କଥମ୍ ନାମ ମହାଭାଗା ସୀତା ଜନକନନ୍ଦିନୀ । ସଦା ସୁଖେଷ୍ଵଭିରତା ଦୁଃଖାନ୍ଯନୁଭଵିଷ୍ଯତି ॥୨-୪୯-
'ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଶୁଭାଗ୍ୟବତୀ ସୀତା, ଯିଏ ସଦା ସୁଖରେ ରହିଥିଲେ, ସେ କେମିତି ଏବେ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ?'
ଅହୋ ଦଶରଥୋ ରାଜା ନିସ୍ନେହଃ ସ୍ଵସୁତ ପ୍ରିଯମ୍ । ପ୍ରଜାନାମନଘମ୍ ରାମମ୍ ପରିତ୍ଯକ୍ତୁମିହେଚ୍ଛତି ॥୨-୪୯-
'ହାଁ, ଦଶରଥ ରାଜା କେତେ ନିଷ୍ଠୁର, ସେ ନିର୍ଦୋଷ ଓ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ରାମକୁ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ।'
ଏତା ଵାଚୋ ମନୁଷ୍ଯାଣାମ୍ ଗ୍ରାମ ସମ୍ଵାସ ଵାସିନାମ୍ । ଶୃଣ୍ଵନ୍ନ୍ ଅତି ଯଯୌ ଵୀରଃ କୋସଲାନ୍ କୋସଲ ଈଶ୍ଵରଃ ॥୨-୪୯-
ଏପରି ଗ୍ରାମବାସୀମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କୋଶଳର ନାୟକ ରାମ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆଗେ ବଢ଼ିଗଲେ ।
ତତଃ ଵେଦ ଶ୍ରୁତିମ୍ ନାମ ଶିଵ ଵାରି ଵହାମ୍ ନଦୀମ୍ । ଉତ୍ତୀର୍ଯ ଅଭିମୁଖଃ ପ୍ରାଯାତ୍ ଅଗସ୍ତ୍ଯ ଅଧ୍ଯୁଷିତାମ୍ ଦିଶମ୍ ॥୨-୪୯-
ତାପରେ, ଶୁଭ ପାଣି ବହୁଥିବା ବେଦଶ୍ରୁତି ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ବସିଥିବା ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ ।
ଗତ୍ଵା ତୁ ସୁଚିରମ୍ କାଲମ୍ ତତଃ ଶୀତ ଜଲାମ୍ ନଦୀମ୍ । ଗୋମତୀମ୍ ଗୋଯୁତ ଅନୂପାମ୍ ଅତରତ୍ ସାଗରମ୍ ଗମାମ୍ ॥୨-୪୯-
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଯାତ୍ରା କରି ଶୀତଳ ପାଣିଯୁକ୍ତ ଓ ଗାଁ ଛାଡ଼ିଥିବା ଗୋମତୀ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି ସାଗର ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ ।
ଗୋମତୀମ୍ ଚ ଅପି ଅତିକ୍ରମ୍ଯ ରାଘଵଃ ଶୀଘ୍ରଗୈଃ ହଯୈଃ । ମଯୂର ହମ୍ସ ଅଭିରୁତାମ୍ ତତାର ସ୍ଯନ୍ଦିକାମ୍ ନଦୀମ୍ ॥୨-୪୯-
ଶୀଘ୍ର ଗତିର ଘୋଡ଼ାରେ ଗୋମତୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ମୟୂର ଓ ହଂସର ଡାକରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିବା ସ୍ୟନ୍ଦିକା ନଦୀ ଚାଡ଼ିଗଲେ ।
ସ ମହୀମ୍ ମନୁନା ରାଜ୍ଞା ଦତ୍ତାମ୍ ଇକ୍ଷ୍ଵାକଵେ ପୁରା । ସ୍ଫୀତାମ୍ ରାଷ୍ଟ୍ର ଆଵୃତାମ୍ ରାମଃ ଵୈଦେହୀମ୍ ଅନ୍ଵଦର୍ଶଯତ୍ ॥୨-୪୯-
ପୂର୍ବରୁ ମନୁ ରାଜା ଯିଏ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ, ସେ ସମୃଦ୍ଧ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମି ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ ।
ସୂତୈତି ଏଵ ଚ ଆଭାଷ୍ଯ ସାରଥିମ୍ ତମ୍ ଅଭୀକ୍ଷ୍ଣଶଃ । ହମ୍ସ ମତ୍ତ ସ୍ଵରଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଉଵାଚ ପୁରୁଷ ଋଷଭଃ ॥୨-୪୯-
ପୁନିପୁନି ସାରଥିଙ୍କୁ ଡାକି, ହଂସମତ୍ତ ସ୍ୱରରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାମ ସେଠାରେ କଥା କହିଲେ ।
କଦା ଅହମ୍ ପୁନର୍ ଆଗମ୍ଯ ସରଯ୍ଵାଃ ପୁଷ୍ପିତେ ଵନେ । ମୃଗଯାମ୍ ପର୍ଯାଟଷ୍ଯାମି ମାତ୍ରା ପିତ୍ରା ଚ ସମ୍ଗତଃ ॥୨-୪୯-
'କେବେ ମୁଁ ପୁନି ସରୟୂ ନଦୀର ଫୁଲେଇଥିବା ଅଟବୀକୁ ଫେରି, ମାଆ ଓ ବାପାଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ଶିକାର କରି ଘୁରିବି?'
ନ ଅତ୍ଯର୍ଥମ୍ ଅଭିକାନ୍କ୍ଷାମି ମୃଗଯାମ୍ ସରଯୂ ଵନେ । ରତିର୍ ହି ଏଷା ଅତୁଲା ଲୋକେ ରାଜ ଋଷି ଗଣ ସମ୍ମତା ॥୨-୪୯-
'ମୁଁ ସରୟୂ ଅଟବୀରେ ଶିକାର ପାଇଁ ବେଶି ଆଗ୍ରହ କରେନି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଆନନ୍ଦ ଏହି ସଂସାରରେ ଅପୂର୍ବ, ରାଜା ଓ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି ।'
ରାଜର୍ଷୀଣାମ୍ ହି ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ ରତ୍ଯର୍ଥମ୍ ମୃଗଯା ଵନେ । କାଲେ କୃତାମ୍ ତାମ୍ ମନୁଜୈର୍ଧନ୍ଵିନାମଭିକାଙ୍କ୍ଷିତାମ୍ ॥୨-୪୯-
ଏହି ଜଗତରେ ରାଜାମାନେ ଓ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକମାନେ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଅରଣ୍ୟରେ ଶିକାର କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ଏହା ସେମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଛି।
ସ ତମ୍ ଅଧ୍ଵାନମ୍ ଐକ୍ଷ୍ଵାକଃ ସୂତମ୍ ମଧୁରଯା ଗିରାତମ୍ ତମ୍ ଅର୍ଥମ୍ ଅଭିପ୍ରେତ୍ଯ ଯଯୌଵାକ୍ଯମ୍ ଉଦୀରଯନ୍ ॥୨-୪୯-
ତାହାର ଅର୍ଥ ବୁଝି, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶଜ ରାମ, ମଧୁର କଥାରେ ସାରଥିଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ, ସେଇ ପଥରେ ଚାଲିଗଲେ।
ଇତି ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାଯଣେ ଆଦି କାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକୋନପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏହିପରି, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନଚାଳିଶତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଵିଶାଲାନ୍ କୋସଲାନ୍ ରମ୍ଯାନ୍ ଯାତ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପୂର୍ଵଜଃ । ଅଯୋଧ୍ଯାଭିମୁଖୋ ଧୀମାନ୍ ପ୍ରାଞ୍ଞ୍ଲିର୍ଵାକ୍ଵମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୦-
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ରାମ, ସୁନ୍ଦର ଓ ବିଶାଳ କୋଶଳ ଦେଶ ଦେଖି, ଆୟୋଧ୍ୟା ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ହାତ ଜୋଡି ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଆପୃଚ୍ଛେ ତ୍ଵାମ୍ ପୁରୀଶ୍ରେଷ୍ଠେ କାକୁତ୍ସ୍ଥପରିପାଲିତେ । ଦୈଵତାନି ଚ ଯାନି ତ୍ଵାମ୍ ପାଲଯନ୍ତ୍ଯାଵସନ୍ତି ଚ ॥୨-୫୦-
ହେ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ ନଗରୀ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶରେ ରକ୍ଷିତ ତୁମେ ଓ ତୁମ ଭିତରେ ବସୁଥିବା ଦେବତାମାନେ, ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ନେଉଛି।
ନିଵୃତ୍ତଵନଵାସସ୍ତ୍ଵାମନୃଣୋ ଜଗତୀପତେଃ । ପୁନର୍ଧ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ମାତ୍ରା ଚ ପିତ୍ରା ଚ ସହ ସମ୍ଗତଃ ॥୨-୫୦-
ମୋର ଅରଣ୍ୟବାସ ଶେଷ ହେଲେ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତି କୌଣସି ଋଣ ନ ରହିଲେ, ମୁଁ ମାତା ଓ ପିତା ସହିତ ପୁନି ତୁମକୁ ଦେଖିବି।
ତତୋ ରୁଧିରତାମ୍ରାକ୍ଷୋ ଭୁଜମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣମ୍ । ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣମୁଖୋ ଦୀନୋଽବ୍ରଵୀଜ୍ଜାନପଦମ୍ ଜନମ୍ ॥୨-୫୦-
ତାପରେ, ଲାଲ ହୋଇଥିବା ଆଖି, ଦକ୍ଷିଣ ହାତ ଉଠାଇ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ମୁହଁରେ, ସେ ଜନପଦର ଲୋକମାନୋଁକୁ କହିଲେ।
ଅନୁକ୍ରୋଶୋ ଦଯା ଚୈଵ ଯଥାର୍ହମ୍ ମଯି ଵହ୍ କୃତଃ । ଚିରମ୍ ଦୁଃଖସ୍ଯ ପାପୀଯୋ ଗମ୍ଯତାମର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ ॥୨-୫୦-
ତୁମେ ଯେପରି ଯୋଗ୍ୟ, ମୋପାଇଁ ଦୟା ଓ କ୍ଷମା ଦେଖାଇଛ, କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବା ଅପରାଧ ଠାରୁ ବି ଖରାପ, ଏବେ ତୁମେ ନିଜ କାମ ସାରିବା ପାଇଁ ଯାଅ।
ତେଽଭିଵାଦ୍ଯ ମହାତ୍ମାନମ୍ କୃତ୍ଵା ଚାପି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ । ଵିଲପନ୍ତୋ ନରା ଘୋରମ୍ ଵ୍ଯତିଷ୍ଠନ୍ତ କ୍ଵଚିତ୍ କ୍ଵଚିତ୍ ॥୨-୫୦-
ସେମାନେ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ବଡ ଦୁଃଖରେ କେହି କେହି ଏଠା ଉଠା ଦାଁଡାଇ ରହିଲେ।
ତଥା ଵିଲପତାମ୍ ତେଷାମତୃପ୍ତାନାମ୍ ଚ ରାଘଵଃ । ଅଚକ୍ଷୁରିଷଯମ୍ ପ୍ରାଯାଦ୍ଯଥାର୍କଃ କ୍ଷଣଦାମୁଖେ ॥୨-୫୦-
ଏଭଳି ଦୁଃଖ କରୁଥିବା, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛାରେ ଅତୃପ୍ତ ଲୋକମାନେ ଦେଖି, ରାଘବ ସେମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଯେପରି ରାତି ଆସିଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୁଚିଯାଏ।
ତତୋ ଧାନ୍ଯଧନୋପେତାନ୍ ଦାନଶୀଲଜନାନ୍ ଶିଵାନ୍ । ଅକୁତଶ୍ଚିଦ୍ଭଯାନ୍ ରମ୍ଯାମ୍ ଶ୍ଚୈତ୍ଯଯୂପସମାଵୃତାନ୍ ॥୨-୫୦-
ତାପରେ ସେ ଧାନ-ଧନ ଭରିଥିବା, ଦାନଶୀଳ ଓ ନିର୍ଭୟ ଲୋକମାନେ ବସୁଥିବା, ସୁନ୍ଦର ଓ ବଳିଏଁ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ ଦେଖିଥିବା ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ।
ଉଦ୍ଯାନାମ୍ରଵନୋପେତାନ୍ ସମ୍ପନ୍ନସଲିଲାଶଯାନ୍ । ତୁଷ୍ଟପୁଷ୍ଟଜନାକୀର୍ଣାନ୍ ଗୋକୁଲାକୁଲସେଵିତାନ୍ ॥୨-୫୦-
ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଆମ୍ବ ତୋଟା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ପ୍ରଚୁର ପାଣି ଥିବା, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ସୁସ୍ଥ ଲୋକମାନେ ଭରିଥିବା, ଗାଁ ଓ ଗୋହାଳି ଦେଖିଲେ।
ଲକ୍ଷଣୀଯାନ୍ନ ରେମ୍ଦ୍ରାଣାମ୍ ବ୍ରହ୍ମଘୋଷାଭିନାଦିତାନ୍ । ରଥେନ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରଃ କୋସଲାନତ୍ଯଵର୍ତତ ॥୨-୫୦-
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଭଳି ରାମ, ରଥରେ ଚଢି, ରାଜାମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂମି ଯାହା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ମନ୍ତ୍ର ଧ୍ୱନିରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା, ସେଠାରୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
ମଧ୍ଯେନ ମୁଦିତମ୍ ସ୍ଫୀତମ୍ ରମ୍ଯୋଦ୍ଯାନସମାକୁଲମ୍ । ରାଜ୍ଯମ୍ ଭୋଗ୍ଯମ୍ ନରେନ୍ଦ୍ରାଣାମ୍ ଯଯୌ ଧୃତିମତାମ୍ ଵରଃ ॥୨-୫୦-
ସେ ସୁଖୀ, ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଓ ସୁନ୍ଦର ଉଦ୍ୟାନରେ ଭରିଥିବା ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ, ଧୃତିଶାଳୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ରାମ, ରାଜାମାନେ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବା ଏହି ରାଜ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଯାଉଥିଲେ।
ତତ୍ର ତ୍ରିପଥଗାମ୍ ଦିଵ୍ଯାମ୍ ଶିଵ ତୋଯାମ୍ ଅଶୈଵଲାମ୍ । ଦଦର୍ଶ ରାଘଵୋ ଗନ୍ଗାମ୍ ପୁଣ୍ଯାମ୍ ଋଷି ନିସେଵିତାମ୍ ॥୨-୫୦-
ସେଠାରେ ରାଘବ ତିନି ଧାରାରେ ବହୁଥିବା, ପବିତ୍ର, ପରିଷ୍କାର ଓ ନିର୍ମଳ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ, ଯାହା ଋଷିମାନେ ସେବନ କରନ୍ତି, ଦେଖିଲେ।
ଆଶ୍ରମୈରଵିଦୂର୍ସ୍ଥୈଃ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭିଃ ସମଲମ୍ କୃତାମ୍ । କାଲେଽପ୍ସରୋଭିର୍ହୃଷ୍ଟାଭିଃ ସେଵିତାମ୍ଭୋହ୍ରଦାମ୍ ଶିଵାମ୍ ॥୨-୫୦-
ନିକଟରେ ଅନେକ ଶୋଭାମୟ ଆଶ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ୍ର, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଆନନ୍ଦିତ ଅପ୍ସରାମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଆସନ୍ତି, ଏହି ପବିତ୍ର ନଦୀ ଅନେକ ଝିଲି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
ଦେଵଦାନଵଗନ୍ଧର୍ଵୈଃ କିନ୍ନରୈରୁପଶୋଭିତାମ୍ । ନାଗଗନ୍ଧର୍ଵପତ୍ନୀଭିଃ ସେଵିତାମ୍ ସତତମ୍ ଶିଵାମ୍ ॥୨-୫୦-
ସେଠାରେ ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ଶୋଭା ବଢ଼ାଇଥିଲେ, ନାଗ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ଜଣାନୀମାନେ ସଦା ସେବା କରୁଥିଲେ।
ଦେଵାକ୍ରୀଡଶତାକୀର୍ଣାମ୍ ଦେଵୋଦ୍ଯାନଶତାଯୁତାମ୍ । ଦେଵାର୍ଥମାକାଶଗମାମ୍ ଵିଖ୍ଯାତାମ୍ ଦେଵପଦ୍ମିନୀମ୍ ॥୨-୫୦-
ସେଠାରେ ଶତଶଃ ଦେବତାଙ୍କ ଖେଳସ୍ଥଳୀ, ଦଶହଜାର ଦେବ ଉଦ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆକାଶକୁ ଯାଉଥିବା, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦେବପଦ୍ମିନୀ ନାଦୀ ଥିଲା।
ଜଲଘାତାଟ୍ଟହାସୋଗ୍ରାମ୍ ଫେନନିର୍ମଲହାସିନୀମ୍ । କ୍ଵଚିଦ୍ଵେଣୀକୃତଜଲାମ୍ କ୍ଵଚିଦାଵର୍ତଶୋଭିତାମ୍ ॥୨-୫୦-
କେତେକ ଠାରେ ନଦୀର ଜଳ ପତନର ଶବ୍ଦରେ ହସୁଥିଲା, ତାହାର ହସ ଝାଗ ଭଳି ପବିତ୍ର ଦେଖାଯାଉଥିଲା; କେଉଁଠି ତାହାର ଜଳ ବେଣୀ ଭଳି ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା, ଆଉ କେଉଁଠି ତାହା ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
କ୍ଵଚିତ୍ସ୍ତିମିତଗମ୍ଭୀରାମ୍ କ୍ଵଚିଦ୍ଵେଗଜଲାକୁଲାମ୍ । କ୍ଵଚିଦ୍ଗମ୍ଭୀରନିର୍ଘୋଷାମ୍ କ୍ଵଚିଦ୍ଭୈରଵନିସ୍ଵନାମ୍ ॥୨-୫୦-
କେଉଁଠି ନଦୀ ଶାନ୍ତ ଓ ଗଭୀର ଥିଲା, କେଉଁଠି ତେଜ ଧାରାରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇଥିଲା; କେଉଁଠି ଗଭୀର ଗଞ୍ଜଣିରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା, ଆଉ କେଉଁଠି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା।