ଉପଶାନ୍ତଵଣିକ୍ପଣ୍ଯା ନଷ୍ଟହର୍ଷା ନିରାଶ୍ରଯା । ଅଯୋଧ୍ଯା ନଗରୀ ଚାସୀନ୍ନଷ୍ଟତାରମିଵାମ୍ବରମ୍ ॥୨-୪୮-
ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ ବସ୍ତୁ ଶାନ୍ତ, ଆନନ୍ଦ ହରାଇଯାଇଛି, ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ; ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗର ତାରା ହୀନ ଆକାଶ ପରି ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ତଥା ସ୍ତ୍ରିଯୋ ରାମ ନିମିତ୍ତମ୍ ଆତୁରା । ଯଥା ସୁତେ ଭ୍ରାତରି ଵା ଵିଵାସିତେ । ଵିଲପ୍ଯ ଦୀନା ରୁରୁଦୁର୍ ଵିଚେତସଃ । ସୁତୈଃ ହି ତାସାମ୍ ଅଧିକୋ ହି ସୋ ଅଭଵତ୍ ॥୨-୪୮-
ଏଭଳି ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ନାରୀମାନେ, ଯେପରି ପୁଅ କିମ୍ବା ଭାଇ ବନବାସି ହେଲେ ଦୁଃଖ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ; ନିଜ ପୁଅ ପାଇଁ ଯେତେ ଦୁଃଖ, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ରାମ ପାଇଁ ହେଲା।
ପ୍ରଶାନ୍ତଗୀତୋତ୍ସଵ ନୃତ୍ତଵାଦନା । ଵ୍ଯପାସ୍ତହର୍ଷା ପିହିତାପଣୋଦଯା । ତଦା ହ୍ଯଯୋଧ୍ଯା ନଗରୀ ବଭୂଵ ସା । ମହାର୍ଣଵଃ ସମ୍କ୍ଷପିତୋଦକୋ ଯଥା ॥୨-୪୮-
ଏହି ସମୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗର ଏମିତି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରର ପାଣି ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯିବା ପରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ । ଗୀତ, ଉତ୍ସବ, ନୃତ୍ୟ ଓ ବାଦ୍ୟ ନିରବ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଲୋକମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ହରାଇଯାଇଥିଲା, ବଜାର ମଧ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।
ଇତି ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାଯଣେ ଆଦି କାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏଭଳି ଭାବରେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଠଚଳିଶତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା ।
thumb|ନଵଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center]] ରାମଃ ଅପି ରାତ୍ରି ଶେଷେଣ ତେନ ଏଵ ମହଦ୍ ଅନ୍ତରମ୍ । ଜଗାମ ପୁରୁଷ ଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ପିତୁର୍ ଆଜ୍ଞାମ୍ ଅନୁସ୍ମରନ୍ ॥୨-୪୯-
ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମନେ ପକାଇ ରାତିର ଶେଷ ଅଂଶରେ ବଡ଼ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ ।
ତଥୈଵ ଗଚ୍ଚତଃ ତସ୍ଯ ଵ୍ଯପାଯାତ୍ ରଜନୀ ଶିଵା । ଉପାସ୍ଯ ସ ଶିଵାମ୍ ସମ୍ଧ୍ଯାମ୍ ଵିଷଯ ଅନ୍ତମ୍ ଵ୍ଯଗାହତ ॥୨-୪୯-
ଏଭଳି ଚାଲିଥିବା ବେଳେ ଶୁଭ ରାତି ସମାପ୍ତ ହେଲା । ସେ ଶୁଭ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ପୂଜା କରି ରାଜ୍ୟର ସୀମା ଚାଡ଼ିଗଲେ ।
ଗ୍ରାମାନ୍ ଵିକୃଷ୍ଟ ସୀମାନ୍ ତାନ୍ ପୁଷ୍ପିତାନି ଵନାନି ଚ । ପଶ୍ଯନ୍ନ୍ ଅତିଯଯୌ ଶୀଘ୍ରମ୍ ଶରୈଃ ଇଵ ହଯ ଉତ୍ତମୈଃ ॥୨-୪୯-
ସେ ଦୂର ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିବା ଗ୍ରାମ ଓ ଫୁଲେଇଥିବା ଅଟବୀ ଦେଖି ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ାରେ ଛୁଟିଥିବା ତୀର ।
ଶୃଣ୍ଵନ୍ ଵାଚୋ ମନୁଷ୍ଯାଣାମ୍ ଗ୍ରାମ ସମ୍ଵାସ ଵାସିନାମ୍ । ରାଜାନମ୍ ଧିଗ୍ ଦଶରଥମ୍ କାମସ୍ଯ ଵଶମ୍ ଆଗତମ୍ ॥୨-୪୯-
ସେ ଗ୍ରାମରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣିଲେ— 'ଦଶରଥ ରାଜା ଅଭିଲାଷାରେ ପଡ଼ି ଲଜ୍ଜା ହେଉ ।'
ହା ନୃଶମ୍ସ ଅଦ୍ଯ କୈକେଯୀ ପାପା ପାପ ଅନୁବନ୍ଧିନୀ । ତୀକ୍ଷ୍ଣା ସମ୍ଭିନ୍ନ ମର୍ଯାଦା ତୀକ୍ଷ୍ଣେ କର୍ମଣି ଵର୍ତତେ ॥୨-୪୯-
'ହାଁ, ଆଜି କୈକେୟୀ କେତେ ନିଷ୍ଠୁର ଓ ପାପିନୀ, ସେ ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଭଙ୍ଗ କରିଛି ।'
ଯା ପୁତ୍ରମ୍ ଈଦୃଶମ୍ ରାଜ୍ଞଃ ପ୍ରଵାସଯତି ଧାର୍ମିକମ୍ । ଵନ ଵାସେ ମହା ପ୍ରାଜ୍ଞମ୍ ସାନୁକ୍ରୋଶମ୍ ଅତନ୍ଦ୍ରିତମ୍ ॥୨-୪୯-
'ଏମିତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜପୁତ୍ର, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଦୟାଳୁ ଓ ଅଲସ୍ୟ ନଥିବା ରାମଙ୍କୁ କେମିତି ଅଟବୀକୁ ପଠାଉଛି?'
କଥମ୍ ନାମ ମହାଭାଗା ସୀତା ଜନକନନ୍ଦିନୀ । ସଦା ସୁଖେଷ୍ଵଭିରତା ଦୁଃଖାନ୍ଯନୁଭଵିଷ୍ଯତି ॥୨-୪୯-
'ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଶୁଭାଗ୍ୟବତୀ ସୀତା, ଯିଏ ସଦା ସୁଖରେ ରହିଥିଲେ, ସେ କେମିତି ଏବେ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ?'
ଅହୋ ଦଶରଥୋ ରାଜା ନିସ୍ନେହଃ ସ୍ଵସୁତ ପ୍ରିଯମ୍ । ପ୍ରଜାନାମନଘମ୍ ରାମମ୍ ପରିତ୍ଯକ୍ତୁମିହେଚ୍ଛତି ॥୨-୪୯-
'ହାଁ, ଦଶରଥ ରାଜା କେତେ ନିଷ୍ଠୁର, ସେ ନିର୍ଦୋଷ ଓ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ରାମକୁ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ।'
ଏତା ଵାଚୋ ମନୁଷ୍ଯାଣାମ୍ ଗ୍ରାମ ସମ୍ଵାସ ଵାସିନାମ୍ । ଶୃଣ୍ଵନ୍ନ୍ ଅତି ଯଯୌ ଵୀରଃ କୋସଲାନ୍ କୋସଲ ଈଶ୍ଵରଃ ॥୨-୪୯-
ଏପରି ଗ୍ରାମବାସୀମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କୋଶଳର ନାୟକ ରାମ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆଗେ ବଢ଼ିଗଲେ ।
ତତଃ ଵେଦ ଶ୍ରୁତିମ୍ ନାମ ଶିଵ ଵାରି ଵହାମ୍ ନଦୀମ୍ । ଉତ୍ତୀର୍ଯ ଅଭିମୁଖଃ ପ୍ରାଯାତ୍ ଅଗସ୍ତ୍ଯ ଅଧ୍ଯୁଷିତାମ୍ ଦିଶମ୍ ॥୨-୪୯-
ତାପରେ, ଶୁଭ ପାଣି ବହୁଥିବା ବେଦଶ୍ରୁତି ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ବସିଥିବା ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ ।
ଗତ୍ଵା ତୁ ସୁଚିରମ୍ କାଲମ୍ ତତଃ ଶୀତ ଜଲାମ୍ ନଦୀମ୍ । ଗୋମତୀମ୍ ଗୋଯୁତ ଅନୂପାମ୍ ଅତରତ୍ ସାଗରମ୍ ଗମାମ୍ ॥୨-୪୯-
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଯାତ୍ରା କରି ଶୀତଳ ପାଣିଯୁକ୍ତ ଓ ଗାଁ ଛାଡ଼ିଥିବା ଗୋମତୀ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି ସାଗର ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ ।
ଗୋମତୀମ୍ ଚ ଅପି ଅତିକ୍ରମ୍ଯ ରାଘଵଃ ଶୀଘ୍ରଗୈଃ ହଯୈଃ । ମଯୂର ହମ୍ସ ଅଭିରୁତାମ୍ ତତାର ସ୍ଯନ୍ଦିକାମ୍ ନଦୀମ୍ ॥୨-୪୯-
ଶୀଘ୍ର ଗତିର ଘୋଡ଼ାରେ ଗୋମତୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ମୟୂର ଓ ହଂସର ଡାକରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିବା ସ୍ୟନ୍ଦିକା ନଦୀ ଚାଡ଼ିଗଲେ ।
ସ ମହୀମ୍ ମନୁନା ରାଜ୍ଞା ଦତ୍ତାମ୍ ଇକ୍ଷ୍ଵାକଵେ ପୁରା । ସ୍ଫୀତାମ୍ ରାଷ୍ଟ୍ର ଆଵୃତାମ୍ ରାମଃ ଵୈଦେହୀମ୍ ଅନ୍ଵଦର୍ଶଯତ୍ ॥୨-୪୯-
ପୂର୍ବରୁ ମନୁ ରାଜା ଯିଏ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ, ସେ ସମୃଦ୍ଧ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମି ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ ।
ସୂତୈତି ଏଵ ଚ ଆଭାଷ୍ଯ ସାରଥିମ୍ ତମ୍ ଅଭୀକ୍ଷ୍ଣଶଃ । ହମ୍ସ ମତ୍ତ ସ୍ଵରଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଉଵାଚ ପୁରୁଷ ଋଷଭଃ ॥୨-୪୯-
ପୁନିପୁନି ସାରଥିଙ୍କୁ ଡାକି, ହଂସମତ୍ତ ସ୍ୱରରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାମ ସେଠାରେ କଥା କହିଲେ ।
କଦା ଅହମ୍ ପୁନର୍ ଆଗମ୍ଯ ସରଯ୍ଵାଃ ପୁଷ୍ପିତେ ଵନେ । ମୃଗଯାମ୍ ପର୍ଯାଟଷ୍ଯାମି ମାତ୍ରା ପିତ୍ରା ଚ ସମ୍ଗତଃ ॥୨-୪୯-
'କେବେ ମୁଁ ପୁନି ସରୟୂ ନଦୀର ଫୁଲେଇଥିବା ଅଟବୀକୁ ଫେରି, ମାଆ ଓ ବାପାଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ଶିକାର କରି ଘୁରିବି?'
ନ ଅତ୍ଯର୍ଥମ୍ ଅଭିକାନ୍କ୍ଷାମି ମୃଗଯାମ୍ ସରଯୂ ଵନେ । ରତିର୍ ହି ଏଷା ଅତୁଲା ଲୋକେ ରାଜ ଋଷି ଗଣ ସମ୍ମତା ॥୨-୪୯-
'ମୁଁ ସରୟୂ ଅଟବୀରେ ଶିକାର ପାଇଁ ବେଶି ଆଗ୍ରହ କରେନି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଆନନ୍ଦ ଏହି ସଂସାରରେ ଅପୂର୍ବ, ରାଜା ଓ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି ।'
ରାଜର୍ଷୀଣାମ୍ ହି ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ ରତ୍ଯର୍ଥମ୍ ମୃଗଯା ଵନେ । କାଲେ କୃତାମ୍ ତାମ୍ ମନୁଜୈର୍ଧନ୍ଵିନାମଭିକାଙ୍କ୍ଷିତାମ୍ ॥୨-୪୯-
ଏହି ଜଗତରେ ରାଜାମାନେ ଓ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକମାନେ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଅରଣ୍ୟରେ ଶିକାର କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ଏହା ସେମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଛି।
ସ ତମ୍ ଅଧ୍ଵାନମ୍ ଐକ୍ଷ୍ଵାକଃ ସୂତମ୍ ମଧୁରଯା ଗିରାତମ୍ ତମ୍ ଅର୍ଥମ୍ ଅଭିପ୍ରେତ୍ଯ ଯଯୌଵାକ୍ଯମ୍ ଉଦୀରଯନ୍ ॥୨-୪୯-
ତାହାର ଅର୍ଥ ବୁଝି, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶଜ ରାମ, ମଧୁର କଥାରେ ସାରଥିଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ, ସେଇ ପଥରେ ଚାଲିଗଲେ।
ଇତି ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାଯଣେ ଆଦି କାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକୋନପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏହିପରି, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନଚାଳିଶତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଵିଶାଲାନ୍ କୋସଲାନ୍ ରମ୍ଯାନ୍ ଯାତ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପୂର୍ଵଜଃ । ଅଯୋଧ୍ଯାଭିମୁଖୋ ଧୀମାନ୍ ପ୍ରାଞ୍ଞ୍ଲିର୍ଵାକ୍ଵମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୫୦-
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ରାମ, ସୁନ୍ଦର ଓ ବିଶାଳ କୋଶଳ ଦେଶ ଦେଖି, ଆୟୋଧ୍ୟା ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ହାତ ଜୋଡି ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଆପୃଚ୍ଛେ ତ୍ଵାମ୍ ପୁରୀଶ୍ରେଷ୍ଠେ କାକୁତ୍ସ୍ଥପରିପାଲିତେ । ଦୈଵତାନି ଚ ଯାନି ତ୍ଵାମ୍ ପାଲଯନ୍ତ୍ଯାଵସନ୍ତି ଚ ॥୨-୫୦-
ହେ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ ନଗରୀ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶରେ ରକ୍ଷିତ ତୁମେ ଓ ତୁମ ଭିତରେ ବସୁଥିବା ଦେବତାମାନେ, ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ନେଉଛି।
ନିଵୃତ୍ତଵନଵାସସ୍ତ୍ଵାମନୃଣୋ ଜଗତୀପତେଃ । ପୁନର୍ଧ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ମାତ୍ରା ଚ ପିତ୍ରା ଚ ସହ ସମ୍ଗତଃ ॥୨-୫୦-
ମୋର ଅରଣ୍ୟବାସ ଶେଷ ହେଲେ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତି କୌଣସି ଋଣ ନ ରହିଲେ, ମୁଁ ମାତା ଓ ପିତା ସହିତ ପୁନି ତୁମକୁ ଦେଖିବି।
ତତୋ ରୁଧିରତାମ୍ରାକ୍ଷୋ ଭୁଜମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣମ୍ । ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣମୁଖୋ ଦୀନୋଽବ୍ରଵୀଜ୍ଜାନପଦମ୍ ଜନମ୍ ॥୨-୫୦-
ତାପରେ, ଲାଲ ହୋଇଥିବା ଆଖି, ଦକ୍ଷିଣ ହାତ ଉଠାଇ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ମୁହଁରେ, ସେ ଜନପଦର ଲୋକମାନୋଁକୁ କହିଲେ।
ଅନୁକ୍ରୋଶୋ ଦଯା ଚୈଵ ଯଥାର୍ହମ୍ ମଯି ଵହ୍ କୃତଃ । ଚିରମ୍ ଦୁଃଖସ୍ଯ ପାପୀଯୋ ଗମ୍ଯତାମର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ ॥୨-୫୦-
ତୁମେ ଯେପରି ଯୋଗ୍ୟ, ମୋପାଇଁ ଦୟା ଓ କ୍ଷମା ଦେଖାଇଛ, କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବା ଅପରାଧ ଠାରୁ ବି ଖରାପ, ଏବେ ତୁମେ ନିଜ କାମ ସାରିବା ପାଇଁ ଯାଅ।
ତେଽଭିଵାଦ୍ଯ ମହାତ୍ମାନମ୍ କୃତ୍ଵା ଚାପି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ । ଵିଲପନ୍ତୋ ନରା ଘୋରମ୍ ଵ୍ଯତିଷ୍ଠନ୍ତ କ୍ଵଚିତ୍ କ୍ଵଚିତ୍ ॥୨-୫୦-
ସେମାନେ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ବଡ ଦୁଃଖରେ କେହି କେହି ଏଠା ଉଠା ଦାଁଡାଇ ରହିଲେ।
ତଥା ଵିଲପତାମ୍ ତେଷାମତୃପ୍ତାନାମ୍ ଚ ରାଘଵଃ । ଅଚକ୍ଷୁରିଷଯମ୍ ପ୍ରାଯାଦ୍ଯଥାର୍କଃ କ୍ଷଣଦାମୁଖେ ॥୨-୫୦-
ଏଭଳି ଦୁଃଖ କରୁଥିବା, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛାରେ ଅତୃପ୍ତ ଲୋକମାନେ ଦେଖି, ରାଘବ ସେମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଯେପରି ରାତି ଆସିଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୁଚିଯାଏ।