ତାହିଁ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ମାନିତ ଓ ଖୁସି ହେଲୁ ।
ଭୁଜାଭ୍ଯାମ୍ ସାଧୁ ଵୃତ୍ତାଭ୍ଯାମ୍ ପୀଡଯନ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ । ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ତ୍ଵାମ୍ ଗୁହ ପଶ୍ଯାମିଅରୋଗମ୍ ସହ ବାନ୍ଧଵୈଃ ॥୨-୫୦-
ରାମ ଗୁହାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ, "ଗୁହା, ତୁମେ ଓ ତୁମ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସୁସ୍ଥ ଦେଖି ମୋତେ ବହୁତ ଖୁସି ଲାଗିଲା ।"
ଅପି ତେ କୂଶଲମ୍ ରାଷ୍ଟ୍ରେ ମିତ୍ରେଷୁ ଚ ଧନେଷୁ ଚ । ଯତ୍ ତୁ ଇଦମ୍ ଭଵତା କିମ୍ଚିତ୍ ପ୍ରୀତ୍ଯା ସମୁପକଲ୍ପିତମ୍ । ସର୍ଵମ୍ ତତ୍ ଅନୁଜାନାମି ନ ହି ଵର୍ତେ ପ୍ରତିଗ୍ରହେ ॥୨-୫୦-
ତୁମର ରାଜ୍ୟ, ବନ୍ଧୁ ଓ ଧନ ଭଲ ଅଛି ତୋ ? ତୁମେ ଯାହା ପ୍ରେମରେ ଆମ ପାଇଁ ତୟାରି କରିଛ, ସେ ସବୁ ମୁଁ ମାନିଲି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଦାନ ନେବା ଆଦତ ରଖେନି ।
କୁଶ ଚୀର ଅଜିନ ଧରମ୍ ଫଲ ମୂଲ ଅଶନମ୍ ଚ ମାମ୍ । ଵିଦ୍ଧି ପ୍ରଣିହିତମ୍ ଧର୍ମେ ତାପସମ୍ ଵନ ଗୋଚରମ୍ ॥୨-୫୦-
ମୋତେ ତୁମେ ଏହିପରି ଜଣା — ମୁଁ କୁଶ, ଚୀର ଓ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ, ଧର୍ମରେ ଲଗ୍ନ ଏବଂ ଅରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ଜଣେ ତପସ୍ବୀ ।
ଅଶ୍ଵାନାମ୍ ଖାଦନେନ ଅହମ୍ ଅର୍ଥୀ ନ ଅନ୍ଯେନ କେନଚିତ୍ । ଏତାଵତା ଅତ୍ର ଭଵତା ଭଵିଷ୍ଯାମି ସୁପୂଜିତଃ ॥୨-୫୦-
ମୋତେ କେବଳ ଘୋଡ଼ାମାନେ ପାଇଁ ଚାରା ଦରକାର, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ । ଏହି ଯଥେଷ୍ଟ ହେଲେ ମୁଁ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେବି ।
ଏତେ ହି ଦଯିତା ରାଜ୍ଞଃ ପିତୁର୍ ଦଶରଥସ୍ଯ ମେ । ଏତୈଃ ସୁଵିହିତୈଃ ଅଶ୍ଵୈଃ ଭଵିଷ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ଅର୍ଚିତଃ ॥୨-୫୦-
ଏହି ଘୋଡ଼ାମାନେ ମୋ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ପ୍ରିୟ । ଏମାନେ ଭଲ ଭାବରେ ଦେଖାଶୁଣା ହେଲେ, ମୁଁ ତୁମ ସମ୍ମାନ ପାଇବି ।
ଅଶ୍ଵାନାମ୍ ପ୍ରତିପାନମ୍ ଚ ଖାଦନମ୍ ଚୈଵ ସୋ ଅନ୍ଵଶାତ୍ । ଗୁହଃ ତତ୍ର ଏଵ ପୁରୁଷାମ୍ସ୍ ତ୍ଵରିତମ୍ ଦୀଯତାମ୍ ଇତି ॥୨-୫୦-
ତାପରେ ଗୁହା ନିଜ ଲୋକମାନେକୁ ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ାମାନେ ପାଇଁ ପାଣି ଓ ଚାରା ଦେବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ ।
ତତଃ ଚୀର ଉତ୍ତର ଆସନ୍ଗଃ ସମ୍ଧ୍ଯାମ୍ ଅନ୍ଵାସ୍ଯ ପଶ୍ଚିମାମ୍ । ଜଲମ୍ ଏଵ ଆଦଦେ ଭୋଜ୍ଯମ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଆହୃତମ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ॥୨-୫୦-
ଚୀର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଦେଖି ସନ୍ଧ୍ୟା ବନ୍ଦନା କରି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଜେ ଆଣିଥିବା ପାଣି ମାତ୍ର ଭୋଜନ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ ।
ତସ୍ଯ ଭୂମୌ ଶଯାନସ୍ଯ ପାଦୌ ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ । ସଭାର୍ଯସ୍ଯ ତତଃ ଅଭ୍ଯେତ୍ଯ ତସ୍ଥୌ ଵୃଷ୍କମ୍ ଉପାଶ୍ରିତଃ ॥୨-୫୦-
ରାମ ଭୂମିରେ ଶୋଇଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କର ପାଦ ଧୋଇ, ସୀତା ସହିତ ଗଛ ତଳେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ ।
ଗୁହୋ ଅପି ସହ ସୂତେନ ସୌମିତ୍ରିମ୍ ଅନୁଭାଷଯନ୍ । ଅନ୍ଵଜାଗ୍ରତ୍ ତତଃ ରାମମ୍ ଅପ୍ରମତ୍ତଃ ଧନୁର୍ ଧରଃ ॥୨-୫୦-
ଗୁହା ମଧ୍ୟ ନିଜ ସାରଥି ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ କଥା ହେଉଥିଲେ, ଧନୁଷ ଧରି ସଚେତନ ରହି ରାମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଜାଗିଥିଲେ ।
ତଥା ଶଯାନସ୍ଯ ତତଃ ଅସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ଯଶସ୍ଵିନୋ ଦାଶରଥେର୍ ମହାତ୍ମନଃ । ଅଦୃଷ୍ଟ ଦୁହ୍ଖସ୍ଯ ସୁଖ ଉଚିତସ୍ଯ ସା । ତଦା ଵ୍ଯତୀଯାଯ ଚିରେଣ ଶର୍ଵରୀ ॥୨-୫୦-
ଏପରି ଭାବେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦଶରଥପୁତ୍ର, ଯିଏ ଦୁଃଖ ଜାଣିନଥିଲେ ଓ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ଭୂମିରେ ଶୋଇଥିବାବେଳେ, ସେ ଦୀର୍ଘ ରାତି ଧୀରେ ଧୀରେ କଟିଲା ।
thumb|ଏକପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକିୟ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାବନ୍ ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତମ୍ ଜାଗ୍ରତମ୍ ଅଦମ୍ଭେନ ଭ୍ରାତୁର୍ ଅର୍ଥାଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ । ଗୁହଃ ସମ୍ତାପ ସମ୍ତପ୍ତଃ ରାଘଵମ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୧-
ଭାଇଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ଗୁହା, ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଭାବରେ ଜାଗୁଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ରାଘବଙ୍କୁ ଏପରି କଥା କହିଲେ।
ଇଯମ୍ ତାତ ସୁଖା ଶଯ୍ଯା ତ୍ଵଦ୍ ଅର୍ଥମ୍ ଉପକଲ୍ପିତା । ପ୍ରତ୍ଯାଶ୍ଵସିହି ସାଧ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯାମ୍ ରାଜ ପୁତ୍ର ଯଥା ସୁଖମ୍ ॥୨-୫୧-
ପ୍ରିୟ ରାଜପୁତ୍ର, ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ସୁବିଧାଜନକ ଶୟ୍ୟା ତିଆରି କରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଆରାମରେ ଶୁଅ, ମନ ଶାନ୍ତି ମିଳୁ।
ଉଚିତଃ ଅଯମ୍ ଜନଃ ସର୍ଵଃ କ୍ଲେଶାନାମ୍ ତ୍ଵମ୍ ସୁଖ ଉଚିତଃ । ଗୁପ୍ତି ଅର୍ଥମ୍ ଜାଗରିଷ୍ଯାମଃ କାକୁତ୍ସ୍ଥସ୍ଯ ଵଯମ୍ ନିଶାମ୍ ॥୨-୫୧-
ଏଠାରେ ସମସ୍ତେ କଷ୍ଟ ସହିବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଆରାମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ଆମେ ସମସ୍ତେ ରାତି ଜାଗି ରହି ରାଘବଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବୁ।
ନ ହି ରାମାତ୍ ପ୍ରିଯତରଃ ମମ ଅସ୍ତି ଭୁଵି କଶ୍ଚନ । ବ୍ରଵୀମ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ଅହମ୍ ସତ୍ଯମ୍ ସତ୍ଯେନ ଏଵ ଚ ତେ ଶପେ ॥୨-୫୧-
ଏଇ ପୃଥିବୀରେ ରାମାଠାରୁ ମୋତେ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କେହି ନାହାନ୍ତି। ଏହା ସତ୍ୟ କହୁଛି, ସତ୍ୟକୁ ସାକ୍ଷୀ ରଖି ଶପଥ କରୁଛି।
ଅସ୍ଯ ପ୍ରସାଦାତ୍ ଆଶମ୍ସେ ଲୋକେ ଅସ୍ମିନ୍ ସୁମହଦ୍ ଯଶଃ । ଧର୍ମ ଅଵାପ୍ତିମ୍ ଚ ଵିପୁଲାମ୍ ଅର୍ଥ ଅଵାପ୍ତିମ୍ ଚ କେଵଲାମ୍ ॥୨-୫୧-
ତାଙ୍କର କୃପାରେ ଏହି ଜଗତରେ ବଡ଼ ମାନ, ବହୁତ ଧର୍ମ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଧନ ମିଳିବା ଆଶା କରେ।