ତ୍ଵଯା କାର୍ଯଂ ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ମାମନୁଵ୍ରଜତା କୃତମ୍। ଅନ୍ଵେଷ୍ଟଵ୍ଯା ହି ଵୈଦେହ୍ଯା ରକ୍ଷଣାର୍ଥଂ ସହାଯତା
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ମୋ ପଛରେ ଆସି ତୁମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛ; ଏବେ ତୁମେ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର।
ଅଦ୍ଭିରେଵ ହି ସୌମିତ୍ରେ ଵତ୍ସ୍ଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ନିଶାମିମାମ୍। ଏତଦ୍ଧି ରୋଚତେ ମହ୍ଯଂ ଵନ୍ଯେଽପି ଵିଵିଧେ ସତି
ସୌମିତ୍ରି, ଆଜି ଏହି ରାତିରେ ମୁଁ ଜଳକୁ ନିକଟରେ ରହିବି; ଜଙ୍ଗଲରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ବାସସ୍ଥଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ରହିବା ମୋତେ ଭଲ ଲାଗୁଛି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ସୌମିତ୍ରିଂ ସୁମନ୍ତ୍ରମପି ରାଘଵଃ। ଅପ୍ରମତ୍ତସ୍ତ୍ଵମଶ୍ଵେଷୁ ଭଵ ସୌମ୍ଯେତ୍ଯୁଵାଚ ହ
ଏପରି କଥା କହି ରାଘବ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଓ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କହିଲେ: 'ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ଘୋଡାମାନେ ଉପରେ ସଦା ସଚେତନ ରହିବା।'
ସୋଽଶ୍ଵାନ୍ ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ସଂଯମ୍ଯ ସୂର୍ଯେଽସ୍ତଂ ସମୁପାଗତେ। ପ୍ରଭୂତଯଵସାନ୍ କୃତ୍ଵା ବଭୂଵ ପ୍ରତ୍ଯନନ୍ତରଃ
ସୁମନ୍ତ୍ର ଘୋଡାମାନେକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଚୁର ଚାରା ଦେଇ, ନିକଟରେ ରହିଲେ।
ଉପାସ୍ଯ ତୁ ଶିଵାଂ ସଂଧ୍ଯାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାତ୍ରିମୁପାଗତାମ୍। ରାମସ୍ଯ ଶଯନଂ ଚକ୍ରେ ସୂତଃ ସୌମିତ୍ରିଣା ସହ
ଶୁଭ ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କରି, ରାତି ଆସିବାକୁ ଦେଖି, ସୂତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଶୟନ ତୟାରି କଲେ।
ତାଂ ଶଯ୍ଯାଂ ତମସାତୀରେ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵୃକ୍ଷଦଲୈର୍ଵୃତାମ୍। ରାମଃ ସୌମିତ୍ରିଣା ସାର୍ଧଂ ସଭାର୍ଯଃ ସଂଵିଵେଶ ହ
ତମସା ନଦୀର କୂଳରେ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାକା ଶୟନ ଦେଖି, ରାମ ସୀତା ଓ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କ ସହିତ ଏଠି ବିଶ୍ରାମ କଲେ।
ସଭାର୍ଯଂ ସମ୍ପ୍ରସୁପ୍ତଂ ତୁ ଶ୍ରାନ୍ତଂ ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ। କଥଯାମାସ ସୂତାଯ ରାମସ୍ଯ ଵିଵିଧାନ୍ ଗୁଣାନ୍
ସୀତାଙ୍କ ସହ ଶୟନ କରି, ଶ୍ରାନ୍ତ ରାମ ଘୁମିଗଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୂତଙ୍କୁ ରାମଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଗୁଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଜାଗ୍ରତୋରେଵ ତାଂ ରାତ୍ରିଂ ସୌମିତ୍ରେରୁଦିତୋ ରଵିଃ। ସୂତସ୍ଯ ତମସାତୀରେ ରାମସ୍ଯ ବ୍ରୁଵତୋ ଗୁଣାନ୍
ସୌମିତ୍ରି ଏହି ରାତି ଜାଗି ରହି, ତମସା କୂଳରେ ସୂତଙ୍କୁ ରାମଙ୍କର ଗୁଣ କହୁଥିବା ବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା।
ଗୋକୁଲାକୁଲତୀରାଯାସ୍ତମସାଯା ଵିଦୂରତଃ। ଅଵସତ୍ ତତ୍ର ତାଂ ରାତ୍ରିଂ ରାମଃ ପ୍ରକୃତିଭିଃ ସହ
ଗୋବାଳି ଭିତିକୁ ଭରିଥିବା ତମସା ନଦୀର ଦୂର ତୀରରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେ ସହିତ ଏହି ରାତି ଅତିବାହିତ କଲେ।
ଉତ୍ଥାଯ ଚ ମହାତେଜାଃ ପ୍ରକୃତୀସ୍ତା ନିଶାମ୍ଯ ଚ। ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଭ୍ରାତରଂ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପୁଣ୍ଯଲକ୍ଷଣମ୍
ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାମ ଉଠି, ସହଚରମାନେକୁ ଦେଖି, ନିଜ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା, ତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଅସ୍ମଦ୍ଵ୍ଯପେକ୍ଷାନ୍ ସୌମିତ୍ରେ ନିର୍ଵ୍ଯପେକ୍ଷାନ୍ ଗୃହେଷ୍ଵପି। ଵୃକ୍ଷମୂଲେଷୁ ସଂସକ୍ତାନ୍ ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ସୌମିତ୍ରି, ଦେଖ, ଏହି ନଗରବାସୀମାନେ ନିଜ ଘରକୁ ଅନଦେଖା କରି, ଆମ ପାଇଁ ବୃକ୍ଷମୂଳରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏବେ ଆମକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି।
ଯଥୈତେ ନିଯମଂ ପୌରାଃ କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯସ୍ମନ୍ନିଵର୍ତନେ। ଅପି ପ୍ରାଣାନ୍ ନ୍ଯସିଷ୍ଯନ୍ତି ନ ତୁ ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ନିଶ୍ଚଯମ୍
ଏହି ନଗରବାସୀମାନେ ଯେପରି ଆମ ପଛରେ ଫେରିବାକୁ ନିଜ ନିୟମ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି, ସେପରି ନିଜ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ଛାଡ଼ିବାଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅଧିକ ପସନ୍ଦ କରିବେ।
ଯାଵଦେଵ ତୁ ସଂସୁପ୍ତାସ୍ତାଵଦେଵ ଵଯଂ ଲଘୁ। ରଥମାରୁହ୍ଯ ଗଚ୍ଛାମଃ ପନ୍ଥାନମକୁତୋଭଯମ୍
ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଘୁମେ ଅଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଆମେ ଶୀଘ୍ର ରଥରେ ଚଢ଼ି, ନିର୍ଭୟଭାବେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିପାରିବା।
ଅତୋ ଭୂଯୋଽପି ନେଦାନୀମିକ୍ଷ୍ଵାକୁପୁରଵାସିନଃ। ସ୍ଵପେଯୁରନୁରକ୍ତା ମା ଵୃକ୍ଷମୂଲେଷୁ ସଂଶ୍ରିତାଃ
ଏବେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜଧାନୀର ଏହି ଭକ୍ତ ନାଗରିକମାନେ ଆଉ ବୃକ୍ଷମୂଳରେ ଶୁଇ ରହନ୍ତୁ ନାହିଁ।
ପୌରା ହ୍ଯାତ୍ମକୃତାଦ୍ ଦୁଃଖାଦ୍ ଵିପ୍ରମୋଚ୍ଯା ନୃପାତ୍ମଜୈଃ। ନ ତୁ ଖଲ୍ଵାତ୍ମନା ଯୋଜ୍ଯା ଦୁଃଖେନ ପୁରଵାସିନଃ
ନଗରବାସୀମାନେ ନିଜ କାରଣରେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ସେହି ଦୁଃଖରୁ ସେମାନୋ ମୁକ୍ତି ଦେବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଆଉ ଦୁଃଖ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅବ୍ରଵୀଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ରାମଂ ସାକ୍ଷାଦ୍ ଧର୍ମମିଵ ସ୍ଥିତମ୍। ରୋଚତେ ମେ ତଥା ପ୍ରାଜ୍ଞ କ୍ଷିପ୍ରମାରୁହ୍ଯତାମିତି
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, 'ମୁଁ ଏହି କଥାକୁ ମନେ ପସନ୍ଦ କରେ, ଚତୁର ଭାଇ, ଚଳନ୍ତୁ ଶୀଘ୍ର ରଥରେ ଚଢ଼ିବା।'
ଅଥ ରାମୋଽବ୍ରଵୀତ୍ ସୂତଂ ଶୀଘ୍ରଂ ସଂଯୁଜ୍ଯତାଂ ରଥଃ। ଗମିଷ୍ଯାମି ତତୋଽରଣ୍ଯଂ ଗଚ୍ଛ ଶୀଘ୍ରମିତଃ ପ୍ରଭୋ
ତାପରେ ରାମ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଶୀଘ୍ର ରଥକୁ ଯୋଗାଅ, ମୁଁ ଏବେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି। ଏଠାରୁ ତୁମେ ଦ୍ରୁତ ଚଳ।'
ସୂତସ୍ତତଃ ସଂତ୍ଵରିତଃ ସ୍ଯନ୍ଦନଂ ତୈର୍ହଯୋତ୍ତମୈଃ। ଯୋଜଯିତ୍ଵା ତୁ ରାମସ୍ଯ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଃ ପ୍ରତ୍ଯଵେଦଯତ୍
ରଥଚାଳକ ତୁରନ୍ତ ଭଲ ଘୋଡ଼ାମାନେ ସହିତ ରଥକୁ ଯୋଗାଇ, ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ।
ଅଯଂ ଯୁକ୍ତୋ ମହାବାହୋ ରଥସ୍ତେ ରଥିନାଂ ଵର। ତ୍ଵରଯାଽଽରୋହ ଭଦ୍ରଂ ତେ ସସୀତଃ ସହଲକ୍ଷ୍ମଣଃ
'ମହାବଳୀ ରାମ, ଏହି ତୁମର ରଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଶୀଘ୍ର ଚଢ଼, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଯାଅ। ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।'
ତଂ ସ୍ଯନ୍ଦନମଧିଷ୍ଠାଯ ରାଘଵଃ ସପରିଚ୍ଛଦଃ। ଶୀଘ୍ରଗାମାକୁଲାଵର୍ତାଂ ତମସାମତରନ୍ନଦୀମ୍
ରାଘବ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେ ସହିତ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ତେଜସ୍ବୀ ତମସା ନଦୀର ତୀବ୍ର ଝରଣା ଅଟିକି ଚାଲିଗଲେ।
ସ ସଂତୀର୍ଯ ମହାବାହୁଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଶିଵମକଣ୍ଟକମ୍। ପ୍ରାପଦ୍ଯତ ମହାମାର୍ଗମଭଯଂ ଭଯଦର୍ଶିନାମ୍
ମହାବଳୀ ଓ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାମ ନଦୀ ଅଟି, କଣ୍ଟକ ନଥିବା ଏକ ବଡ଼ ସୁରକ୍ଷିତ ରାସ୍ତାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହା ଭୟଭୀତମାନେ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର।
ମୋହନାର୍ଥଂ ତୁ ପୌରାଣାଂ ସୂତଂ ରାମୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ ଵଚଃ। ଉଦଙ୍ମୁଖଃ ପ୍ରଯାହି ତ୍ଵଂ ରଥମାରୁହ୍ଯ ସାରଥେ
ନଗରବାସୀମାନୋ ଭ୍ରମିତ କରିବା ପାଇଁ ରାମ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ରଥକୁ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ନେଇଯାଅ, ଏହିପରି ଚଳ।'
ମୁହୂର୍ତଂ ତ୍ଵରିତଂ ଗତ୍ଵା ନିଵର୍ତଯ ରଥଂ ପୁନଃ। ଯଥା ନ ଵିଦ୍ଯୁଃ ପୌରା ମାଂ ତଥା କୁରୁ ସମାହିତଃ
'କିଛି ଦିନ ଦ୍ରୁତ ଚଳି, ପୁଣି ରଥକୁ ଫେରାଇଦେ। ଯେପରି ନଗରବାସୀମାନେ ମୋ ରାସ୍ତା ଜାଣିନପାରନ୍ତି, ସେପରି ସାବଧାନ ହୋଇ କର।'
ରାମସ୍ଯ ତୁ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଥା ଚକ୍ରେ ଚ ସାରଥିଃ। ପ୍ରତ୍ଯାଗମ୍ଯ ଚ ରାମସ୍ଯ ସ୍ଯନ୍ଦନଂ ପ୍ରତ୍ଯଵେଦଯତ୍
ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରଥଚାଳକ ସେପରି କଲେ ଓ ପୁଣି ଆସି ରାମଙ୍କୁ ରଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ ବୋଲି କହିଲେ।
ତୌ ସମ୍ପ୍ରଯୁକ୍ତଂ ତୁ ରଥଂ ସମାସ୍ଥିତୌ ତଦା ସସୀତୌ ରଘୁଵଂଶଵର୍ଧନୌ। ପ୍ରଚୋଦଯାମାସ ତତସ୍ତୁରଂଗମାନ୍ ସ ସାରଥିର୍ଯେନ ପଥା ତପୋଵନମ୍
ତାପରେ ରଘୁବଂଶର ଦୁଇ ଭାଇ ସୀତା ସହିତ ଯୋଗାଯାଇଥିବା ରଥରେ ଚଢ଼ି, ରଥଚାଳକ ତାଙ୍କୁ ତପୋବନ ପଥରେ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଦ୍ରୁତ ଚଳାଇଲେ।
ତତଃ ସମାସ୍ଥାଯ ରଥଂ ମହାରଥଃ ସସାରଥିର୍ଦାଶରଥିର୍ଵନଂ ଯଯୌ। ଉଦଙ୍ମୁଖଂ ତଂ ତୁ ରଥଂ ଚକାର ପ୍ରଯାଣମାଙ୍ଗଲ୍ଯନିମିତ୍ତଦର୍ଶନାତ୍
ତାପରେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ରଥଚାଳକ ସହିତ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି, ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ।
thumb|ସପ୍ତଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସତ୍ଚାଳିଶ ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ପ୍ରଭାତାଯାଂ ତୁ ଶର୍ଵର୍ଯାଂ ପୌରାସ୍ତେ ରାଘଵଂ ଵିନା। ଶୋକୋପହତନିଶ୍ଚେଷ୍ଟା ବଭୂଵୁର୍ହତଚେତସଃ
ପ୍ରଭାତ ହେବା ପରେ, ରାମ ବିନା ଏହି ନଗରବାସୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଚଳ ହୋଇ ରହିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଗଲା।
ଶୋକଜାଶ୍ରୁପରିଦ୍ଯୂନା ଵୀକ୍ଷମାଣାସ୍ତତସ୍ତତଃ। ଆଲୋକମପି ରାମସ୍ଯ ନ ପଶ୍ଯନ୍ତି ସ୍ମ ଦୁଃଖିତାଃ
ଦୁଃଖରେ ଭିଜି ଆଖିରୁ ଲୁହ ଝରୁଥିବା ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ଚାହିଁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତେ ଵିଷାଦାର୍ତଵଦନା ରହିତାସ୍ତେନ ଧୀମତା। କୃପଣାଃ କରୁଣା ଵାଚୋ ଵଦନ୍ତି ସ୍ମ ମନୀଷିଣଃ
ଦୁଃଖରେ ମୁହଁ ମନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିବା, ସେ ସୁବୁଦ୍ଧି ଲୋକଙ୍କୁ ହରାଇ, ଦୟାଳୁ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ ବିଷାଦର କଥା କହିବାକୁ ଲାଗିଲେ।