ଧିଗସ୍ତୁ ଖଲୁ ନିଦ୍ରାଂ ତାଂ ଯଯାପହତଚେତସଃ। ନାଦ୍ଯ ପଶ୍ଯାମହେ ରାମଂ ପୃଥୂରସ୍କଂ ମହାଭୁଜମ୍
ହେ ନିଦ୍ରା, ତୁମେ ଯେ ମନକୁ ହରିନେଉଛ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଷ୍ଟ। ଆଜି ଆମେ ଚଉଡ଼ି ଛାତି ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ।
କଥଂ ରାମୋ ମହାବାହୁଃ ସ ତଥାଵିତଥକ୍ରିଯଃ। ଭକ୍ତଂ ଜନମଭିତ୍ଯଜ୍ଯ ପ୍ରଵାସଂ ତାପସୋ ଗତଃ
କିପରି ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସତ୍ୟବାନ୍ ରାମ, ତାଙ୍କ ଭକ୍ତ ଲୋକମାନେଂକୁ ଛାଡ଼ି, ତ୍ୟାଗୀ ଭାବେ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ?
ଯୋ ନଃ ସଦା ପାଲଯତି ପିତା ପୁତ୍ରାନିଵୌରସାନ୍। କଥଂ ରଘୂଣାଂ ସ ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନୋ ଵିପିନଂ ଗତଃ
ଯିଏ ସଦା ଆମକୁ ବାପା ଭଳି ନିଜ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେ ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ବନକୁ କିପରି ଚାଲିଗଲେ?
ଇହୈଵ ନିଧନଂ ଯାମ ମହାପ୍ରସ୍ଥାନମେଵ ଵା। ରାମେଣ ରହିତାନାଂ ନୋ କିମର୍ଥଂ ଜୀଵିତଂ ହିତମ୍
ଚଳ, ଏଠାରେ ଆମେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବା, କିମ୍ବା ଏହି ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା କରିବା। ରାମ ବିନା ଜୀବନର କଣ ଅର୍ଥ?
ସନ୍ତି ଶୁଷ୍କାଣି କାଷ୍ଠାନି ପ୍ରଭୂତାନି ମହାନ୍ତି ଚ। ତୈଃ ପ୍ରଜ୍ଵାଲ୍ଯ ଚିତାଂ ସର୍ଵେ ପ୍ରଵିଶାମୋଽଥଵା ଵଯମ୍
ଏଠାରେ ବହୁତ ଶୁଖିଲା କାଠି ଅଛି, ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ ଅଛି। ଏହି କାଠି ଜଳାଇ ଆମେ ଚିତା ତିଆରି କରି, ସେଥିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା।
କିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମୋ ମହାବାହୁରନସୂଯଃ ପ୍ରିଯଂଵଦଃ। ନୀତଃ ସ ରାଘଵୋଽସ୍ମାଭିରିତି ଵକ୍ତୁଂ କଥଂ କ୍ଷମମ୍
ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦୟାଳୁ ଓ ମିଷ୍ଟି କଥା କହୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଆମେ କଣ କହିବୁ? 'ରାଘବଙ୍କୁ ଆମେ ନେଇଗଲୁ' ବୋଲି କିପରି କହିପାରିବୁ?
ସା ନୂନଂ ନଗରୀ ଦୀନା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାସ୍ମାନ୍ ରାଘଵଂ ଵିନା। ଭଵିଷ୍ଯତି ନିରାନନ୍ଦା ସସ୍ତ୍ରୀବାଲଵଯୋଽଧିକା
ନିଶ୍ଚୟ ରାଘବ ବିନା ଆମକୁ ଦେଖି ସେ ନଗର ଦୁଃଖିତ ହେବ, ମହିଳା, ପିଲା ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଭରିଥିବା ସେ ନଗର ଆନନ୍ଦହୀନ ହେଇଯିବ।
ନିର୍ଯାତାସ୍ତେନ ଵୀରେଣ ସହ ନିତ୍ଯଂ ମହାତ୍ମନା। ଵିହୀନାସ୍ତେନ ଚ ପୁନଃ କଥଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମ ତାଂ ପୁରୀମ୍
ସେ ମହାନ ଓ ଶୂରବୀର ସହିତ ଆମେ ଯାଇଥିଲୁ, ଏବେ ସେ ନାହାନ୍ତି, ଏଉଁଥିରେ ଆମେ ପୁଣି ସେ ନଗରକୁ କିପରି ଦେଖିପାରିବୁ?
ଇତୀଵ ବହୁଧା ଵାଚୋ ବାହୁମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ତେ ଜନାଃ। ଵିଲପନ୍ତି ସ୍ମ ଦୁଃଖାର୍ତା ହୃତଵତ୍ସା ଇଵାଗ୍ର୍ଯଗାଃ
ଏପରି ଅନେକ କଥା କହି, ହାତ ଉଠାଇ, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ଝିଅ ହରାଇଥିବା ଗାଈମାନେ ପରି ବିଳାପ କରିଲେ।
ତତୋ ମାର୍ଗାନୁସାରେଣ ଗତ୍ଵା କିଂଚିତ୍ ତତଃ କ୍ଷଣମ୍। ମାର୍ଗନାଶାଦ୍ ଵିଷାଦେନ ମହତା ସମଭିପ୍ଲୁତାଃ
ପଥ ଅନୁସରି କିଛି ଦୂର ଯିବା ପରେ, ମାର୍ଗ ହରାଇ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ।
ରଥମାର୍ଗାନୁସାରେଣ ନ୍ଯଵର୍ତନ୍ତ ମନସ୍ଵିନଃ। କିମିଦଂ କିଂ କରିଷ୍ଯାମୋ ଦୈଵେନୋପହତା ଇତି
ରଥର ଚିହ୍ନ ଅନୁସରି ସେମାନେ ପଛକୁ ଫେରିଲେ, 'ଏହା କଣ? ଆମେ କଣ କରିବୁ? ଭାଗ୍ୟ ଆମକୁ ହରାଇଦେଲା' ବୋଲି କହିଲେ।
ତଦା ଯଥାଗତେନୈଵ ମାର୍ଗେଣ କ୍ଲାନ୍ତଚେତସଃ। ଅଯୋଧ୍ଯାମଗମନ୍ ସର୍ଵେ ପୁରୀଂ ଵ୍ଯଥିତସଜ୍ଜନାମ୍
ଯେପଥେ ଆସିଥିଲେ, ସେଇପଥେ ହୃଦୟ ଥକିଯାଇ ସମସ୍ତେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସଭ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର।
ଆଲୋକ୍ଯ ନଗରୀଂ ତାଂ ଚ କ୍ଷଯଵ୍ଯାକୁଲମାନସାଃ। ଆଵର୍ତଯନ୍ତ ତେଽଶ୍ରୂଣି ନଯନୈଃ ଶୋକପୀଡିତୈଃ
ସେ ନଗରକୁ ଦେଖି, ହୃଦୟ ହାରାଇ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଆଁଖିରୁ ଲୁହ ଝରେଇଲେ।
ଏଷା ରାମେଣ ନଗରୀ ରହିତା ନାତିଶୋଭତେ। ଆପଗା ଗରୁଡେନେଵ ହ୍ରଦାଦୁଦ୍ଧୃତପନ୍ନଗା
ଏହି ନଗର ରାମ ବିନା ଅତି ନିର୍ଜୀବ ଲାଗୁଛି, ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ପୋଖରୀରୁ ସାପ ଉଠାଇନେଲେ ନଦୀ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଚନ୍ଦ୍ରହୀନମିଵାକାଶଂ ତୋଯହୀନମିଵାର୍ଣଵମ୍। ଅପଶ୍ଯନ୍ ନିହତାନନ୍ଦଂ ନଗରଂ ତେ ଵିଚେତସଃ
ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ଆକାଶ, ଜଳ ବିନା ସମୁଦ୍ର ଯେପରି, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦହୀନ ନଗରକୁ ଦେଖି, ମନ ଭ୍ରମିଗଲେ।
ତେ ତାନି ଵେଶ୍ମାନି ମହାଧନାନି ଦୁଃଖେନ ଦୁଃଖୋପହତା ଵିଶନ୍ତଃ। ନୈଵ ପ୍ରଜଗ୍ମୁଃ ସ୍ଵଜନଂ ପରଂ ଵା ନିରୀକ୍ଷ୍ଯମାଣାଃ ପ୍ରଵିନଷ୍ଟହର୍ଷାଃ
ସେମାନେ ସେଇ ଧନୀ ଓ ଭବ୍ୟ ଘରକୁ ଦୁଃଖରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବି, ନିଜ ଲୋକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଚାହିଁ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ହରାଇଯାଇଥିଲା।
thumb| ଅଷ୍ଟଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ତେଷାମେଵମ୍ ଵିଷ୍ଣ୍ଣାନାମ୍ପୀଡିତାନାମତୀଵ ଚ । ବାଷ୍ପଵିପ୍ଲୁତନେତ୍ରାଣାମ୍ ସଶୋକାନାମ୍ ମୁମୂର୍ଷଯା ॥୨-୪୮-
ସେମାନେ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଲୁହରେ ଭିଜା ଚକୁ, ଶୋକ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଆଶାରେ ଅନ୍ତର ଭରିଥିଲେ।
ଅନୁଗମ୍ଯ ନିଵୃତ୍ତାନାମ୍ ରାମମ୍ ନଗର ଵାସିନାମ୍ । ଉଦ୍ଗତାନି ଇଵ ସତ୍ତ୍ଵାନି ବଭୂଵୁର୍ ଅମନସ୍ଵିନାମ୍ ॥୨-୪୮-
ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଫେରିଆସିଥିବା ସେହି ନଗରବାସୀମାନେ, ମନେ ମନେ ମୁଞ୍ଜାଇଯାଇଥିଲେ, ଯେପରି ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଛାଡିଯାଇଛି।
ସ୍ଵମ୍ ସ୍ଵମ୍ ନିଲଯମ୍ ଆଗମ୍ଯ ପୁତ୍ର ଦାରୈଃ ସମାଵୃତାଃ । ଅଶ୍ରୂଣି ମୁମୁଚୁଃ ସର୍ଵେ ବାଷ୍ପେଣ ପିହିତ ଆନନାଃ ॥୨-୪୮-
ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରି, ପୁଅ ଓ ଝିଅ, ଜଣା-ଅଜଣା ସମସ୍ତଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଘେରାଯାଇ, ସମସ୍ତେ ଲୁହ ଝରାଇଲେ, ଲୁହରେ ମୁହଁ ଢାକିଯାଇଥିଲା।
ନ ଚ ଆହୃଷ୍ଯନ୍ ନ ଚ ଅମୋଦନ୍ ଵଣିଜୋ ନ ପ୍ରସାରଯନ୍ । ନ ଚ ଅଶୋଭନ୍ତ ପଣ୍ଯାନି ନ ଅପଚନ୍ ଗୃହ ମେଧିନଃ ॥୨-୪୮-
କେହି ଖୁସି ହେଲେ ନାହିଁ, କେହି ଆନନ୍ଦ ମାନିଲେ ନାହିଁ; ବ୍ୟପାରୀମାନେ ତାଙ୍କର ସାମାନ ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ, ଦେଖିବାକୁ ଭଲ ଲାଗୁନଥିଲା, ଘରେ ଘରେ ରାନ୍ଧା ହେଲା ନାହିଁ।
ନଷ୍ଟମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନ ଅଭ୍ଯନନ୍ଦନ୍ ଵିପୁଲମ୍ ଵା ଧନ ଆଗମମ୍ । ପୁତ୍ରମ୍ ପ୍ରଥମଜମ୍ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଜନନୀ ନ ଅଭ୍ଯନନ୍ଦତ ॥୨-୪୮-
ହାରାଇଥିବା ଧନ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ଖୁସି ହେଲେ ନାହିଁ; ପ୍ରଥମ ପୁଅ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ମାଆ ଆନନ୍ଦ କରିଲେ ନାହିଁ।
ଗୃହେ ଗୃହେ ରୁଦନ୍ତ୍ଯଃ ଚ ଭର୍ତାରମ୍ ଗୃହମ୍ ଆଗତମ୍ । ଵ୍ଯଗର୍ହଯନ୍ତଃ ଦୁହ୍ଖ ଆର୍ତା ଵାଗ୍ଭିସ୍ ତୋତ୍ରୈଃ ଇଵ ଦ୍ଵିପାନ୍ ॥୨-୪୮-
ଘରେ ଘରେ ଝିଅମାନେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ହୋଇ, ଘରକୁ ଫେରିଥିବା ସ୍ୱାମୀମାନେ ଉପରେ ଦୁଃଖରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଥା କହୁଥିଲେ, ଯେପରି ହାତୀକୁ ଚାଳିବା ପାଇଁ ଅଙ୍କୁଶ ଲାଗେ।
କିମ୍ ନୁ ତେଷାମ୍ ଗୃହୈଃ କାର୍ଯମ୍ କିମ୍ ଦାରୈଃ କିମ୍ ଧନେନ ଵା । ପୁତ୍ରୈଃ ଵା କିମ୍ ସୁଖୈଃ ଵା ଅପି ଯେ ନ ପଶ୍ଯନ୍ତି ରାଘଵମ୍ ॥୨-୪୮-
ଯେମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଘର, ଝିଅ, ଧନ, ପୁଅ କିମ୍ବା ସୁଖ କ’ଣ କାମର? କିଛି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ।
ଏକଃ ସତ୍ ପୁରୁଷୋ ଲୋକେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ସହ ସୀତଯା । ଯୋ ଅନୁଗଚ୍ଚତି କାକୁତ୍ସ୍ଥମ୍ ରାମମ୍ ପରିଚରନ୍ ଵନେ ॥୨-୪୮-
ଏହି ସଂସାରରେ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି—ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ସୀତା ସହିତ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି, ଅଟବୀରେ ସେବା କରୁଛନ୍ତି।
ଆପଗାଃ କୃତ ପୁଣ୍ଯାଃ ତାଃ ପଦ୍ମିନ୍ଯଃ ଚ ସରାମ୍ସି ଚ । ଯେଷୁ ସ୍ନାସ୍ଯତି କାକୁତ୍ସ୍ଥୋ ଵିଗାହ୍ଯ ସଲିଲମ୍ ଶୁଚି ॥୨-୪୮-
ସେହି ନଦୀ, ପଦ୍ମରେ ଭରିଥିବା ଝିଲି ଓ ପୋଖରୀ ଧନ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ଶୁଭ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିବେ।
ଶୋଭଯିଷ୍ଯନ୍ତି କାକୁତ୍ସ୍ଥମ୍ ଅଟଵ୍ଯୋ ରମ୍ଯ କାନନାଃ । ଆପଗାଃ ଚ ମହା ଅନୂପାଃ ସାନୁମନ୍ତଃ ଚ ପର୍ଵତାଃ ॥୨-୪୮-
ସେଇ ମନୋହର ଅଟବୀ, ବଡ଼ ନଦୀ, ବିଶାଳ ଜଳାଶୟ ଓ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ସମସ୍ତେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେଇବେ।
କାନନମ୍ ଵା ଅପି ଶୈଲମ୍ ଵା ଯମ୍ ରାମଃ ଅଭିଗମିଷ୍ଯତି । ପ୍ରିଯ ଅତିଥିମ୍ ଇଵ ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ନ ଏନମ୍ ଶକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ଅନର୍ଚିତୁମ୍ ॥୨-୪୮-
ଯେଉଁ ଅଟବୀ କିମ୍ବା ପାହାଡ଼କୁ ରାମ ଯିବେ, ସେଠାରେ ସେ ଆସିଥିବା ପ୍ରିୟ ଅତିଥି ଭଳି ସମ୍ମାନ ମିଳିବ, କେହି ଅଦର କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଵିଚିତ୍ର କୁସୁମ ଆପୀଡା ବହୁ ମନ୍ଜଲି ଧାରିଣଃ । ଅକାଲେ ଚ ଅପି ମୁଖ୍ଯାନି ପୁଷ୍ପାଣି ଚ ଫଲାନି ଚ ॥୨-୪୮-
ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲର ମୁକୁଟ ଓ ବହୁ ଉପହାର ସହିତ, ଅସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଖାଯିବ।
ଅକାଲେ ଚାପି ମୁଖ୍ଯାନି ପୁଷ୍ପାଣି ଚ ଫଲାନି ଚ । ଦର୍ଶଯିଷ୍ଯନ୍ତି ଅନୁକ୍ରୋଶାତ୍ ଗିରଯୋ ରାମମ୍ ଆଗତମ୍ ॥୨-୪୮-
ଅସମୟରେ ମଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ମାନେ ଦୟାବଶତଃ ଆସିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଖାଇବେ।
ପ୍ରସ୍ରଵିଷ୍ଯନ୍ତି ତୋଯାନି ଵିମଲାନି ମହୀଧରାଃ । ଵିଦର୍ଶଯନ୍ତଃ ଵିଵିଧାନ୍ ଭୂଯଃ ଚିତ୍ରାମଃ ଚ ନିର୍ଝରାନ୍ ॥୨-୪୮-
ପାହାଡ଼ମାନେ ନିର୍ମଳ ଜଳ ଝରାଇବେ, ବିଭିନ୍ନ ଚିତ୍ରବିଚିତ୍ର ଝରଣା ଦେଖାଇବେ।