ଅସ୍ମଦ୍ଵ୍ଯପେକ୍ଷାନ୍ ସୌମିତ୍ରେ ନିର୍ଵ୍ଯପେକ୍ଷାନ୍ ଗୃହେଷ୍ଵପି। ଵୃକ୍ଷମୂଲେଷୁ ସଂସକ୍ତାନ୍ ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ସୌମିତ୍ରି, ଦେଖ, ଏହି ନଗରବାସୀମାନେ ନିଜ ଘରକୁ ଅନଦେଖା କରି, ଆମ ପାଇଁ ବୃକ୍ଷମୂଳରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏବେ ଆମକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି।
ଯଥୈତେ ନିଯମଂ ପୌରାଃ କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯସ୍ମନ୍ନିଵର୍ତନେ। ଅପି ପ୍ରାଣାନ୍ ନ୍ଯସିଷ୍ଯନ୍ତି ନ ତୁ ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ନିଶ୍ଚଯମ୍
ଏହି ନଗରବାସୀମାନେ ଯେପରି ଆମ ପଛରେ ଫେରିବାକୁ ନିଜ ନିୟମ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି, ସେପରି ନିଜ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ଛାଡ଼ିବାଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅଧିକ ପସନ୍ଦ କରିବେ।
ଯାଵଦେଵ ତୁ ସଂସୁପ୍ତାସ୍ତାଵଦେଵ ଵଯଂ ଲଘୁ। ରଥମାରୁହ୍ଯ ଗଚ୍ଛାମଃ ପନ୍ଥାନମକୁତୋଭଯମ୍
ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଘୁମେ ଅଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଆମେ ଶୀଘ୍ର ରଥରେ ଚଢ଼ି, ନିର୍ଭୟଭାବେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିପାରିବା।
ଅତୋ ଭୂଯୋଽପି ନେଦାନୀମିକ୍ଷ୍ଵାକୁପୁରଵାସିନଃ। ସ୍ଵପେଯୁରନୁରକ୍ତା ମା ଵୃକ୍ଷମୂଲେଷୁ ସଂଶ୍ରିତାଃ
ଏବେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜଧାନୀର ଏହି ଭକ୍ତ ନାଗରିକମାନେ ଆଉ ବୃକ୍ଷମୂଳରେ ଶୁଇ ରହନ୍ତୁ ନାହିଁ।
ପୌରା ହ୍ଯାତ୍ମକୃତାଦ୍ ଦୁଃଖାଦ୍ ଵିପ୍ରମୋଚ୍ଯା ନୃପାତ୍ମଜୈଃ। ନ ତୁ ଖଲ୍ଵାତ୍ମନା ଯୋଜ୍ଯା ଦୁଃଖେନ ପୁରଵାସିନଃ
ନଗରବାସୀମାନେ ନିଜ କାରଣରେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ସେହି ଦୁଃଖରୁ ସେମାନୋ ମୁକ୍ତି ଦେବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଆଉ ଦୁଃଖ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅବ୍ରଵୀଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ରାମଂ ସାକ୍ଷାଦ୍ ଧର୍ମମିଵ ସ୍ଥିତମ୍। ରୋଚତେ ମେ ତଥା ପ୍ରାଜ୍ଞ କ୍ଷିପ୍ରମାରୁହ୍ଯତାମିତି
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, 'ମୁଁ ଏହି କଥାକୁ ମନେ ପସନ୍ଦ କରେ, ଚତୁର ଭାଇ, ଚଳନ୍ତୁ ଶୀଘ୍ର ରଥରେ ଚଢ଼ିବା।'
ଅଥ ରାମୋଽବ୍ରଵୀତ୍ ସୂତଂ ଶୀଘ୍ରଂ ସଂଯୁଜ୍ଯତାଂ ରଥଃ। ଗମିଷ୍ଯାମି ତତୋଽରଣ୍ଯଂ ଗଚ୍ଛ ଶୀଘ୍ରମିତଃ ପ୍ରଭୋ
ତାପରେ ରାମ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଶୀଘ୍ର ରଥକୁ ଯୋଗାଅ, ମୁଁ ଏବେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି। ଏଠାରୁ ତୁମେ ଦ୍ରୁତ ଚଳ।'
ସୂତସ୍ତତଃ ସଂତ୍ଵରିତଃ ସ୍ଯନ୍ଦନଂ ତୈର୍ହଯୋତ୍ତମୈଃ। ଯୋଜଯିତ୍ଵା ତୁ ରାମସ୍ଯ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଃ ପ୍ରତ୍ଯଵେଦଯତ୍
ରଥଚାଳକ ତୁରନ୍ତ ଭଲ ଘୋଡ଼ାମାନେ ସହିତ ରଥକୁ ଯୋଗାଇ, ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ।
ଅଯଂ ଯୁକ୍ତୋ ମହାବାହୋ ରଥସ୍ତେ ରଥିନାଂ ଵର। ତ୍ଵରଯାଽଽରୋହ ଭଦ୍ରଂ ତେ ସସୀତଃ ସହଲକ୍ଷ୍ମଣଃ
'ମହାବଳୀ ରାମ, ଏହି ତୁମର ରଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଶୀଘ୍ର ଚଢ଼, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଯାଅ। ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।'
ତଂ ସ୍ଯନ୍ଦନମଧିଷ୍ଠାଯ ରାଘଵଃ ସପରିଚ୍ଛଦଃ। ଶୀଘ୍ରଗାମାକୁଲାଵର୍ତାଂ ତମସାମତରନ୍ନଦୀମ୍
ରାଘବ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେ ସହିତ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ତେଜସ୍ବୀ ତମସା ନଦୀର ତୀବ୍ର ଝରଣା ଅଟିକି ଚାଲିଗଲେ।
ସ ସଂତୀର୍ଯ ମହାବାହୁଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଶିଵମକଣ୍ଟକମ୍। ପ୍ରାପଦ୍ଯତ ମହାମାର୍ଗମଭଯଂ ଭଯଦର୍ଶିନାମ୍
ମହାବଳୀ ଓ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାମ ନଦୀ ଅଟି, କଣ୍ଟକ ନଥିବା ଏକ ବଡ଼ ସୁରକ୍ଷିତ ରାସ୍ତାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହା ଭୟଭୀତମାନେ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର।
ମୋହନାର୍ଥଂ ତୁ ପୌରାଣାଂ ସୂତଂ ରାମୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ ଵଚଃ। ଉଦଙ୍ମୁଖଃ ପ୍ରଯାହି ତ୍ଵଂ ରଥମାରୁହ୍ଯ ସାରଥେ
ନଗରବାସୀମାନୋ ଭ୍ରମିତ କରିବା ପାଇଁ ରାମ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ରଥକୁ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ନେଇଯାଅ, ଏହିପରି ଚଳ।'
ମୁହୂର୍ତଂ ତ୍ଵରିତଂ ଗତ୍ଵା ନିଵର୍ତଯ ରଥଂ ପୁନଃ। ଯଥା ନ ଵିଦ୍ଯୁଃ ପୌରା ମାଂ ତଥା କୁରୁ ସମାହିତଃ
'କିଛି ଦିନ ଦ୍ରୁତ ଚଳି, ପୁଣି ରଥକୁ ଫେରାଇଦେ। ଯେପରି ନଗରବାସୀମାନେ ମୋ ରାସ୍ତା ଜାଣିନପାରନ୍ତି, ସେପରି ସାବଧାନ ହୋଇ କର।'
ରାମସ୍ଯ ତୁ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଥା ଚକ୍ରେ ଚ ସାରଥିଃ। ପ୍ରତ୍ଯାଗମ୍ଯ ଚ ରାମସ୍ଯ ସ୍ଯନ୍ଦନଂ ପ୍ରତ୍ଯଵେଦଯତ୍
ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରଥଚାଳକ ସେପରି କଲେ ଓ ପୁଣି ଆସି ରାମଙ୍କୁ ରଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ ବୋଲି କହିଲେ।
ତୌ ସମ୍ପ୍ରଯୁକ୍ତଂ ତୁ ରଥଂ ସମାସ୍ଥିତୌ ତଦା ସସୀତୌ ରଘୁଵଂଶଵର୍ଧନୌ। ପ୍ରଚୋଦଯାମାସ ତତସ୍ତୁରଂଗମାନ୍ ସ ସାରଥିର୍ଯେନ ପଥା ତପୋଵନମ୍
ତାପରେ ରଘୁବଂଶର ଦୁଇ ଭାଇ ସୀତା ସହିତ ଯୋଗାଯାଇଥିବା ରଥରେ ଚଢ଼ି, ରଥଚାଳକ ତାଙ୍କୁ ତପୋବନ ପଥରେ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଦ୍ରୁତ ଚଳାଇଲେ।
ତତଃ ସମାସ୍ଥାଯ ରଥଂ ମହାରଥଃ ସସାରଥିର୍ଦାଶରଥିର୍ଵନଂ ଯଯୌ। ଉଦଙ୍ମୁଖଂ ତଂ ତୁ ରଥଂ ଚକାର ପ୍ରଯାଣମାଙ୍ଗଲ୍ଯନିମିତ୍ତଦର୍ଶନାତ୍
ତାପରେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ରଥଚାଳକ ସହିତ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି, ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ।
thumb|ସପ୍ତଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସତ୍ଚାଳିଶ ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ପ୍ରଭାତାଯାଂ ତୁ ଶର୍ଵର୍ଯାଂ ପୌରାସ୍ତେ ରାଘଵଂ ଵିନା। ଶୋକୋପହତନିଶ୍ଚେଷ୍ଟା ବଭୂଵୁର୍ହତଚେତସଃ
ପ୍ରଭାତ ହେବା ପରେ, ରାମ ବିନା ଏହି ନଗରବାସୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଚଳ ହୋଇ ରହିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଗଲା।
ଶୋକଜାଶ୍ରୁପରିଦ୍ଯୂନା ଵୀକ୍ଷମାଣାସ୍ତତସ୍ତତଃ। ଆଲୋକମପି ରାମସ୍ଯ ନ ପଶ୍ଯନ୍ତି ସ୍ମ ଦୁଃଖିତାଃ
ଦୁଃଖରେ ଭିଜି ଆଖିରୁ ଲୁହ ଝରୁଥିବା ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ଚାହିଁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତେ ଵିଷାଦାର୍ତଵଦନା ରହିତାସ୍ତେନ ଧୀମତା। କୃପଣାଃ କରୁଣା ଵାଚୋ ଵଦନ୍ତି ସ୍ମ ମନୀଷିଣଃ
ଦୁଃଖରେ ମୁହଁ ମନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିବା, ସେ ସୁବୁଦ୍ଧି ଲୋକଙ୍କୁ ହରାଇ, ଦୟାଳୁ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ ବିଷାଦର କଥା କହିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଧିଗସ୍ତୁ ଖଲୁ ନିଦ୍ରାଂ ତାଂ ଯଯାପହତଚେତସଃ। ନାଦ୍ଯ ପଶ୍ଯାମହେ ରାମଂ ପୃଥୂରସ୍କଂ ମହାଭୁଜମ୍
ହେ ନିଦ୍ରା, ତୁମେ ଯେ ମନକୁ ହରିନେଉଛ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଷ୍ଟ। ଆଜି ଆମେ ଚଉଡ଼ି ଛାତି ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ।
କଥଂ ରାମୋ ମହାବାହୁଃ ସ ତଥାଵିତଥକ୍ରିଯଃ। ଭକ୍ତଂ ଜନମଭିତ୍ଯଜ୍ଯ ପ୍ରଵାସଂ ତାପସୋ ଗତଃ
କିପରି ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସତ୍ୟବାନ୍ ରାମ, ତାଙ୍କ ଭକ୍ତ ଲୋକମାନେଂକୁ ଛାଡ଼ି, ତ୍ୟାଗୀ ଭାବେ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ?
ଯୋ ନଃ ସଦା ପାଲଯତି ପିତା ପୁତ୍ରାନିଵୌରସାନ୍। କଥଂ ରଘୂଣାଂ ସ ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନୋ ଵିପିନଂ ଗତଃ
ଯିଏ ସଦା ଆମକୁ ବାପା ଭଳି ନିଜ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେ ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ବନକୁ କିପରି ଚାଲିଗଲେ?
ଇହୈଵ ନିଧନଂ ଯାମ ମହାପ୍ରସ୍ଥାନମେଵ ଵା। ରାମେଣ ରହିତାନାଂ ନୋ କିମର୍ଥଂ ଜୀଵିତଂ ହିତମ୍
ଚଳ, ଏଠାରେ ଆମେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବା, କିମ୍ବା ଏହି ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା କରିବା। ରାମ ବିନା ଜୀବନର କଣ ଅର୍ଥ?
ସନ୍ତି ଶୁଷ୍କାଣି କାଷ୍ଠାନି ପ୍ରଭୂତାନି ମହାନ୍ତି ଚ। ତୈଃ ପ୍ରଜ୍ଵାଲ୍ଯ ଚିତାଂ ସର୍ଵେ ପ୍ରଵିଶାମୋଽଥଵା ଵଯମ୍
ଏଠାରେ ବହୁତ ଶୁଖିଲା କାଠି ଅଛି, ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ ଅଛି। ଏହି କାଠି ଜଳାଇ ଆମେ ଚିତା ତିଆରି କରି, ସେଥିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା।
କିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମୋ ମହାବାହୁରନସୂଯଃ ପ୍ରିଯଂଵଦଃ। ନୀତଃ ସ ରାଘଵୋଽସ୍ମାଭିରିତି ଵକ୍ତୁଂ କଥଂ କ୍ଷମମ୍
ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦୟାଳୁ ଓ ମିଷ୍ଟି କଥା କହୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଆମେ କଣ କହିବୁ? 'ରାଘବଙ୍କୁ ଆମେ ନେଇଗଲୁ' ବୋଲି କିପରି କହିପାରିବୁ?
ସା ନୂନଂ ନଗରୀ ଦୀନା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାସ୍ମାନ୍ ରାଘଵଂ ଵିନା। ଭଵିଷ୍ଯତି ନିରାନନ୍ଦା ସସ୍ତ୍ରୀବାଲଵଯୋଽଧିକା
ନିଶ୍ଚୟ ରାଘବ ବିନା ଆମକୁ ଦେଖି ସେ ନଗର ଦୁଃଖିତ ହେବ, ମହିଳା, ପିଲା ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଭରିଥିବା ସେ ନଗର ଆନନ୍ଦହୀନ ହେଇଯିବ।
ନିର୍ଯାତାସ୍ତେନ ଵୀରେଣ ସହ ନିତ୍ଯଂ ମହାତ୍ମନା। ଵିହୀନାସ୍ତେନ ଚ ପୁନଃ କଥଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମ ତାଂ ପୁରୀମ୍
ସେ ମହାନ ଓ ଶୂରବୀର ସହିତ ଆମେ ଯାଇଥିଲୁ, ଏବେ ସେ ନାହାନ୍ତି, ଏଉଁଥିରେ ଆମେ ପୁଣି ସେ ନଗରକୁ କିପରି ଦେଖିପାରିବୁ?
ଇତୀଵ ବହୁଧା ଵାଚୋ ବାହୁମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ତେ ଜନାଃ। ଵିଲପନ୍ତି ସ୍ମ ଦୁଃଖାର୍ତା ହୃତଵତ୍ସା ଇଵାଗ୍ର୍ଯଗାଃ
ଏପରି ଅନେକ କଥା କହି, ହାତ ଉଠାଇ, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ଝିଅ ହରାଇଥିବା ଗାଈମାନେ ପରି ବିଳାପ କରିଲେ।
ତତୋ ମାର୍ଗାନୁସାରେଣ ଗତ୍ଵା କିଂଚିତ୍ ତତଃ କ୍ଷଣମ୍। ମାର୍ଗନାଶାଦ୍ ଵିଷାଦେନ ମହତା ସମଭିପ୍ଲୁତାଃ
ପଥ ଅନୁସରି କିଛି ଦୂର ଯିବା ପରେ, ମାର୍ଗ ହରାଇ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ।