ଉପଦ୍ରୁତମିଦମ୍ ସର୍ଵମନାଲମ୍ବମନାଯକମ୍ । କୈକେଯ୍ଯା ହି କୃତେ ସର୍ଵମ୍ ଵିନାଶମୁପଯାସ୍ଯତି ॥୨-୪୮-
ସବୁଠି ଅସ୍ଥିରତା, ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ, ନେତୃତ୍ୱ ନାହିଁ; କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ସବୁ କିଛି ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହେବ।
ନ ହି ପ୍ରଵ୍ରଜିତେ ରାମେ ଜୀଵିଷ୍ଯତି ମହୀ ପତିଃ । ମୃତେ ଦଶରଥେ ଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଵିଲୋପଃ ତତ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ ॥୨-୪୮-
ରାମ ଦେଶଛାଡ଼ ହେଲେ, ରାଜା ବଞ୍ଚିପାରିବେନାହିଁ; ଦଶରଥ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସବୁ କିଛି ଭାଙ୍ଗିଯିବ।
ତେ ଵିଷମ୍ ପିବତ ଆଲୋଡ୍ଯ କ୍ଷୀଣ ପୁଣ୍ଯାଃ ସୁଦୁର୍ଗତାଃ । ରାଘଵମ୍ ଵା ଅନୁଗଚ୍ଚଧ୍ଵମ୍ ଅଶ୍ରୁତିମ୍ ଵା ଅପି ଗଚ୍ଚତ ॥୨-୪୮-
ତୁମେ ଯେଉଁମାନେ ଭାଗ୍ୟ ହରାଇଛ, ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛ, ବିଷ ପିଉ; କିମ୍ବା ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କର, କିମ୍ବା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହରାଇଯାଅ।
ମିଥ୍ଯା ପ୍ରଵ୍ରାଜିତଃ ରାମଃ ସଭାର୍ଯଃ ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ । ଭରତେ ସମ୍ନିଷୃଷ୍ଟାଃ ସ୍ମଃ ସୌନିକେ ପଶଵୋ ଯଥା ॥୨-୪୮-
ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଅନ୍ୟାୟରେ ବନବାସ ଦିଆଯାଇଛି; ଆମକୁ ବରତଙ୍କ ହାତରେ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଛି, ଯେପରି ଶିକାରୀଙ୍କୁ ପଶୁ ଦିଆଯାଏ।
ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରାନନଃ ଶ୍ଯାମୋ ଗୂଢଜତ୍ରୁରରିଂଦମଃ । ଆଜାନୁବାହୁଃ ପଦ୍ମାକ୍ଷୋ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମନପୂର୍ଵଜଃ ॥୨-୪୮-
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ରାମ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହଁ, ଲୁଚିଥିବା କଣ୍ଠ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ଲମ୍ବା ହାତ, ପଦ୍ମ ଦୃଷ୍ଟି—
ପୂର୍ଵାଭିଭାଷୀ ମଧୁରଃ ସତ୍ଯଵାଦୀ ମହାବଲଃ । ସୌମ୍ଯଃ ସର୍ଵସ୍ଯ ଲୋକସ୍ଯ ଚନ୍ଦ୍ରଵତ୍ପ୍ରିଯଦର୍ଶନଃ ॥୨-୪୮-
ସେ ପ୍ରଥମେ କଥା କହନ୍ତି, ମଧୁର ଭାବେ, ସତ୍ୟ କହନ୍ତି, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦେଖିବାକୁ ଭଲ।
ନୂନମ୍ ପୁରୁଷଶାର୍ଦୂଲୋ ମତ୍ତମାତଙ୍ଗଵିକ୍ରମଃ । ଶୋଭଯୁଶ୍ଯତ୍ଯରଣ୍ଯାନି ଵିଚରନ୍ ସ ମହାରଥଃ ॥୨-୪୮-
ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ପରି ଚାଲିବା, ସେ ମହାରଥୀ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାରିଦିଗରେ ଶୋଭା ଦେବେ।
ତାସ୍ତଥା ଵିଲପନ୍ତ୍ଯସ୍ତୁ ନଗରେ ନାଗରସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଚୁକ୍ରୁଶୁର୍ଦୁଃଖସମ୍ତପ୍ତାମୃତ୍ଯୋରିଵ ଭଯାଗମେ ॥୨-୪୮-
ଏଭଳି ନଗରର ଜଣେ ଜଣେ ଜୀବନର ଭୟରେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି, ନାଗରିକ ଜଣେ ଜଣେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ।
ଇତ୍ଯେଵ ଵିଲପନ୍ତୀନାମ୍ ସ୍ତ୍ରୀଣାମ୍ ଵେଶ୍ମସୁ ରାଘଵମ୍ । ଜଗାମାସ୍ତମ୍ ଦିନକରୋ ରଜନୀ ଚାଭ୍ଯଵର୍ତତ ॥୨-୪୮-
ଘରେ ଘରେ ନାରୀମାନେ ରାଘବ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁଥିବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା ଓ ରାତି ଆସିଗଲା।
ନଷ୍ଟଜ୍ଵଲନସମ୍ପାତା ପ୍ରଶାନ୍ତାଧ୍ଯାଯସତ୍କଥା । ତିମିରେଣାଭିଲିପ୍ତେଵ ତଦା ସା ନଗରୀ ବଭୌ ॥୨-୪୮-
ଅଗ୍ନି ନିମିଲିଗଲା, କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ଗପ ଶାନ୍ତ ହେଲା, ସେ ସମୟରେ ସେହି ନଗର ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଉପଶାନ୍ତଵଣିକ୍ପଣ୍ଯା ନଷ୍ଟହର୍ଷା ନିରାଶ୍ରଯା । ଅଯୋଧ୍ଯା ନଗରୀ ଚାସୀନ୍ନଷ୍ଟତାରମିଵାମ୍ବରମ୍ ॥୨-୪୮-
ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ ବସ୍ତୁ ଶାନ୍ତ, ଆନନ୍ଦ ହରାଇଯାଇଛି, ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ; ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗର ତାରା ହୀନ ଆକାଶ ପରି ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ତଥା ସ୍ତ୍ରିଯୋ ରାମ ନିମିତ୍ତମ୍ ଆତୁରା । ଯଥା ସୁତେ ଭ୍ରାତରି ଵା ଵିଵାସିତେ । ଵିଲପ୍ଯ ଦୀନା ରୁରୁଦୁର୍ ଵିଚେତସଃ । ସୁତୈଃ ହି ତାସାମ୍ ଅଧିକୋ ହି ସୋ ଅଭଵତ୍ ॥୨-୪୮-
ଏଭଳି ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ନାରୀମାନେ, ଯେପରି ପୁଅ କିମ୍ବା ଭାଇ ବନବାସି ହେଲେ ଦୁଃଖ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ; ନିଜ ପୁଅ ପାଇଁ ଯେତେ ଦୁଃଖ, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ରାମ ପାଇଁ ହେଲା।
ପ୍ରଶାନ୍ତଗୀତୋତ୍ସଵ ନୃତ୍ତଵାଦନା । ଵ୍ଯପାସ୍ତହର୍ଷା ପିହିତାପଣୋଦଯା । ତଦା ହ୍ଯଯୋଧ୍ଯା ନଗରୀ ବଭୂଵ ସା । ମହାର୍ଣଵଃ ସମ୍କ୍ଷପିତୋଦକୋ ଯଥା ॥୨-୪୮-
ଏହି ସମୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗର ଏମିତି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରର ପାଣି ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯିବା ପରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ । ଗୀତ, ଉତ୍ସବ, ନୃତ୍ୟ ଓ ବାଦ୍ୟ ନିରବ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଲୋକମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ହରାଇଯାଇଥିଲା, ବଜାର ମଧ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।
ଇତି ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାଯଣେ ଆଦି କାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏଭଳି ଭାବରେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଠଚଳିଶତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା ।
thumb|ନଵଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center]] ରାମଃ ଅପି ରାତ୍ରି ଶେଷେଣ ତେନ ଏଵ ମହଦ୍ ଅନ୍ତରମ୍ । ଜଗାମ ପୁରୁଷ ଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ପିତୁର୍ ଆଜ୍ଞାମ୍ ଅନୁସ୍ମରନ୍ ॥୨-୪୯-
ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମନେ ପକାଇ ରାତିର ଶେଷ ଅଂଶରେ ବଡ଼ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ ।
ତଥୈଵ ଗଚ୍ଚତଃ ତସ୍ଯ ଵ୍ଯପାଯାତ୍ ରଜନୀ ଶିଵା । ଉପାସ୍ଯ ସ ଶିଵାମ୍ ସମ୍ଧ୍ଯାମ୍ ଵିଷଯ ଅନ୍ତମ୍ ଵ୍ଯଗାହତ ॥୨-୪୯-
ଏଭଳି ଚାଲିଥିବା ବେଳେ ଶୁଭ ରାତି ସମାପ୍ତ ହେଲା । ସେ ଶୁଭ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ପୂଜା କରି ରାଜ୍ୟର ସୀମା ଚାଡ଼ିଗଲେ ।
ଗ୍ରାମାନ୍ ଵିକୃଷ୍ଟ ସୀମାନ୍ ତାନ୍ ପୁଷ୍ପିତାନି ଵନାନି ଚ । ପଶ୍ଯନ୍ନ୍ ଅତିଯଯୌ ଶୀଘ୍ରମ୍ ଶରୈଃ ଇଵ ହଯ ଉତ୍ତମୈଃ ॥୨-୪୯-
ସେ ଦୂର ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିବା ଗ୍ରାମ ଓ ଫୁଲେଇଥିବା ଅଟବୀ ଦେଖି ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ାରେ ଛୁଟିଥିବା ତୀର ।
ଶୃଣ୍ଵନ୍ ଵାଚୋ ମନୁଷ୍ଯାଣାମ୍ ଗ୍ରାମ ସମ୍ଵାସ ଵାସିନାମ୍ । ରାଜାନମ୍ ଧିଗ୍ ଦଶରଥମ୍ କାମସ୍ଯ ଵଶମ୍ ଆଗତମ୍ ॥୨-୪୯-
ସେ ଗ୍ରାମରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣିଲେ— 'ଦଶରଥ ରାଜା ଅଭିଲାଷାରେ ପଡ଼ି ଲଜ୍ଜା ହେଉ ।'
ହା ନୃଶମ୍ସ ଅଦ୍ଯ କୈକେଯୀ ପାପା ପାପ ଅନୁବନ୍ଧିନୀ । ତୀକ୍ଷ୍ଣା ସମ୍ଭିନ୍ନ ମର୍ଯାଦା ତୀକ୍ଷ୍ଣେ କର୍ମଣି ଵର୍ତତେ ॥୨-୪୯-
'ହାଁ, ଆଜି କୈକେୟୀ କେତେ ନିଷ୍ଠୁର ଓ ପାପିନୀ, ସେ ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଭଙ୍ଗ କରିଛି ।'
ଯା ପୁତ୍ରମ୍ ଈଦୃଶମ୍ ରାଜ୍ଞଃ ପ୍ରଵାସଯତି ଧାର୍ମିକମ୍ । ଵନ ଵାସେ ମହା ପ୍ରାଜ୍ଞମ୍ ସାନୁକ୍ରୋଶମ୍ ଅତନ୍ଦ୍ରିତମ୍ ॥୨-୪୯-
'ଏମିତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜପୁତ୍ର, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଦୟାଳୁ ଓ ଅଲସ୍ୟ ନଥିବା ରାମଙ୍କୁ କେମିତି ଅଟବୀକୁ ପଠାଉଛି?'
କଥମ୍ ନାମ ମହାଭାଗା ସୀତା ଜନକନନ୍ଦିନୀ । ସଦା ସୁଖେଷ୍ଵଭିରତା ଦୁଃଖାନ୍ଯନୁଭଵିଷ୍ଯତି ॥୨-୪୯-
'ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଶୁଭାଗ୍ୟବତୀ ସୀତା, ଯିଏ ସଦା ସୁଖରେ ରହିଥିଲେ, ସେ କେମିତି ଏବେ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ?'
ଅହୋ ଦଶରଥୋ ରାଜା ନିସ୍ନେହଃ ସ୍ଵସୁତ ପ୍ରିଯମ୍ । ପ୍ରଜାନାମନଘମ୍ ରାମମ୍ ପରିତ୍ଯକ୍ତୁମିହେଚ୍ଛତି ॥୨-୪୯-
'ହାଁ, ଦଶରଥ ରାଜା କେତେ ନିଷ୍ଠୁର, ସେ ନିର୍ଦୋଷ ଓ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ରାମକୁ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ।'
ଏତା ଵାଚୋ ମନୁଷ୍ଯାଣାମ୍ ଗ୍ରାମ ସମ୍ଵାସ ଵାସିନାମ୍ । ଶୃଣ୍ଵନ୍ନ୍ ଅତି ଯଯୌ ଵୀରଃ କୋସଲାନ୍ କୋସଲ ଈଶ୍ଵରଃ ॥୨-୪୯-
ଏପରି ଗ୍ରାମବାସୀମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କୋଶଳର ନାୟକ ରାମ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆଗେ ବଢ଼ିଗଲେ ।
ତତଃ ଵେଦ ଶ୍ରୁତିମ୍ ନାମ ଶିଵ ଵାରି ଵହାମ୍ ନଦୀମ୍ । ଉତ୍ତୀର୍ଯ ଅଭିମୁଖଃ ପ୍ରାଯାତ୍ ଅଗସ୍ତ୍ଯ ଅଧ୍ଯୁଷିତାମ୍ ଦିଶମ୍ ॥୨-୪୯-
ତାପରେ, ଶୁଭ ପାଣି ବହୁଥିବା ବେଦଶ୍ରୁତି ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ବସିଥିବା ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ ।
ଗତ୍ଵା ତୁ ସୁଚିରମ୍ କାଲମ୍ ତତଃ ଶୀତ ଜଲାମ୍ ନଦୀମ୍ । ଗୋମତୀମ୍ ଗୋଯୁତ ଅନୂପାମ୍ ଅତରତ୍ ସାଗରମ୍ ଗମାମ୍ ॥୨-୪୯-
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଯାତ୍ରା କରି ଶୀତଳ ପାଣିଯୁକ୍ତ ଓ ଗାଁ ଛାଡ଼ିଥିବା ଗୋମତୀ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି ସାଗର ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ ।
ଗୋମତୀମ୍ ଚ ଅପି ଅତିକ୍ରମ୍ଯ ରାଘଵଃ ଶୀଘ୍ରଗୈଃ ହଯୈଃ । ମଯୂର ହମ୍ସ ଅଭିରୁତାମ୍ ତତାର ସ୍ଯନ୍ଦିକାମ୍ ନଦୀମ୍ ॥୨-୪୯-
ଶୀଘ୍ର ଗତିର ଘୋଡ଼ାରେ ଗୋମତୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ମୟୂର ଓ ହଂସର ଡାକରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିବା ସ୍ୟନ୍ଦିକା ନଦୀ ଚାଡ଼ିଗଲେ ।
ସ ମହୀମ୍ ମନୁନା ରାଜ୍ଞା ଦତ୍ତାମ୍ ଇକ୍ଷ୍ଵାକଵେ ପୁରା । ସ୍ଫୀତାମ୍ ରାଷ୍ଟ୍ର ଆଵୃତାମ୍ ରାମଃ ଵୈଦେହୀମ୍ ଅନ୍ଵଦର୍ଶଯତ୍ ॥୨-୪୯-
ପୂର୍ବରୁ ମନୁ ରାଜା ଯିଏ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ, ସେ ସମୃଦ୍ଧ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମି ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ ।
ସୂତୈତି ଏଵ ଚ ଆଭାଷ୍ଯ ସାରଥିମ୍ ତମ୍ ଅଭୀକ୍ଷ୍ଣଶଃ । ହମ୍ସ ମତ୍ତ ସ୍ଵରଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଉଵାଚ ପୁରୁଷ ଋଷଭଃ ॥୨-୪୯-
ପୁନିପୁନି ସାରଥିଙ୍କୁ ଡାକି, ହଂସମତ୍ତ ସ୍ୱରରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାମ ସେଠାରେ କଥା କହିଲେ ।
କଦା ଅହମ୍ ପୁନର୍ ଆଗମ୍ଯ ସରଯ୍ଵାଃ ପୁଷ୍ପିତେ ଵନେ । ମୃଗଯାମ୍ ପର୍ଯାଟଷ୍ଯାମି ମାତ୍ରା ପିତ୍ରା ଚ ସମ୍ଗତଃ ॥୨-୪୯-
'କେବେ ମୁଁ ପୁନି ସରୟୂ ନଦୀର ଫୁଲେଇଥିବା ଅଟବୀକୁ ଫେରି, ମାଆ ଓ ବାପାଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ଶିକାର କରି ଘୁରିବି?'
ନ ଅତ୍ଯର୍ଥମ୍ ଅଭିକାନ୍କ୍ଷାମି ମୃଗଯାମ୍ ସରଯୂ ଵନେ । ରତିର୍ ହି ଏଷା ଅତୁଲା ଲୋକେ ରାଜ ଋଷି ଗଣ ସମ୍ମତା ॥୨-୪୯-
'ମୁଁ ସରୟୂ ଅଟବୀରେ ଶିକାର ପାଇଁ ବେଶି ଆଗ୍ରହ କରେନି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଆନନ୍ଦ ଏହି ସଂସାରରେ ଅପୂର୍ବ, ରାଜା ଓ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି ।'