ରଥମାର୍ଗାନୁସାରେଣ ନ୍ଯଵର୍ତନ୍ତ ମନସ୍ଵିନଃ। କିମିଦଂ କିଂ କରିଷ୍ଯାମୋ ଦୈଵେନୋପହତା ଇତି
ରଥର ଚିହ୍ନ ଅନୁସରି ସେମାନେ ପଛକୁ ଫେରିଲେ, 'ଏହା କଣ? ଆମେ କଣ କରିବୁ? ଭାଗ୍ୟ ଆମକୁ ହରାଇଦେଲା' ବୋଲି କହିଲେ।
ତଦା ଯଥାଗତେନୈଵ ମାର୍ଗେଣ କ୍ଲାନ୍ତଚେତସଃ। ଅଯୋଧ୍ଯାମଗମନ୍ ସର୍ଵେ ପୁରୀଂ ଵ୍ଯଥିତସଜ୍ଜନାମ୍
ଯେପଥେ ଆସିଥିଲେ, ସେଇପଥେ ହୃଦୟ ଥକିଯାଇ ସମସ୍ତେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସଭ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର।
ଆଲୋକ୍ଯ ନଗରୀଂ ତାଂ ଚ କ୍ଷଯଵ୍ଯାକୁଲମାନସାଃ। ଆଵର୍ତଯନ୍ତ ତେଽଶ୍ରୂଣି ନଯନୈଃ ଶୋକପୀଡିତୈଃ
ସେ ନଗରକୁ ଦେଖି, ହୃଦୟ ହାରାଇ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଆଁଖିରୁ ଲୁହ ଝରେଇଲେ।
ଏଷା ରାମେଣ ନଗରୀ ରହିତା ନାତିଶୋଭତେ। ଆପଗା ଗରୁଡେନେଵ ହ୍ରଦାଦୁଦ୍ଧୃତପନ୍ନଗା
ଏହି ନଗର ରାମ ବିନା ଅତି ନିର୍ଜୀବ ଲାଗୁଛି, ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ପୋଖରୀରୁ ସାପ ଉଠାଇନେଲେ ନଦୀ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଚନ୍ଦ୍ରହୀନମିଵାକାଶଂ ତୋଯହୀନମିଵାର୍ଣଵମ୍। ଅପଶ୍ଯନ୍ ନିହତାନନ୍ଦଂ ନଗରଂ ତେ ଵିଚେତସଃ
ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ଆକାଶ, ଜଳ ବିନା ସମୁଦ୍ର ଯେପରି, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦହୀନ ନଗରକୁ ଦେଖି, ମନ ଭ୍ରମିଗଲେ।
ତେ ତାନି ଵେଶ୍ମାନି ମହାଧନାନି ଦୁଃଖେନ ଦୁଃଖୋପହତା ଵିଶନ୍ତଃ। ନୈଵ ପ୍ରଜଗ୍ମୁଃ ସ୍ଵଜନଂ ପରଂ ଵା ନିରୀକ୍ଷ୍ଯମାଣାଃ ପ୍ରଵିନଷ୍ଟହର୍ଷାଃ
ସେମାନେ ସେଇ ଧନୀ ଓ ଭବ୍ୟ ଘରକୁ ଦୁଃଖରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବି, ନିଜ ଲୋକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଚାହିଁ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ହରାଇଯାଇଥିଲା।
thumb| ଅଷ୍ଟଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ତେଷାମେଵମ୍ ଵିଷ୍ଣ୍ଣାନାମ୍ପୀଡିତାନାମତୀଵ ଚ । ବାଷ୍ପଵିପ୍ଲୁତନେତ୍ରାଣାମ୍ ସଶୋକାନାମ୍ ମୁମୂର୍ଷଯା ॥୨-୪୮-
ସେମାନେ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଲୁହରେ ଭିଜା ଚକୁ, ଶୋକ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଆଶାରେ ଅନ୍ତର ଭରିଥିଲେ।
ଅନୁଗମ୍ଯ ନିଵୃତ୍ତାନାମ୍ ରାମମ୍ ନଗର ଵାସିନାମ୍ । ଉଦ୍ଗତାନି ଇଵ ସତ୍ତ୍ଵାନି ବଭୂଵୁର୍ ଅମନସ୍ଵିନାମ୍ ॥୨-୪୮-
ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଫେରିଆସିଥିବା ସେହି ନଗରବାସୀମାନେ, ମନେ ମନେ ମୁଞ୍ଜାଇଯାଇଥିଲେ, ଯେପରି ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଛାଡିଯାଇଛି।
ସ୍ଵମ୍ ସ୍ଵମ୍ ନିଲଯମ୍ ଆଗମ୍ଯ ପୁତ୍ର ଦାରୈଃ ସମାଵୃତାଃ । ଅଶ୍ରୂଣି ମୁମୁଚୁଃ ସର୍ଵେ ବାଷ୍ପେଣ ପିହିତ ଆନନାଃ ॥୨-୪୮-
ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରି, ପୁଅ ଓ ଝିଅ, ଜଣା-ଅଜଣା ସମସ୍ତଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଘେରାଯାଇ, ସମସ୍ତେ ଲୁହ ଝରାଇଲେ, ଲୁହରେ ମୁହଁ ଢାକିଯାଇଥିଲା।
ନ ଚ ଆହୃଷ୍ଯନ୍ ନ ଚ ଅମୋଦନ୍ ଵଣିଜୋ ନ ପ୍ରସାରଯନ୍ । ନ ଚ ଅଶୋଭନ୍ତ ପଣ୍ଯାନି ନ ଅପଚନ୍ ଗୃହ ମେଧିନଃ ॥୨-୪୮-
କେହି ଖୁସି ହେଲେ ନାହିଁ, କେହି ଆନନ୍ଦ ମାନିଲେ ନାହିଁ; ବ୍ୟପାରୀମାନେ ତାଙ୍କର ସାମାନ ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ, ଦେଖିବାକୁ ଭଲ ଲାଗୁନଥିଲା, ଘରେ ଘରେ ରାନ୍ଧା ହେଲା ନାହିଁ।
ନଷ୍ଟମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନ ଅଭ୍ଯନନ୍ଦନ୍ ଵିପୁଲମ୍ ଵା ଧନ ଆଗମମ୍ । ପୁତ୍ରମ୍ ପ୍ରଥମଜମ୍ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଜନନୀ ନ ଅଭ୍ଯନନ୍ଦତ ॥୨-୪୮-
ହାରାଇଥିବା ଧନ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ଖୁସି ହେଲେ ନାହିଁ; ପ୍ରଥମ ପୁଅ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ମାଆ ଆନନ୍ଦ କରିଲେ ନାହିଁ।
ଗୃହେ ଗୃହେ ରୁଦନ୍ତ୍ଯଃ ଚ ଭର୍ତାରମ୍ ଗୃହମ୍ ଆଗତମ୍ । ଵ୍ଯଗର୍ହଯନ୍ତଃ ଦୁହ୍ଖ ଆର୍ତା ଵାଗ୍ଭିସ୍ ତୋତ୍ରୈଃ ଇଵ ଦ୍ଵିପାନ୍ ॥୨-୪୮-
ଘରେ ଘରେ ଝିଅମାନେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ହୋଇ, ଘରକୁ ଫେରିଥିବା ସ୍ୱାମୀମାନେ ଉପରେ ଦୁଃଖରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଥା କହୁଥିଲେ, ଯେପରି ହାତୀକୁ ଚାଳିବା ପାଇଁ ଅଙ୍କୁଶ ଲାଗେ।
କିମ୍ ନୁ ତେଷାମ୍ ଗୃହୈଃ କାର୍ଯମ୍ କିମ୍ ଦାରୈଃ କିମ୍ ଧନେନ ଵା । ପୁତ୍ରୈଃ ଵା କିମ୍ ସୁଖୈଃ ଵା ଅପି ଯେ ନ ପଶ୍ଯନ୍ତି ରାଘଵମ୍ ॥୨-୪୮-
ଯେମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଘର, ଝିଅ, ଧନ, ପୁଅ କିମ୍ବା ସୁଖ କ’ଣ କାମର? କିଛି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ।
ଏକଃ ସତ୍ ପୁରୁଷୋ ଲୋକେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ସହ ସୀତଯା । ଯୋ ଅନୁଗଚ୍ଚତି କାକୁତ୍ସ୍ଥମ୍ ରାମମ୍ ପରିଚରନ୍ ଵନେ ॥୨-୪୮-
ଏହି ସଂସାରରେ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି—ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ସୀତା ସହିତ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି, ଅଟବୀରେ ସେବା କରୁଛନ୍ତି।
ଆପଗାଃ କୃତ ପୁଣ୍ଯାଃ ତାଃ ପଦ୍ମିନ୍ଯଃ ଚ ସରାମ୍ସି ଚ । ଯେଷୁ ସ୍ନାସ୍ଯତି କାକୁତ୍ସ୍ଥୋ ଵିଗାହ୍ଯ ସଲିଲମ୍ ଶୁଚି ॥୨-୪୮-
ସେହି ନଦୀ, ପଦ୍ମରେ ଭରିଥିବା ଝିଲି ଓ ପୋଖରୀ ଧନ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ଶୁଭ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିବେ।
ଶୋଭଯିଷ୍ଯନ୍ତି କାକୁତ୍ସ୍ଥମ୍ ଅଟଵ୍ଯୋ ରମ୍ଯ କାନନାଃ । ଆପଗାଃ ଚ ମହା ଅନୂପାଃ ସାନୁମନ୍ତଃ ଚ ପର୍ଵତାଃ ॥୨-୪୮-
ସେଇ ମନୋହର ଅଟବୀ, ବଡ଼ ନଦୀ, ବିଶାଳ ଜଳାଶୟ ଓ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ସମସ୍ତେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେଇବେ।
କାନନମ୍ ଵା ଅପି ଶୈଲମ୍ ଵା ଯମ୍ ରାମଃ ଅଭିଗମିଷ୍ଯତି । ପ୍ରିଯ ଅତିଥିମ୍ ଇଵ ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ନ ଏନମ୍ ଶକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ଅନର୍ଚିତୁମ୍ ॥୨-୪୮-
ଯେଉଁ ଅଟବୀ କିମ୍ବା ପାହାଡ଼କୁ ରାମ ଯିବେ, ସେଠାରେ ସେ ଆସିଥିବା ପ୍ରିୟ ଅତିଥି ଭଳି ସମ୍ମାନ ମିଳିବ, କେହି ଅଦର କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଵିଚିତ୍ର କୁସୁମ ଆପୀଡା ବହୁ ମନ୍ଜଲି ଧାରିଣଃ । ଅକାଲେ ଚ ଅପି ମୁଖ୍ଯାନି ପୁଷ୍ପାଣି ଚ ଫଲାନି ଚ ॥୨-୪୮-
ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲର ମୁକୁଟ ଓ ବହୁ ଉପହାର ସହିତ, ଅସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଖାଯିବ।
ଅକାଲେ ଚାପି ମୁଖ୍ଯାନି ପୁଷ୍ପାଣି ଚ ଫଲାନି ଚ । ଦର୍ଶଯିଷ୍ଯନ୍ତି ଅନୁକ୍ରୋଶାତ୍ ଗିରଯୋ ରାମମ୍ ଆଗତମ୍ ॥୨-୪୮-
ଅସମୟରେ ମଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ମାନେ ଦୟାବଶତଃ ଆସିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଖାଇବେ।
ପ୍ରସ୍ରଵିଷ୍ଯନ୍ତି ତୋଯାନି ଵିମଲାନି ମହୀଧରାଃ । ଵିଦର୍ଶଯନ୍ତଃ ଵିଵିଧାନ୍ ଭୂଯଃ ଚିତ୍ରାମଃ ଚ ନିର୍ଝରାନ୍ ॥୨-୪୮-
ପାହାଡ଼ମାନେ ନିର୍ମଳ ଜଳ ଝରାଇବେ, ବିଭିନ୍ନ ଚିତ୍ରବିଚିତ୍ର ଝରଣା ଦେଖାଇବେ।
ପାଦପାଃ ପର୍ଵତ ଅଗ୍ରେଷୁ ରମଯିଷ୍ଯନ୍ତି ରାଘଵମ୍ । ଯତ୍ର ରାମଃ ଭଯମ୍ ନ ଅତ୍ର ନ ଅସ୍ତି ତତ୍ର ପରାଭଵଃ ॥୨-୪୮-
ପାହାଡ଼ର ଚୂଡ଼ାର ଗଛମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ; ଯେଉଁଠି ରାମ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଭୟ ନାହିଁ, ପରାଜୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ସ ହି ଶୂରଃ ମହା ବାହୁଃ ପୁତ୍ରଃ ଦଶରଥସ୍ଯ ଚ । ପୁରା ଭଵତି ନୋ ଦୂରାତ୍ ଅନୁଗଚ୍ଚାମ ରାଘଵମ୍ ॥୨-୪୮-
ସେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ, ବିର ଓ ବଳଶାଳୀ; ତେଣୁ ସେ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯିବା ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା।
ପାଦଚ୍ ଚାଯା ସୁଖା ଭର୍ତୁସ୍ ତାଦୃଶସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ସ ହି ନାଥୋ ଜନସ୍ଯ ଅସ୍ଯ ସ ଗତିଃ ସ ପରାଯଣମ୍ ॥୨-୪୮-
ଏପରି ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଦ ଛାୟା ଶିତଳ ଓ ସୁଖଦାୟକ; ସେଇ ଏହି ଲୋକର ରକ୍ଷକ, ଆଶ୍ରୟ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ।
ଵଯମ୍ ପରିଚରିଷ୍ଯାମଃ ସୀତାମ୍ ଯୂଯମ୍ ତୁ ରାଘଵମ୍ । ଇତି ପୌର ସ୍ତ୍ରିଯୋ ଭର୍ତୃଋନ୍ ଦୁହ୍ଖ ଆର୍ତାଃ ତତ୍ ତତ୍ ଅବ୍ରୁଵନ୍ ॥୨-୪୮-
ଆମେ ସୀତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା, ତୁମେ ରାଘବଙ୍କୁ; ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ନଗରର ଝିଅମାନେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ନାନା କଥା କହିଲେ।
ଯୁଷ୍ମାକମ୍ ରାଘଵୋ ଅରଣ୍ଯେ ଯୋଗ କ୍ଷେମମ୍ ଵିଧାସ୍ଯତି । ସୀତା ନାରୀ ଜନସ୍ଯ ଅସ୍ଯ ଯୋଗ କ୍ଷେମମ୍ କରିଷ୍ଯତି ॥୨-୪୮-
ଅରଣ୍ୟରେ ତୁମମାନଙ୍କର ଭଲ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦେଖିବେ ରାଘବ; ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୀତା ନାରୀ ଭଲ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦେଖିବେ।
କୋ ନ୍ଵ୍ ଅନେନ ଅପ୍ରତୀତେନ ସ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ଜନେନ ଚ । ସମ୍ପ୍ରୀଯେତ ଅମନୋଜ୍ଞେନ ଵାସେନ ହୃତ ଚେତସା ॥୨-୪୮-
ଏମିତି ଅସୁଖଦ ଘରେ, ଅତିଥି ସ୍ନେହ ନଥିବା, ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ଲୋକମାନେ ଓ ଭ୍ରମିତ ମନେ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ କିଏ ଖୁସି ହେବେ?
କୈକେଯ୍ଯା ଯଦି ଚେଦ୍ ରାଜ୍ଯମ୍ ସ୍ଯାତ୍ ଅଧର୍ମ୍ଯମ୍ ଅନାଥଵତ୍ । ନ ହି ନୋ ଜୀଵିତେନ ଅର୍ଥଃ କୁତଃ ପୁତ୍ରୈଃ କୁତଃ ଧନୈଃ ॥୨-୪୮-
କୈକେୟୀ ଯଦି ଅନ୍ୟାୟରେ ରାଜ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠି କିଛି ରକ୍ଷା ନାହିଁ, ତେବେ ଆମ ପାଇଁ ଜୀବନର କିଛି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ—ପୁଅ କିମ୍ବା ଧନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଯଯା ପୁତ୍ରଃ ଚ ଭର୍ତା ଚ ତ୍ଯକ୍ତାଵ୍ ଐଶ୍ଵର୍ଯ କାରଣାତ୍ । କମ୍ ସା ପରିହରେଦ୍ ଅନ୍ଯମ୍ କୈକେଯୀ କୁଲ ପାମ୍ସନୀ ॥୨-୪୮-
ଯିଏ ଶକ୍ତିର ଲୋଭରେ ନିଜ ପୁଅ ଓ ସ୍ୱାମୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେ କୈକେୟୀ, ନିଜ ଘରକୁ ଅପମାନ କରି, ଆଉ କାହାକୁ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ?
କୈକେଯ୍ଯା ନ ଵଯମ୍ ରାଜ୍ଯେ ଭୃତକା ନିଵସେମହି । ଜୀଵନ୍ତ୍ଯା ଜାତୁ ଜୀଵନ୍ତ୍ଯଃ ପୁତ୍ରୈଃ ଅପି ଶପାମହେ ॥୨-୪୮-
କୈକେୟୀ ରାଜ୍ୟରେ ଆମେ ଚାକର ହୋଇ ରହିବୁନାହିଁ; ସେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ଆମେ ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କ ସହିତ ବଞ୍ଚିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଶାପ ଦେଉଛୁ।
ଯା ପୁତ୍ରମ୍ ପାର୍ଥିଵ ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରଵାସଯତି ନିର୍ଘୃଣା । କଃ ତାମ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ସୁଖମ୍ ଜୀଵେଦ୍ ଅଧର୍ମ୍ଯାମ୍ ଦୁଷ୍ଟ ଚାରିଣୀମ୍ ॥୨-୪୮-
ଯିଏ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅକୁ ନିର୍ଦୟତାରେ ଦେଶଛାଡ଼ କରାଇଛି, ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଅନ୍ୟାୟିନୀ ନାରୀ ସହିତ କିଏ ସୁଖରେ ବଞ୍ଚିପାରିବେ?