ନଷ୍ଟମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନ ଅଭ୍ଯନନ୍ଦନ୍ ଵିପୁଲମ୍ ଵା ଧନ ଆଗମମ୍ । ପୁତ୍ରମ୍ ପ୍ରଥମଜମ୍ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଜନନୀ ନ ଅଭ୍ଯନନ୍ଦତ ॥୨-୪୮-
ହାରାଇଥିବା ଧନ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ଖୁସି ହେଲେ ନାହିଁ; ପ୍ରଥମ ପୁଅ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ମାଆ ଆନନ୍ଦ କରିଲେ ନାହିଁ।
ଗୃହେ ଗୃହେ ରୁଦନ୍ତ୍ଯଃ ଚ ଭର୍ତାରମ୍ ଗୃହମ୍ ଆଗତମ୍ । ଵ୍ଯଗର୍ହଯନ୍ତଃ ଦୁହ୍ଖ ଆର୍ତା ଵାଗ୍ଭିସ୍ ତୋତ୍ରୈଃ ଇଵ ଦ୍ଵିପାନ୍ ॥୨-୪୮-
ଘରେ ଘରେ ଝିଅମାନେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ହୋଇ, ଘରକୁ ଫେରିଥିବା ସ୍ୱାମୀମାନେ ଉପରେ ଦୁଃଖରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଥା କହୁଥିଲେ, ଯେପରି ହାତୀକୁ ଚାଳିବା ପାଇଁ ଅଙ୍କୁଶ ଲାଗେ।
କିମ୍ ନୁ ତେଷାମ୍ ଗୃହୈଃ କାର୍ଯମ୍ କିମ୍ ଦାରୈଃ କିମ୍ ଧନେନ ଵା । ପୁତ୍ରୈଃ ଵା କିମ୍ ସୁଖୈଃ ଵା ଅପି ଯେ ନ ପଶ୍ଯନ୍ତି ରାଘଵମ୍ ॥୨-୪୮-
ଯେମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଘର, ଝିଅ, ଧନ, ପୁଅ କିମ୍ବା ସୁଖ କ’ଣ କାମର? କିଛି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ।
ଏକଃ ସତ୍ ପୁରୁଷୋ ଲୋକେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ସହ ସୀତଯା । ଯୋ ଅନୁଗଚ୍ଚତି କାକୁତ୍ସ୍ଥମ୍ ରାମମ୍ ପରିଚରନ୍ ଵନେ ॥୨-୪୮-
ଏହି ସଂସାରରେ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି—ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ସୀତା ସହିତ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି, ଅଟବୀରେ ସେବା କରୁଛନ୍ତି।
ଆପଗାଃ କୃତ ପୁଣ୍ଯାଃ ତାଃ ପଦ୍ମିନ୍ଯଃ ଚ ସରାମ୍ସି ଚ । ଯେଷୁ ସ୍ନାସ୍ଯତି କାକୁତ୍ସ୍ଥୋ ଵିଗାହ୍ଯ ସଲିଲମ୍ ଶୁଚି ॥୨-୪୮-
ସେହି ନଦୀ, ପଦ୍ମରେ ଭରିଥିବା ଝିଲି ଓ ପୋଖରୀ ଧନ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ଶୁଭ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିବେ।
ଶୋଭଯିଷ୍ଯନ୍ତି କାକୁତ୍ସ୍ଥମ୍ ଅଟଵ୍ଯୋ ରମ୍ଯ କାନନାଃ । ଆପଗାଃ ଚ ମହା ଅନୂପାଃ ସାନୁମନ୍ତଃ ଚ ପର୍ଵତାଃ ॥୨-୪୮-
ସେଇ ମନୋହର ଅଟବୀ, ବଡ଼ ନଦୀ, ବିଶାଳ ଜଳାଶୟ ଓ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ସମସ୍ତେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେଇବେ।
କାନନମ୍ ଵା ଅପି ଶୈଲମ୍ ଵା ଯମ୍ ରାମଃ ଅଭିଗମିଷ୍ଯତି । ପ୍ରିଯ ଅତିଥିମ୍ ଇଵ ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ନ ଏନମ୍ ଶକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ଅନର୍ଚିତୁମ୍ ॥୨-୪୮-
ଯେଉଁ ଅଟବୀ କିମ୍ବା ପାହାଡ଼କୁ ରାମ ଯିବେ, ସେଠାରେ ସେ ଆସିଥିବା ପ୍ରିୟ ଅତିଥି ଭଳି ସମ୍ମାନ ମିଳିବ, କେହି ଅଦର କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଵିଚିତ୍ର କୁସୁମ ଆପୀଡା ବହୁ ମନ୍ଜଲି ଧାରିଣଃ । ଅକାଲେ ଚ ଅପି ମୁଖ୍ଯାନି ପୁଷ୍ପାଣି ଚ ଫଲାନି ଚ ॥୨-୪୮-
ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲର ମୁକୁଟ ଓ ବହୁ ଉପହାର ସହିତ, ଅସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଖାଯିବ।
ଅକାଲେ ଚାପି ମୁଖ୍ଯାନି ପୁଷ୍ପାଣି ଚ ଫଲାନି ଚ । ଦର୍ଶଯିଷ୍ଯନ୍ତି ଅନୁକ୍ରୋଶାତ୍ ଗିରଯୋ ରାମମ୍ ଆଗତମ୍ ॥୨-୪୮-
ଅସମୟରେ ମଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ମାନେ ଦୟାବଶତଃ ଆସିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଖାଇବେ।
ପ୍ରସ୍ରଵିଷ୍ଯନ୍ତି ତୋଯାନି ଵିମଲାନି ମହୀଧରାଃ । ଵିଦର୍ଶଯନ୍ତଃ ଵିଵିଧାନ୍ ଭୂଯଃ ଚିତ୍ରାମଃ ଚ ନିର୍ଝରାନ୍ ॥୨-୪୮-
ପାହାଡ଼ମାନେ ନିର୍ମଳ ଜଳ ଝରାଇବେ, ବିଭିନ୍ନ ଚିତ୍ରବିଚିତ୍ର ଝରଣା ଦେଖାଇବେ।
ପାଦପାଃ ପର୍ଵତ ଅଗ୍ରେଷୁ ରମଯିଷ୍ଯନ୍ତି ରାଘଵମ୍ । ଯତ୍ର ରାମଃ ଭଯମ୍ ନ ଅତ୍ର ନ ଅସ୍ତି ତତ୍ର ପରାଭଵଃ ॥୨-୪୮-
ପାହାଡ଼ର ଚୂଡ଼ାର ଗଛମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ; ଯେଉଁଠି ରାମ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଭୟ ନାହିଁ, ପରାଜୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ସ ହି ଶୂରଃ ମହା ବାହୁଃ ପୁତ୍ରଃ ଦଶରଥସ୍ଯ ଚ । ପୁରା ଭଵତି ନୋ ଦୂରାତ୍ ଅନୁଗଚ୍ଚାମ ରାଘଵମ୍ ॥୨-୪୮-
ସେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ, ବିର ଓ ବଳଶାଳୀ; ତେଣୁ ସେ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯିବା ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା।
ପାଦଚ୍ ଚାଯା ସୁଖା ଭର୍ତୁସ୍ ତାଦୃଶସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ସ ହି ନାଥୋ ଜନସ୍ଯ ଅସ୍ଯ ସ ଗତିଃ ସ ପରାଯଣମ୍ ॥୨-୪୮-
ଏପରି ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଦ ଛାୟା ଶିତଳ ଓ ସୁଖଦାୟକ; ସେଇ ଏହି ଲୋକର ରକ୍ଷକ, ଆଶ୍ରୟ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ।
ଵଯମ୍ ପରିଚରିଷ୍ଯାମଃ ସୀତାମ୍ ଯୂଯମ୍ ତୁ ରାଘଵମ୍ । ଇତି ପୌର ସ୍ତ୍ରିଯୋ ଭର୍ତୃଋନ୍ ଦୁହ୍ଖ ଆର୍ତାଃ ତତ୍ ତତ୍ ଅବ୍ରୁଵନ୍ ॥୨-୪୮-
ଆମେ ସୀତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା, ତୁମେ ରାଘବଙ୍କୁ; ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ନଗରର ଝିଅମାନେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ନାନା କଥା କହିଲେ।
ଯୁଷ୍ମାକମ୍ ରାଘଵୋ ଅରଣ୍ଯେ ଯୋଗ କ୍ଷେମମ୍ ଵିଧାସ୍ଯତି । ସୀତା ନାରୀ ଜନସ୍ଯ ଅସ୍ଯ ଯୋଗ କ୍ଷେମମ୍ କରିଷ୍ଯତି ॥୨-୪୮-
ଅରଣ୍ୟରେ ତୁମମାନଙ୍କର ଭଲ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦେଖିବେ ରାଘବ; ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୀତା ନାରୀ ଭଲ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦେଖିବେ।
କୋ ନ୍ଵ୍ ଅନେନ ଅପ୍ରତୀତେନ ସ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ଜନେନ ଚ । ସମ୍ପ୍ରୀଯେତ ଅମନୋଜ୍ଞେନ ଵାସେନ ହୃତ ଚେତସା ॥୨-୪୮-
ଏମିତି ଅସୁଖଦ ଘରେ, ଅତିଥି ସ୍ନେହ ନଥିବା, ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ଲୋକମାନେ ଓ ଭ୍ରମିତ ମନେ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ କିଏ ଖୁସି ହେବେ?
କୈକେଯ୍ଯା ଯଦି ଚେଦ୍ ରାଜ୍ଯମ୍ ସ୍ଯାତ୍ ଅଧର୍ମ୍ଯମ୍ ଅନାଥଵତ୍ । ନ ହି ନୋ ଜୀଵିତେନ ଅର୍ଥଃ କୁତଃ ପୁତ୍ରୈଃ କୁତଃ ଧନୈଃ ॥୨-୪୮-
କୈକେୟୀ ଯଦି ଅନ୍ୟାୟରେ ରାଜ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠି କିଛି ରକ୍ଷା ନାହିଁ, ତେବେ ଆମ ପାଇଁ ଜୀବନର କିଛି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ—ପୁଅ କିମ୍ବା ଧନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଯଯା ପୁତ୍ରଃ ଚ ଭର୍ତା ଚ ତ୍ଯକ୍ତାଵ୍ ଐଶ୍ଵର୍ଯ କାରଣାତ୍ । କମ୍ ସା ପରିହରେଦ୍ ଅନ୍ଯମ୍ କୈକେଯୀ କୁଲ ପାମ୍ସନୀ ॥୨-୪୮-
ଯିଏ ଶକ୍ତିର ଲୋଭରେ ନିଜ ପୁଅ ଓ ସ୍ୱାମୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେ କୈକେୟୀ, ନିଜ ଘରକୁ ଅପମାନ କରି, ଆଉ କାହାକୁ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ?
କୈକେଯ୍ଯା ନ ଵଯମ୍ ରାଜ୍ଯେ ଭୃତକା ନିଵସେମହି । ଜୀଵନ୍ତ୍ଯା ଜାତୁ ଜୀଵନ୍ତ୍ଯଃ ପୁତ୍ରୈଃ ଅପି ଶପାମହେ ॥୨-୪୮-
କୈକେୟୀ ରାଜ୍ୟରେ ଆମେ ଚାକର ହୋଇ ରହିବୁନାହିଁ; ସେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ଆମେ ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କ ସହିତ ବଞ୍ଚିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଶାପ ଦେଉଛୁ।
ଯା ପୁତ୍ରମ୍ ପାର୍ଥିଵ ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରଵାସଯତି ନିର୍ଘୃଣା । କଃ ତାମ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ସୁଖମ୍ ଜୀଵେଦ୍ ଅଧର୍ମ୍ଯାମ୍ ଦୁଷ୍ଟ ଚାରିଣୀମ୍ ॥୨-୪୮-
ଯିଏ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅକୁ ନିର୍ଦୟତାରେ ଦେଶଛାଡ଼ କରାଇଛି, ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଅନ୍ୟାୟିନୀ ନାରୀ ସହିତ କିଏ ସୁଖରେ ବଞ୍ଚିପାରିବେ?
ଉପଦ୍ରୁତମିଦମ୍ ସର୍ଵମନାଲମ୍ବମନାଯକମ୍ । କୈକେଯ୍ଯା ହି କୃତେ ସର୍ଵମ୍ ଵିନାଶମୁପଯାସ୍ଯତି ॥୨-୪୮-
ସବୁଠି ଅସ୍ଥିରତା, ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ, ନେତୃତ୍ୱ ନାହିଁ; କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ସବୁ କିଛି ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହେବ।
ନ ହି ପ୍ରଵ୍ରଜିତେ ରାମେ ଜୀଵିଷ୍ଯତି ମହୀ ପତିଃ । ମୃତେ ଦଶରଥେ ଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଵିଲୋପଃ ତତ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ ॥୨-୪୮-
ରାମ ଦେଶଛାଡ଼ ହେଲେ, ରାଜା ବଞ୍ଚିପାରିବେନାହିଁ; ଦଶରଥ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସବୁ କିଛି ଭାଙ୍ଗିଯିବ।
ତେ ଵିଷମ୍ ପିବତ ଆଲୋଡ୍ଯ କ୍ଷୀଣ ପୁଣ୍ଯାଃ ସୁଦୁର୍ଗତାଃ । ରାଘଵମ୍ ଵା ଅନୁଗଚ୍ଚଧ୍ଵମ୍ ଅଶ୍ରୁତିମ୍ ଵା ଅପି ଗଚ୍ଚତ ॥୨-୪୮-
ତୁମେ ଯେଉଁମାନେ ଭାଗ୍ୟ ହରାଇଛ, ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛ, ବିଷ ପିଉ; କିମ୍ବା ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କର, କିମ୍ବା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହରାଇଯାଅ।
ମିଥ୍ଯା ପ୍ରଵ୍ରାଜିତଃ ରାମଃ ସଭାର୍ଯଃ ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ । ଭରତେ ସମ୍ନିଷୃଷ୍ଟାଃ ସ୍ମଃ ସୌନିକେ ପଶଵୋ ଯଥା ॥୨-୪୮-
ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଅନ୍ୟାୟରେ ବନବାସ ଦିଆଯାଇଛି; ଆମକୁ ବରତଙ୍କ ହାତରେ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଛି, ଯେପରି ଶିକାରୀଙ୍କୁ ପଶୁ ଦିଆଯାଏ।
ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରାନନଃ ଶ୍ଯାମୋ ଗୂଢଜତ୍ରୁରରିଂଦମଃ । ଆଜାନୁବାହୁଃ ପଦ୍ମାକ୍ଷୋ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମନପୂର୍ଵଜଃ ॥୨-୪୮-
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ରାମ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହଁ, ଲୁଚିଥିବା କଣ୍ଠ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ଲମ୍ବା ହାତ, ପଦ୍ମ ଦୃଷ୍ଟି—
ପୂର୍ଵାଭିଭାଷୀ ମଧୁରଃ ସତ୍ଯଵାଦୀ ମହାବଲଃ । ସୌମ୍ଯଃ ସର୍ଵସ୍ଯ ଲୋକସ୍ଯ ଚନ୍ଦ୍ରଵତ୍ପ୍ରିଯଦର୍ଶନଃ ॥୨-୪୮-
ସେ ପ୍ରଥମେ କଥା କହନ୍ତି, ମଧୁର ଭାବେ, ସତ୍ୟ କହନ୍ତି, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦେଖିବାକୁ ଭଲ।
ନୂନମ୍ ପୁରୁଷଶାର୍ଦୂଲୋ ମତ୍ତମାତଙ୍ଗଵିକ୍ରମଃ । ଶୋଭଯୁଶ୍ଯତ୍ଯରଣ୍ଯାନି ଵିଚରନ୍ ସ ମହାରଥଃ ॥୨-୪୮-
ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ପରି ଚାଲିବା, ସେ ମହାରଥୀ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାରିଦିଗରେ ଶୋଭା ଦେବେ।
ତାସ୍ତଥା ଵିଲପନ୍ତ୍ଯସ୍ତୁ ନଗରେ ନାଗରସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଚୁକ୍ରୁଶୁର୍ଦୁଃଖସମ୍ତପ୍ତାମୃତ୍ଯୋରିଵ ଭଯାଗମେ ॥୨-୪୮-
ଏଭଳି ନଗରର ଜଣେ ଜଣେ ଜୀବନର ଭୟରେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି, ନାଗରିକ ଜଣେ ଜଣେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ।
ଇତ୍ଯେଵ ଵିଲପନ୍ତୀନାମ୍ ସ୍ତ୍ରୀଣାମ୍ ଵେଶ୍ମସୁ ରାଘଵମ୍ । ଜଗାମାସ୍ତମ୍ ଦିନକରୋ ରଜନୀ ଚାଭ୍ଯଵର୍ତତ ॥୨-୪୮-
ଘରେ ଘରେ ନାରୀମାନେ ରାଘବ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁଥିବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା ଓ ରାତି ଆସିଗଲା।
ନଷ୍ଟଜ୍ଵଲନସମ୍ପାତା ପ୍ରଶାନ୍ତାଧ୍ଯାଯସତ୍କଥା । ତିମିରେଣାଭିଲିପ୍ତେଵ ତଦା ସା ନଗରୀ ବଭୌ ॥୨-୪୮-
ଅଗ୍ନି ନିମିଲିଗଲା, କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ଗପ ଶାନ୍ତ ହେଲା, ସେ ସମୟରେ ସେହି ନଗର ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।