ଦେଵସମ୍ଘାପ୍ଲୁତଜଲାମ୍ ନିର୍ମଲୋତ୍ପଲଶୋଭିତାମ୍ । କ୍ଵଚିଦାଭୋଗପୁଲିନାମ୍ କ୍ଵଚିନ୍ନର୍ମଲଵାଲୁକାମ୍ ॥୨-୫୦-
କେଉଁଠି ଦେବତାମାନେ ତାହାର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ନଦୀ ନିର୍ମଳ କମଳ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା; କେଉଁଠି ତାହା ବିସ୍ତୃତ ବାଲୁକା ଚରରେ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଥିଲା, କେଉଁଠି ତାହାର କୂଳ ଶୁଦ୍ଧ ବାଲିରେ ଢାକିଥିଲା।
ହମ୍ସ ସରସ ସମ୍ଘୁଷ୍ଟାମ୍ ଚକ୍ର ଵାକ ଉପକୂଜିତାମ୍ । ସଦାମଦୈଶ୍ଚ ଵିହଗୈରଭିସମ୍ନାଦିତାମ୍ ତରାମ୍ ॥୨-୫୦-
ତାହାର କୂଳ ହଂସ ଓ ସାରସ ପକ୍ଷୀର ଡାକରେ ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧୁର ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲେ; ଏବଂ ସେଠାରେ ସଦା ମଦମସ୍ତ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ହର୍ଷର ଗୀତ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା।
କ୍ଵଚିତ୍ତୀରରୁହୈର୍ଵୃକ୍ଷୈର୍ମାଲାଭିରିଵ ଶୋଭିତାମ୍ । କ୍ଵଚିତ୍ଫୁଲ୍ଲୋତ୍ପଲଚ୍ଛନ୍ନାମ୍ କ୍ଵଚିତ୍ପଦ୍ମଵନାକୁଲାମ୍ ॥୨-୫୦-
କେଉଁଠି ତୀରପରି ଗଛମାନେ ମାଳା ଭଳି ନଦୀକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ; କେଉଁଠି ଫୁଲିଥିବା କମଳ ଫୁଲରେ ତାହା ଢାକିଯାଇଥିଲା, ଆଉ କେଉଁଠି ଅନେକ କମଳ ଗଛରେ ଭରିଯାଇଥିଲା।
କ୍ଵଚିତ୍କୁମୁଦଷ୍ଣ୍ଡୈଶ୍ଚ କୁଡ୍ମଲୈରୁପଶୋଭିତାମ୍ । ନାନାପୁଷ୍ପରଜୋଧ୍ଵସ୍ତାମ୍ ସମଦାମିଵ ଚ କ୍ଵଚିତ୍ ॥୨-୫୦-
କେଉଁଠି କୁମୁଦ ମାଳା ଓ କୁଡମଳ ଫୁଲରେ ନଦୀ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା; କେଉଁଠି ନାନା ପୁଷ୍ପର ରେଣୁରେ ଛିଟିଯାଇ, ମଦମସ୍ତ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଵ୍ଯପେତମଲସମ୍ଘାତାମ୍ ମଣିନିର୍ମଲଦର୍ଶନାମ୍ । ଦିଶାଗଜୈର୍ଵନଗଜୈର୍ମତ୍ତୈଶ୍ଚ ଵରଵାରଣୈଃ ॥୨-୫୦-
ଅପବିତ୍ର ମାଟିର ଦଳ ନଥିଲା, ତାହା ମଣି ଭଳି ନିର୍ମଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ତାହାର କୂଳରେ ଦିଗ୍ଗଜ ଓ ଅଟବାର ମହା ହାତୀମାନେ ଚରୁଥିଲେ।
ଦେଵୋପଵାହ୍ଯଶ୍ଚ ମୁହୁଃ ସମ୍ନାଦିତଵନାନ୍ତରାମ୍ । ପ୍ରମଦାମିଵ ଯତ୍ନେ ନ ଭୂଷିତାମ୍ ଭୂଷଣୋତ୍ତମୈଃ ॥୨-୫୦-
ବାରମ୍ବାର ଦେବତାଙ୍କର ହାତୀମାନେ ତାହାର ଅଟବାକୁ ଗଞ୍ଜାଉଥିଲେ; ନଦୀ ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗହଣା ପିନ୍ଧିନଥିବା ପ୍ରିୟା ଭଳି ସେ ଅଲଙ୍କାର ବିନା ମଧ୍ୟ ଶୋଭିତ।
ଫଲୈଃ ପୁଷ୍ପୈଃ କିସଲଯୈର୍ଵଋତାମ୍ ଗୁଲ୍ମୈଦ୍ଦ୍ଵିଜୈସ୍ତଥା । ଶିମ୍ଶୁମରୈଃ ଚ ନକ୍ରୈଃ ଚ ଭୁଜମ୍ଗୈଃ ଚ ନିଷେଵିତାମ୍ ॥୨-୫୦-
ଫଳ, ଫୁଲ ଓ କିଶଳୟରେ ଭରିଥିଲା, ଜଙ୍ଗଲ ଝାଡ଼ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାହାକୁ ଆବୃତ କରିଥିଲେ; ଶିମ୍ଶୁମାର, ମଗର ଓ ସାପମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ବସୁଥିଲେ।
ଵିଷ୍ଣୁପାଦଚ୍ଯୁତାମ୍ ଦିଵ୍ଯାମପାପାମ୍ ପାପନାଶିନୀମ୍ । ତାମ୍ ଶଙ୍କରଜଟାଜୂଟାଦ୍ଭ୍ରଷ୍ଟାମ୍ ସାଗରତେଜସା ॥୨-୫୦-
ସେ ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପାଦ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ନିର୍ମଳ ଓ ପାପ ନାଶ କରୁଥିବା; ଶଙ୍କରଙ୍କର ଯଟା ଠାରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଥିବା, ସାଗରର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ।
ସମୁଦ୍ରମହୀଷୀମ୍ ଗଙ୍ଗାମ୍ ସାରସକ୍ରୌଞ୍ଚନାଦିତାମ୍ । ଆସସାଦ ମହାବାହୁଃ ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁରମ୍ ପ୍ରତି ॥୨-୫୦-
ମହାବଳୀ ରାମ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ, ଯାହା ତୀରେ ସାରସ ଓ କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀର ଡାକ ଗଞ୍ଜୁଥିଲା, ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁର ସମୀପକୁ ଆସିଲେ।
ତାମ୍ ଊର୍ମି କଲିଲ ଆଵର୍ତାମ୍ ଅନ୍ଵଵେକ୍ଷ୍ଯ ମହା ରଥଃ । ସୁମନ୍ତ୍ରମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ସୂତମ୍ ଇହ ଏଵ ଅଦ୍ଯ ଵସାମହେ ॥୨-୫୦-
ତାହାର ତରଙ୍ଗ ଓ ଘୂର୍ଣ୍ଣି ଦେଖି, ମହାବୀର ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଆଜି ଏଠି ରାତି ରହିବା।'
ଅଵିଦୂରାତ୍ ଅଯମ୍ ନଦ୍ଯା ବହୁ ପୁଷ୍ପ ପ୍ରଵାଲଵାନ୍ । ସୁମହାନ୍ ଇନ୍ଗୁଦୀ ଵୃକ୍ଷୋ ଵସାମଃ ଅତ୍ର ଏଵ ସାରଥେ ॥୨-୫୦-
'ନଦୀଠାରୁ ଦୂର ନୁହେଁ, ଏଠି ଏକ ବଡ଼ ଇଂଗୁଡ଼ି ଗଛ ଅଛି, ଯାହା ଫୁଲ ଓ ପତ୍ରରେ ଭରିଥିଲା; ସାରଥି, ଆମେ ଏଠି ରହିବା।'
ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମଃ ସରିତାମ୍ ଶ୍ରେଷ୍ଠାମ୍ ସମ୍ମାନ୍ଯସଲିଲାମ୍ ଶିଵାମ୍ । ଦେଵଦାନଵଗନ୍ଧର୍ଵମୃଗମାନୁଷପକ୍ଷିଣାମ୍ ॥୨-୫୦-
'ଆମେ ସରିତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପବିତ୍ର ଓ ସମ୍ମାନିତ ଗଙ୍ଗାକୁ ଦେଖିବା, ଯାହାର ଜଳ ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପଶୁ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମାନେ।'
ଲକ୍ଷଣଃ ଚ ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ଚ ବାଢମ୍ ଇତି ଏଵ ରାଘଵମ୍ । ଉକ୍ତ୍ଵା ତମ୍ ଇନ୍ଗୁଦୀ ଵୃକ୍ଷମ୍ ତଦା ଉପଯଯତୁର୍ ହଯୈଃ ॥୨-୫୦-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଘବଙ୍କୁ 'ଠିକ୍ ଅଛି' ବୋଲି କହି, ଏହିବେ ହସ୍ତୀମାନେ ସହିତ ସେଇ ଇଂଗୁଡ଼ି ଗଛ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ରାମଃ ଅଭିଯାଯ ତମ୍ ରମ୍ଯମ୍ ଵୃକ୍ଷମ୍ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁ ନନ୍ଦନଃ । ରଥାତ୍ ଅଵାତରତ୍ ତସ୍ମାତ୍ ସଭାର୍ଯଃ ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ॥୨-୫୦-
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଆନନ୍ଦ ରାମ, ସେଇ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଗଛ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରଥରୁ ଅବତରିଲେ।
ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ଅପି ଅଵତୀର୍ଯ ଏଵ ମୋଚଯିତ୍ଵା ହଯ ଉତ୍ତମାନ୍ । ଵୃକ୍ଷ ମୂଲ ଗତମ୍ ରାମମ୍ ଉପତସ୍ଥେ କୃତ ଅନ୍ଜଲିଃ ॥୨-୫୦-
ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ରଥରୁ ଅବତରି, ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଖୋଲିଦେଲେ, ଏବଂ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଗଛ ତଳେ ଥିବା ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ଦଢ଼ିଲେ।
ତତ୍ର ରାଜା ଗୁହୋ ନାମ ରାମସ୍ଯ ଆତ୍ମ ସମଃ ସଖା । ନିଷାଦ ଜାତ୍ଯୋ ବଲଵାନ୍ ସ୍ଥପତିଃ ଚ ଇତି ଵିଶ୍ରୁତଃ ॥୨-୫୦-
ସେଠାରେ ଗୁହ ନାମକ ରାଜା, ଯିଏ ରାମଙ୍କ ସମାନ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ, ନିଷାଦ ଜାତିର ପ୍ରମୁଖ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେ ଆସିଲେ।
ସ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପୁରୁଷ ଵ୍ଯାଘ୍ରମ୍ ରାମମ୍ ଵିଷଯମ୍ ଆଗତମ୍ । ଵୃଦ୍ଧୈଃ ପରିଵୃତଃ ଅମାତ୍ଯୈଃ ଜ୍ଞାତିଭିଃ ଚ ଅପି ଉପାଗତଃ ॥୨-୫୦-
ରାମଙ୍କ ଆଗମନ ବିଷୟରେ ଶୁଣି, ବୟସ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ଗୁହା ଆସିଲେ ।
ତତଃ ନିଷାଦ ଅଧିପତିମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୂରାତ୍ ଅଵସ୍ଥିତମ୍ । ସହ ସୌମିତ୍ରିଣା ରାମଃ ସମାଗଚ୍ଚଦ୍ ଗୁହେନ ସଃ ॥୨-୫୦-
ତାପରେ ଦୂରରୁ ନିଷାଦ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗୁହାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ।
ତମ୍ ଆର୍ତଃ ସମ୍ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଗୁହୋ ରାଘଵମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ । ଯଥା ଅଯୋଧ୍ଯା ତଥା ଇଦମ୍ ତେ ରାମ କିମ୍ କରଵାଣି ତେ ॥୨-୫୦-
ବିଷଣ୍ଣ ହୃଦୟରେ ଗୁହା ରାମଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ, "ରାମ, ଏହି ଜମି ତୁମର ଅୟୋଧ୍ୟା ପରି ଅଟୁଟ୍ ଅଛି, ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି କୁହ ।"
ଈଦୃଶମ୍ ହି ମହାବାହୋ କଃ ପ୍ରପ୍ସ୍ଯତ୍ଯତିଥିମ୍ ପ୍ରିଯମ୍ । ତତଃ ଗୁଣଵଦ୍ ଅନ୍ନ ଅଦ୍ଯମ୍ ଉପାଦାଯ ପୃଥଗ୍ ଵିଧମ୍ । ଅର୍ଘ୍ଯମ୍ ଚ ଉପାନଯତ୍ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଚ ଇଦମ୍ ଉଵାଚ ହ ॥୨-୫୦-
ଏପରି ମହାବଳଶାଳୀ ଅତିଥି କିଏ ପାଇପାରିବ ? ଏହିପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭଲ ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ଏବଂ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ ଗୁହା ଶୀଘ୍ର ଆଗକୁ ଆସି ଏହି କଥା କହିଲେ ।
ସ୍ଵାଗତମ୍ ତେ ମହା ବାହୋ ତଵ ଇଯମ୍ ଅଖିଲା ମହୀ । ଵଯମ୍ ପ୍ରେଷ୍ଯା ଭଵାନ୍ ଭର୍ତା ସାଧୁ ରାଜ୍ଯମ୍ ପ୍ରଶାଧି ନଃ ॥୨-୫୦-
ମହାବଳୀ, ତୁମକୁ ସ୍ବାଗତ । ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂମି ତୁମର । ଆମେ ସମସ୍ତେ ତୁମର ଦାସ, ତୁମେ ଆମ ପ୍ରଭୁ । ଦୟାକରି ଆମ ରାଜ୍ୟକୁ ଭଲଭାବେ ଚାଲାଅ ।
ଭକ୍ଷ୍ଯମ୍ ଭୋଜ୍ଯମ୍ ଚ ପେଯମ୍ ଚ ଲେହ୍ଯମ୍ ଚ ଇଦମ୍ ଉପସ୍ଥିତମ୍ । ଶଯନାନି ଚ ମୁଖ୍ଯାନି ଵାଜିନାମ୍ ଖାଦନମ୍ ଚ ତେ ॥୨-୫୦-
ଏଠାରେ ଖାଇବା, ଭୋଗ କରିବା, ପିଇବା ଓ ଚାଟିବା ପାଇଁ ଭଲ ଖାଦ୍ୟ ରହିଛି, ଉତ୍ତମ ଶୟନା ଓ ତୁମର ଘୋଡ଼ାମାନେ ପାଇଁ ଚାରା ମଧ୍ୟ ଅଛି ।
ଗୁହମ୍ ଏଵ ବ୍ରୁଵାଣମ୍ ତମ୍ ରାଘଵଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହ ॥୨-୫୦-
ଏପରି କହୁଥିବା ଗୁହାଙ୍କୁ ରାମ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ।
ଅର୍ଚିତାଃ ଚୈଵ ହୃଷ୍ଟାଃ ଚ ଭଵତା ସର୍ଵଥା ଵଯମ୍ । ପଦ୍ଭ୍ଯାମ୍ ଅଭିଗମାଚ୍ ଚୈଵ ସ୍ନେହ ସମ୍ଦର୍ଶନେନ ଚ ॥୨-୫୦-
ତୁମେ ନିଜେ ଆସି ଆମକୁ ଯେପରି ସ୍ନେହ ଓ ଆଦର ଦେଲ, ତାହିଁ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ମାନିତ ଓ ଖୁସି ହେଲୁ ।
ଭୁଜାଭ୍ଯାମ୍ ସାଧୁ ଵୃତ୍ତାଭ୍ଯାମ୍ ପୀଡଯନ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ । ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ତ୍ଵାମ୍ ଗୁହ ପଶ୍ଯାମିଅରୋଗମ୍ ସହ ବାନ୍ଧଵୈଃ ॥୨-୫୦-
ରାମ ଗୁହାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ, "ଗୁହା, ତୁମେ ଓ ତୁମ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସୁସ୍ଥ ଦେଖି ମୋତେ ବହୁତ ଖୁସି ଲାଗିଲା ।"
ଅପି ତେ କୂଶଲମ୍ ରାଷ୍ଟ୍ରେ ମିତ୍ରେଷୁ ଚ ଧନେଷୁ ଚ । ଯତ୍ ତୁ ଇଦମ୍ ଭଵତା କିମ୍ଚିତ୍ ପ୍ରୀତ୍ଯା ସମୁପକଲ୍ପିତମ୍ । ସର୍ଵମ୍ ତତ୍ ଅନୁଜାନାମି ନ ହି ଵର୍ତେ ପ୍ରତିଗ୍ରହେ ॥୨-୫୦-
ତୁମର ରାଜ୍ୟ, ବନ୍ଧୁ ଓ ଧନ ଭଲ ଅଛି ତୋ ? ତୁମେ ଯାହା ପ୍ରେମରେ ଆମ ପାଇଁ ତୟାରି କରିଛ, ସେ ସବୁ ମୁଁ ମାନିଲି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଦାନ ନେବା ଆଦତ ରଖେନି ।
କୁଶ ଚୀର ଅଜିନ ଧରମ୍ ଫଲ ମୂଲ ଅଶନମ୍ ଚ ମାମ୍ । ଵିଦ୍ଧି ପ୍ରଣିହିତମ୍ ଧର୍ମେ ତାପସମ୍ ଵନ ଗୋଚରମ୍ ॥୨-୫୦-
ମୋତେ ତୁମେ ଏହିପରି ଜଣା — ମୁଁ କୁଶ, ଚୀର ଓ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ, ଧର୍ମରେ ଲଗ୍ନ ଏବଂ ଅରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ଜଣେ ତପସ୍ବୀ ।
ଅଶ୍ଵାନାମ୍ ଖାଦନେନ ଅହମ୍ ଅର୍ଥୀ ନ ଅନ୍ଯେନ କେନଚିତ୍ । ଏତାଵତା ଅତ୍ର ଭଵତା ଭଵିଷ୍ଯାମି ସୁପୂଜିତଃ ॥୨-୫୦-
ମୋତେ କେବଳ ଘୋଡ଼ାମାନେ ପାଇଁ ଚାରା ଦରକାର, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ । ଏହି ଯଥେଷ୍ଟ ହେଲେ ମୁଁ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେବି ।
ଏତେ ହି ଦଯିତା ରାଜ୍ଞଃ ପିତୁର୍ ଦଶରଥସ୍ଯ ମେ । ଏତୈଃ ସୁଵିହିତୈଃ ଅଶ୍ଵୈଃ ଭଵିଷ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ଅର୍ଚିତଃ ॥୨-୫୦-
ଏହି ଘୋଡ଼ାମାନେ ମୋ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ପ୍ରିୟ । ଏମାନେ ଭଲ ଭାବରେ ଦେଖାଶୁଣା ହେଲେ, ମୁଁ ତୁମ ସମ୍ମାନ ପାଇବି ।
ଅଶ୍ଵାନାମ୍ ପ୍ରତିପାନମ୍ ଚ ଖାଦନମ୍ ଚୈଵ ସୋ ଅନ୍ଵଶାତ୍ । ଗୁହଃ ତତ୍ର ଏଵ ପୁରୁଷାମ୍ସ୍ ତ୍ଵରିତମ୍ ଦୀଯତାମ୍ ଇତି ॥୨-୫୦-
ତାପରେ ଗୁହା ନିଜ ଲୋକମାନେକୁ ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ାମାନେ ପାଇଁ ପାଣି ଓ ଚାରା ଦେବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ ।