ସ ସଂତୀର୍ଯ ମହାବାହୁଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଶିଵମକଣ୍ଟକମ୍। ପ୍ରାପଦ୍ଯତ ମହାମାର୍ଗମଭଯଂ ଭଯଦର୍ଶିନାମ୍
ମହାବଳୀ ଓ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାମ ନଦୀ ଅଟି, କଣ୍ଟକ ନଥିବା ଏକ ବଡ଼ ସୁରକ୍ଷିତ ରାସ୍ତାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହା ଭୟଭୀତମାନେ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର।
ମୋହନାର୍ଥଂ ତୁ ପୌରାଣାଂ ସୂତଂ ରାମୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ ଵଚଃ। ଉଦଙ୍ମୁଖଃ ପ୍ରଯାହି ତ୍ଵଂ ରଥମାରୁହ୍ଯ ସାରଥେ
ନଗରବାସୀମାନୋ ଭ୍ରମିତ କରିବା ପାଇଁ ରାମ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ରଥକୁ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ନେଇଯାଅ, ଏହିପରି ଚଳ।'
ମୁହୂର୍ତଂ ତ୍ଵରିତଂ ଗତ୍ଵା ନିଵର୍ତଯ ରଥଂ ପୁନଃ। ଯଥା ନ ଵିଦ୍ଯୁଃ ପୌରା ମାଂ ତଥା କୁରୁ ସମାହିତଃ
'କିଛି ଦିନ ଦ୍ରୁତ ଚଳି, ପୁଣି ରଥକୁ ଫେରାଇଦେ। ଯେପରି ନଗରବାସୀମାନେ ମୋ ରାସ୍ତା ଜାଣିନପାରନ୍ତି, ସେପରି ସାବଧାନ ହୋଇ କର।'
ରାମସ୍ଯ ତୁ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଥା ଚକ୍ରେ ଚ ସାରଥିଃ। ପ୍ରତ୍ଯାଗମ୍ଯ ଚ ରାମସ୍ଯ ସ୍ଯନ୍ଦନଂ ପ୍ରତ୍ଯଵେଦଯତ୍
ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରଥଚାଳକ ସେପରି କଲେ ଓ ପୁଣି ଆସି ରାମଙ୍କୁ ରଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ ବୋଲି କହିଲେ।
ତୌ ସମ୍ପ୍ରଯୁକ୍ତଂ ତୁ ରଥଂ ସମାସ୍ଥିତୌ ତଦା ସସୀତୌ ରଘୁଵଂଶଵର୍ଧନୌ। ପ୍ରଚୋଦଯାମାସ ତତସ୍ତୁରଂଗମାନ୍ ସ ସାରଥିର୍ଯେନ ପଥା ତପୋଵନମ୍
ତାପରେ ରଘୁବଂଶର ଦୁଇ ଭାଇ ସୀତା ସହିତ ଯୋଗାଯାଇଥିବା ରଥରେ ଚଢ଼ି, ରଥଚାଳକ ତାଙ୍କୁ ତପୋବନ ପଥରେ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଦ୍ରୁତ ଚଳାଇଲେ।
ତତଃ ସମାସ୍ଥାଯ ରଥଂ ମହାରଥଃ ସସାରଥିର୍ଦାଶରଥିର୍ଵନଂ ଯଯୌ। ଉଦଙ୍ମୁଖଂ ତଂ ତୁ ରଥଂ ଚକାର ପ୍ରଯାଣମାଙ୍ଗଲ୍ଯନିମିତ୍ତଦର୍ଶନାତ୍
ତାପରେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ରଥଚାଳକ ସହିତ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି, ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ।
thumb|ସପ୍ତଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସତ୍ଚାଳିଶ ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ପ୍ରଭାତାଯାଂ ତୁ ଶର୍ଵର୍ଯାଂ ପୌରାସ୍ତେ ରାଘଵଂ ଵିନା। ଶୋକୋପହତନିଶ୍ଚେଷ୍ଟା ବଭୂଵୁର୍ହତଚେତସଃ
ପ୍ରଭାତ ହେବା ପରେ, ରାମ ବିନା ଏହି ନଗରବାସୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଚଳ ହୋଇ ରହିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଗଲା।
ଶୋକଜାଶ୍ରୁପରିଦ୍ଯୂନା ଵୀକ୍ଷମାଣାସ୍ତତସ୍ତତଃ। ଆଲୋକମପି ରାମସ୍ଯ ନ ପଶ୍ଯନ୍ତି ସ୍ମ ଦୁଃଖିତାଃ
ଦୁଃଖରେ ଭିଜି ଆଖିରୁ ଲୁହ ଝରୁଥିବା ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ଚାହିଁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତେ ଵିଷାଦାର୍ତଵଦନା ରହିତାସ୍ତେନ ଧୀମତା। କୃପଣାଃ କରୁଣା ଵାଚୋ ଵଦନ୍ତି ସ୍ମ ମନୀଷିଣଃ
ଦୁଃଖରେ ମୁହଁ ମନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିବା, ସେ ସୁବୁଦ୍ଧି ଲୋକଙ୍କୁ ହରାଇ, ଦୟାଳୁ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ ବିଷାଦର କଥା କହିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଧିଗସ୍ତୁ ଖଲୁ ନିଦ୍ରାଂ ତାଂ ଯଯାପହତଚେତସଃ। ନାଦ୍ଯ ପଶ୍ଯାମହେ ରାମଂ ପୃଥୂରସ୍କଂ ମହାଭୁଜମ୍
ହେ ନିଦ୍ରା, ତୁମେ ଯେ ମନକୁ ହରିନେଉଛ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଷ୍ଟ। ଆଜି ଆମେ ଚଉଡ଼ି ଛାତି ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ।
କଥଂ ରାମୋ ମହାବାହୁଃ ସ ତଥାଵିତଥକ୍ରିଯଃ। ଭକ୍ତଂ ଜନମଭିତ୍ଯଜ୍ଯ ପ୍ରଵାସଂ ତାପସୋ ଗତଃ
କିପରି ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସତ୍ୟବାନ୍ ରାମ, ତାଙ୍କ ଭକ୍ତ ଲୋକମାନେଂକୁ ଛାଡ଼ି, ତ୍ୟାଗୀ ଭାବେ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ?
ଯୋ ନଃ ସଦା ପାଲଯତି ପିତା ପୁତ୍ରାନିଵୌରସାନ୍। କଥଂ ରଘୂଣାଂ ସ ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନୋ ଵିପିନଂ ଗତଃ
ଯିଏ ସଦା ଆମକୁ ବାପା ଭଳି ନିଜ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେ ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ବନକୁ କିପରି ଚାଲିଗଲେ?
ଇହୈଵ ନିଧନଂ ଯାମ ମହାପ୍ରସ୍ଥାନମେଵ ଵା। ରାମେଣ ରହିତାନାଂ ନୋ କିମର୍ଥଂ ଜୀଵିତଂ ହିତମ୍
ଚଳ, ଏଠାରେ ଆମେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବା, କିମ୍ବା ଏହି ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା କରିବା। ରାମ ବିନା ଜୀବନର କଣ ଅର୍ଥ?
ସନ୍ତି ଶୁଷ୍କାଣି କାଷ୍ଠାନି ପ୍ରଭୂତାନି ମହାନ୍ତି ଚ। ତୈଃ ପ୍ରଜ୍ଵାଲ୍ଯ ଚିତାଂ ସର୍ଵେ ପ୍ରଵିଶାମୋଽଥଵା ଵଯମ୍
ଏଠାରେ ବହୁତ ଶୁଖିଲା କାଠି ଅଛି, ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ ଅଛି। ଏହି କାଠି ଜଳାଇ ଆମେ ଚିତା ତିଆରି କରି, ସେଥିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା।
କିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମୋ ମହାବାହୁରନସୂଯଃ ପ୍ରିଯଂଵଦଃ। ନୀତଃ ସ ରାଘଵୋଽସ୍ମାଭିରିତି ଵକ୍ତୁଂ କଥଂ କ୍ଷମମ୍
ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦୟାଳୁ ଓ ମିଷ୍ଟି କଥା କହୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଆମେ କଣ କହିବୁ? 'ରାଘବଙ୍କୁ ଆମେ ନେଇଗଲୁ' ବୋଲି କିପରି କହିପାରିବୁ?
ସା ନୂନଂ ନଗରୀ ଦୀନା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାସ୍ମାନ୍ ରାଘଵଂ ଵିନା। ଭଵିଷ୍ଯତି ନିରାନନ୍ଦା ସସ୍ତ୍ରୀବାଲଵଯୋଽଧିକା
ନିଶ୍ଚୟ ରାଘବ ବିନା ଆମକୁ ଦେଖି ସେ ନଗର ଦୁଃଖିତ ହେବ, ମହିଳା, ପିଲା ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଭରିଥିବା ସେ ନଗର ଆନନ୍ଦହୀନ ହେଇଯିବ।
ନିର୍ଯାତାସ୍ତେନ ଵୀରେଣ ସହ ନିତ୍ଯଂ ମହାତ୍ମନା। ଵିହୀନାସ୍ତେନ ଚ ପୁନଃ କଥଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମ ତାଂ ପୁରୀମ୍
ସେ ମହାନ ଓ ଶୂରବୀର ସହିତ ଆମେ ଯାଇଥିଲୁ, ଏବେ ସେ ନାହାନ୍ତି, ଏଉଁଥିରେ ଆମେ ପୁଣି ସେ ନଗରକୁ କିପରି ଦେଖିପାରିବୁ?
ଇତୀଵ ବହୁଧା ଵାଚୋ ବାହୁମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ତେ ଜନାଃ। ଵିଲପନ୍ତି ସ୍ମ ଦୁଃଖାର୍ତା ହୃତଵତ୍ସା ଇଵାଗ୍ର୍ଯଗାଃ
ଏପରି ଅନେକ କଥା କହି, ହାତ ଉଠାଇ, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ଝିଅ ହରାଇଥିବା ଗାଈମାନେ ପରି ବିଳାପ କରିଲେ।
ତତୋ ମାର୍ଗାନୁସାରେଣ ଗତ୍ଵା କିଂଚିତ୍ ତତଃ କ୍ଷଣମ୍। ମାର୍ଗନାଶାଦ୍ ଵିଷାଦେନ ମହତା ସମଭିପ୍ଲୁତାଃ
ପଥ ଅନୁସରି କିଛି ଦୂର ଯିବା ପରେ, ମାର୍ଗ ହରାଇ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ।
ରଥମାର୍ଗାନୁସାରେଣ ନ୍ଯଵର୍ତନ୍ତ ମନସ୍ଵିନଃ। କିମିଦଂ କିଂ କରିଷ୍ଯାମୋ ଦୈଵେନୋପହତା ଇତି
ରଥର ଚିହ୍ନ ଅନୁସରି ସେମାନେ ପଛକୁ ଫେରିଲେ, 'ଏହା କଣ? ଆମେ କଣ କରିବୁ? ଭାଗ୍ୟ ଆମକୁ ହରାଇଦେଲା' ବୋଲି କହିଲେ।
ତଦା ଯଥାଗତେନୈଵ ମାର୍ଗେଣ କ୍ଲାନ୍ତଚେତସଃ। ଅଯୋଧ୍ଯାମଗମନ୍ ସର୍ଵେ ପୁରୀଂ ଵ୍ଯଥିତସଜ୍ଜନାମ୍
ଯେପଥେ ଆସିଥିଲେ, ସେଇପଥେ ହୃଦୟ ଥକିଯାଇ ସମସ୍ତେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସଭ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର।
ଆଲୋକ୍ଯ ନଗରୀଂ ତାଂ ଚ କ୍ଷଯଵ୍ଯାକୁଲମାନସାଃ। ଆଵର୍ତଯନ୍ତ ତେଽଶ୍ରୂଣି ନଯନୈଃ ଶୋକପୀଡିତୈଃ
ସେ ନଗରକୁ ଦେଖି, ହୃଦୟ ହାରାଇ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଆଁଖିରୁ ଲୁହ ଝରେଇଲେ।
ଏଷା ରାମେଣ ନଗରୀ ରହିତା ନାତିଶୋଭତେ। ଆପଗା ଗରୁଡେନେଵ ହ୍ରଦାଦୁଦ୍ଧୃତପନ୍ନଗା
ଏହି ନଗର ରାମ ବିନା ଅତି ନିର୍ଜୀବ ଲାଗୁଛି, ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ପୋଖରୀରୁ ସାପ ଉଠାଇନେଲେ ନଦୀ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଚନ୍ଦ୍ରହୀନମିଵାକାଶଂ ତୋଯହୀନମିଵାର୍ଣଵମ୍। ଅପଶ୍ଯନ୍ ନିହତାନନ୍ଦଂ ନଗରଂ ତେ ଵିଚେତସଃ
ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ଆକାଶ, ଜଳ ବିନା ସମୁଦ୍ର ଯେପରି, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦହୀନ ନଗରକୁ ଦେଖି, ମନ ଭ୍ରମିଗଲେ।
ତେ ତାନି ଵେଶ୍ମାନି ମହାଧନାନି ଦୁଃଖେନ ଦୁଃଖୋପହତା ଵିଶନ୍ତଃ। ନୈଵ ପ୍ରଜଗ୍ମୁଃ ସ୍ଵଜନଂ ପରଂ ଵା ନିରୀକ୍ଷ୍ଯମାଣାଃ ପ୍ରଵିନଷ୍ଟହର୍ଷାଃ
ସେମାନେ ସେଇ ଧନୀ ଓ ଭବ୍ୟ ଘରକୁ ଦୁଃଖରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବି, ନିଜ ଲୋକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଚାହିଁ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ହରାଇଯାଇଥିଲା।
thumb| ଅଷ୍ଟଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ତେଷାମେଵମ୍ ଵିଷ୍ଣ୍ଣାନାମ୍ପୀଡିତାନାମତୀଵ ଚ । ବାଷ୍ପଵିପ୍ଲୁତନେତ୍ରାଣାମ୍ ସଶୋକାନାମ୍ ମୁମୂର୍ଷଯା ॥୨-୪୮-
ସେମାନେ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଲୁହରେ ଭିଜା ଚକୁ, ଶୋକ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଆଶାରେ ଅନ୍ତର ଭରିଥିଲେ।
ଅନୁଗମ୍ଯ ନିଵୃତ୍ତାନାମ୍ ରାମମ୍ ନଗର ଵାସିନାମ୍ । ଉଦ୍ଗତାନି ଇଵ ସତ୍ତ୍ଵାନି ବଭୂଵୁର୍ ଅମନସ୍ଵିନାମ୍ ॥୨-୪୮-
ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଫେରିଆସିଥିବା ସେହି ନଗରବାସୀମାନେ, ମନେ ମନେ ମୁଞ୍ଜାଇଯାଇଥିଲେ, ଯେପରି ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଛାଡିଯାଇଛି।
ସ୍ଵମ୍ ସ୍ଵମ୍ ନିଲଯମ୍ ଆଗମ୍ଯ ପୁତ୍ର ଦାରୈଃ ସମାଵୃତାଃ । ଅଶ୍ରୂଣି ମୁମୁଚୁଃ ସର୍ଵେ ବାଷ୍ପେଣ ପିହିତ ଆନନାଃ ॥୨-୪୮-
ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରି, ପୁଅ ଓ ଝିଅ, ଜଣା-ଅଜଣା ସମସ୍ତଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଘେରାଯାଇ, ସମସ୍ତେ ଲୁହ ଝରାଇଲେ, ଲୁହରେ ମୁହଁ ଢାକିଯାଇଥିଲା।
ନ ଚ ଆହୃଷ୍ଯନ୍ ନ ଚ ଅମୋଦନ୍ ଵଣିଜୋ ନ ପ୍ରସାରଯନ୍ । ନ ଚ ଅଶୋଭନ୍ତ ପଣ୍ଯାନି ନ ଅପଚନ୍ ଗୃହ ମେଧିନଃ ॥୨-୪୮-
କେହି ଖୁସି ହେଲେ ନାହିଁ, କେହି ଆନନ୍ଦ ମାନିଲେ ନାହିଁ; ବ୍ୟପାରୀମାନେ ତାଙ୍କର ସାମାନ ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ, ଦେଖିବାକୁ ଭଲ ଲାଗୁନଥିଲା, ଘରେ ଘରେ ରାନ୍ଧା ହେଲା ନାହିଁ।