ତତଃ ସୁମନ୍ତ୍ରୋଽପି ରଥାଦ୍ ଵିମୁଚ୍ଯ ଶ୍ରାନ୍ତାନ୍ ହଯାନ୍ ସମ୍ପରିଵର୍ତ୍ଯ ଶୀଘ୍ରମ୍। ପୀତୋଦକାଂସ୍ତୋଯପରିପ୍ଲୁତାଙ୍ଗା- ନଚାରଯଦ୍ ଵୈ ତମସାଵିଦୂରେ
ତାପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ରଥରୁ କ୍ଲାନ୍ତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଖୋଲି, ସେମାନେ ଜଳରେ ଭିଜା ଦେହ ସହିତ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ତାମସ ନଦୀ ନିକଟକୁ ନେଇଗଲେ।
thumb|ଷଡ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଷଡ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏହି ଛଅଚାଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତସ୍ତୁ ତମସାତୀରଂ ରମ୍ଯମାଶ୍ରିତ୍ଯ ରାଘଵଃ। ସୀତାମୁଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସୌମିତ୍ରିମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ ରାଘବ ତମସା ନଦୀର ସୁନ୍ଦର କୂଳକୁ ବାସସ୍ଥଳ ଭାବେ ଚୟନ କରି, ସୀତାଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି କରି, ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଇଯମଦ୍ଯ ନିଶା ପୂର୍ଵା ସୌମିତ୍ରେ ପ୍ରହିତା ଵନମ୍। ଵନଵାସସ୍ଯ ଭଦ୍ରଂ ତେ ନ ଚୋତ୍କଣ୍ଠିତୁମର୍ହସି
ସୌମିତ୍ରି, ଆଜି ଆମେ ପ୍ରଥମ ରାତି ଜଙ୍ଗଲରେ ଅତିବାହିତ କରୁଛୁ; ତୁମର ଜଙ୍ଗଲବାସ ଶୁଭ ହେଉ, ଏବଂ ଚିନ୍ତିତ ହେବାକୁ ଦରକାର ନାହିଁ।
ପଶ୍ଯ ଶୂନ୍ଯାନ୍ଯରଣ୍ଯାନି ରୁଦନ୍ତୀଵ ସମନ୍ତତଃ। ଯଥାନିଲଯମାଯଦ୍ଭିର୍ନିଲୀନାନି ମୃଗଦ୍ଵିଜୈଃ
ଦେଖ, ଚାରିପାଖରେ ଅରଣ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଛି, ମାନେ ଯେଉଁଠି ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟରେ ଲୁଚି ଯାଇଛନ୍ତି, ଏହା ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି।
ଅଦ୍ଯାଯୋଧ୍ଯା ତୁ ନଗରୀ ରାଜଧାନୀ ପିତୁର୍ମମ। ସସ୍ତ୍ରୀପୁଂସା ଗତାନସ୍ମାନ୍ ଶୋଚିଷ୍ଯତି ନ ସଂଶଯଃ
ଆଜି ଆୟୋଧ୍ୟା ନଗର, ମୋ ପିତାଙ୍କର ରାଜଧାନୀ, ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ଆମେ ଚାଲିଗଲୁ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଃଖ କରିବେ।
ଅନୁରକ୍ତା ହି ମନୁଜା ରାଜାନଂ ବହୁଭିର୍ଗୁଣୈଃ। ତ୍ଵାଂ ଚ ମାଂ ଚ ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ଶତ୍ରୁଘ୍ନଭରତୌ ତଥା
ଲୋକମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଅନେକ ଗୁଣରେ ଆସକ୍ତ ଥିବାରୁ, ତୁମେ, ମୁଁ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶୋକ କରିବେ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ପିତରଂ ଚାନୁଶୋଚାମି ମାତରଂ ଚ ଯଶସ୍ଵିନୀମ୍। ଅପି ନାନ୍ଧୌ ଭଵେତାଂ ନୌ ରୁଦନ୍ତୌ ତାଵଭୀକ୍ଷ୍ଣଶଃ
ମୁଁ ମୋ ପିତା ଓ ମୋ ଗୌରବମୟ ମାତାଙ୍କୁ ଭାବି ଦୁଃଖ କରୁଛି; ତେଣୁ ଆମ ପାଇଁ ବାରମ୍ବାର କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଧା ନହେଉ।
ଭରତଃ ଖଲୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ପିତରଂ ମାତରଂ ଚ ମେ। ଧର୍ମାର୍ଥକାମସହିତୈର୍ଵାକ୍ଯୈରାଶ୍ଵାସଯିଷ୍ଯତି
ଭରତ, ନିଷ୍ଠାବାନ ହୃଦୟର ଲୋକ, ମୋ ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ସହିତ କଥା କହି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବେ।
ଭରତସ୍ଯାନୃଶଂସତ୍ଵଂ ସଂଚିନ୍ତ୍ଯାହଂ ପୁନଃ ପୁନଃ। ନାନୁଶୋଚାମି ପିତରଂ ମାତରଂ ଚ ମହାଭୁଜ
ଭରତଙ୍କର ଦୟା ମନେ ପକାଇ ପକାଇ, ମହାବଳୀ, ମୁଁ ମୋ ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ କରୁନାହିଁ।
ତ୍ଵଯା କାର୍ଯଂ ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ମାମନୁଵ୍ରଜତା କୃତମ୍। ଅନ୍ଵେଷ୍ଟଵ୍ଯା ହି ଵୈଦେହ୍ଯା ରକ୍ଷଣାର୍ଥଂ ସହାଯତା
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ମୋ ପଛରେ ଆସି ତୁମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛ; ଏବେ ତୁମେ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର।
ଅଦ୍ଭିରେଵ ହି ସୌମିତ୍ରେ ଵତ୍ସ୍ଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ନିଶାମିମାମ୍। ଏତଦ୍ଧି ରୋଚତେ ମହ୍ଯଂ ଵନ୍ଯେଽପି ଵିଵିଧେ ସତି
ସୌମିତ୍ରି, ଆଜି ଏହି ରାତିରେ ମୁଁ ଜଳକୁ ନିକଟରେ ରହିବି; ଜଙ୍ଗଲରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ବାସସ୍ଥଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ରହିବା ମୋତେ ଭଲ ଲାଗୁଛି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ସୌମିତ୍ରିଂ ସୁମନ୍ତ୍ରମପି ରାଘଵଃ। ଅପ୍ରମତ୍ତସ୍ତ୍ଵମଶ୍ଵେଷୁ ଭଵ ସୌମ୍ଯେତ୍ଯୁଵାଚ ହ
ଏପରି କଥା କହି ରାଘବ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଓ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କହିଲେ: 'ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ଘୋଡାମାନେ ଉପରେ ସଦା ସଚେତନ ରହିବା।'
ସୋଽଶ୍ଵାନ୍ ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ସଂଯମ୍ଯ ସୂର୍ଯେଽସ୍ତଂ ସମୁପାଗତେ। ପ୍ରଭୂତଯଵସାନ୍ କୃତ୍ଵା ବଭୂଵ ପ୍ରତ୍ଯନନ୍ତରଃ
ସୁମନ୍ତ୍ର ଘୋଡାମାନେକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଚୁର ଚାରା ଦେଇ, ନିକଟରେ ରହିଲେ।
ଉପାସ୍ଯ ତୁ ଶିଵାଂ ସଂଧ୍ଯାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାତ୍ରିମୁପାଗତାମ୍। ରାମସ୍ଯ ଶଯନଂ ଚକ୍ରେ ସୂତଃ ସୌମିତ୍ରିଣା ସହ
ଶୁଭ ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କରି, ରାତି ଆସିବାକୁ ଦେଖି, ସୂତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଶୟନ ତୟାରି କଲେ।
ତାଂ ଶଯ୍ଯାଂ ତମସାତୀରେ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵୃକ୍ଷଦଲୈର୍ଵୃତାମ୍। ରାମଃ ସୌମିତ୍ରିଣା ସାର୍ଧଂ ସଭାର୍ଯଃ ସଂଵିଵେଶ ହ
ତମସା ନଦୀର କୂଳରେ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାକା ଶୟନ ଦେଖି, ରାମ ସୀତା ଓ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କ ସହିତ ଏଠି ବିଶ୍ରାମ କଲେ।
ସଭାର୍ଯଂ ସମ୍ପ୍ରସୁପ୍ତଂ ତୁ ଶ୍ରାନ୍ତଂ ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ। କଥଯାମାସ ସୂତାଯ ରାମସ୍ଯ ଵିଵିଧାନ୍ ଗୁଣାନ୍
ସୀତାଙ୍କ ସହ ଶୟନ କରି, ଶ୍ରାନ୍ତ ରାମ ଘୁମିଗଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୂତଙ୍କୁ ରାମଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଗୁଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଜାଗ୍ରତୋରେଵ ତାଂ ରାତ୍ରିଂ ସୌମିତ୍ରେରୁଦିତୋ ରଵିଃ। ସୂତସ୍ଯ ତମସାତୀରେ ରାମସ୍ଯ ବ୍ରୁଵତୋ ଗୁଣାନ୍
ସୌମିତ୍ରି ଏହି ରାତି ଜାଗି ରହି, ତମସା କୂଳରେ ସୂତଙ୍କୁ ରାମଙ୍କର ଗୁଣ କହୁଥିବା ବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା।
ଗୋକୁଲାକୁଲତୀରାଯାସ୍ତମସାଯା ଵିଦୂରତଃ। ଅଵସତ୍ ତତ୍ର ତାଂ ରାତ୍ରିଂ ରାମଃ ପ୍ରକୃତିଭିଃ ସହ
ଗୋବାଳି ଭିତିକୁ ଭରିଥିବା ତମସା ନଦୀର ଦୂର ତୀରରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେ ସହିତ ଏହି ରାତି ଅତିବାହିତ କଲେ।
ଉତ୍ଥାଯ ଚ ମହାତେଜାଃ ପ୍ରକୃତୀସ୍ତା ନିଶାମ୍ଯ ଚ। ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଭ୍ରାତରଂ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପୁଣ୍ଯଲକ୍ଷଣମ୍
ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାମ ଉଠି, ସହଚରମାନେକୁ ଦେଖି, ନିଜ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା, ତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଅସ୍ମଦ୍ଵ୍ଯପେକ୍ଷାନ୍ ସୌମିତ୍ରେ ନିର୍ଵ୍ଯପେକ୍ଷାନ୍ ଗୃହେଷ୍ଵପି। ଵୃକ୍ଷମୂଲେଷୁ ସଂସକ୍ତାନ୍ ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ସୌମିତ୍ରି, ଦେଖ, ଏହି ନଗରବାସୀମାନେ ନିଜ ଘରକୁ ଅନଦେଖା କରି, ଆମ ପାଇଁ ବୃକ୍ଷମୂଳରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏବେ ଆମକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି।
ଯଥୈତେ ନିଯମଂ ପୌରାଃ କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯସ୍ମନ୍ନିଵର୍ତନେ। ଅପି ପ୍ରାଣାନ୍ ନ୍ଯସିଷ୍ଯନ୍ତି ନ ତୁ ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ନିଶ୍ଚଯମ୍
ଏହି ନଗରବାସୀମାନେ ଯେପରି ଆମ ପଛରେ ଫେରିବାକୁ ନିଜ ନିୟମ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି, ସେପରି ନିଜ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ଛାଡ଼ିବାଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅଧିକ ପସନ୍ଦ କରିବେ।
ଯାଵଦେଵ ତୁ ସଂସୁପ୍ତାସ୍ତାଵଦେଵ ଵଯଂ ଲଘୁ। ରଥମାରୁହ୍ଯ ଗଚ୍ଛାମଃ ପନ୍ଥାନମକୁତୋଭଯମ୍
ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଘୁମେ ଅଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଆମେ ଶୀଘ୍ର ରଥରେ ଚଢ଼ି, ନିର୍ଭୟଭାବେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିପାରିବା।
ଅତୋ ଭୂଯୋଽପି ନେଦାନୀମିକ୍ଷ୍ଵାକୁପୁରଵାସିନଃ। ସ୍ଵପେଯୁରନୁରକ୍ତା ମା ଵୃକ୍ଷମୂଲେଷୁ ସଂଶ୍ରିତାଃ
ଏବେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜଧାନୀର ଏହି ଭକ୍ତ ନାଗରିକମାନେ ଆଉ ବୃକ୍ଷମୂଳରେ ଶୁଇ ରହନ୍ତୁ ନାହିଁ।
ପୌରା ହ୍ଯାତ୍ମକୃତାଦ୍ ଦୁଃଖାଦ୍ ଵିପ୍ରମୋଚ୍ଯା ନୃପାତ୍ମଜୈଃ। ନ ତୁ ଖଲ୍ଵାତ୍ମନା ଯୋଜ୍ଯା ଦୁଃଖେନ ପୁରଵାସିନଃ
ନଗରବାସୀମାନେ ନିଜ କାରଣରେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ସେହି ଦୁଃଖରୁ ସେମାନୋ ମୁକ୍ତି ଦେବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଆଉ ଦୁଃଖ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅବ୍ରଵୀଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ରାମଂ ସାକ୍ଷାଦ୍ ଧର୍ମମିଵ ସ୍ଥିତମ୍। ରୋଚତେ ମେ ତଥା ପ୍ରାଜ୍ଞ କ୍ଷିପ୍ରମାରୁହ୍ଯତାମିତି
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, 'ମୁଁ ଏହି କଥାକୁ ମନେ ପସନ୍ଦ କରେ, ଚତୁର ଭାଇ, ଚଳନ୍ତୁ ଶୀଘ୍ର ରଥରେ ଚଢ଼ିବା।'
ଅଥ ରାମୋଽବ୍ରଵୀତ୍ ସୂତଂ ଶୀଘ୍ରଂ ସଂଯୁଜ୍ଯତାଂ ରଥଃ। ଗମିଷ୍ଯାମି ତତୋଽରଣ୍ଯଂ ଗଚ୍ଛ ଶୀଘ୍ରମିତଃ ପ୍ରଭୋ
ତାପରେ ରାମ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଶୀଘ୍ର ରଥକୁ ଯୋଗାଅ, ମୁଁ ଏବେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି। ଏଠାରୁ ତୁମେ ଦ୍ରୁତ ଚଳ।'
ସୂତସ୍ତତଃ ସଂତ୍ଵରିତଃ ସ୍ଯନ୍ଦନଂ ତୈର୍ହଯୋତ୍ତମୈଃ। ଯୋଜଯିତ୍ଵା ତୁ ରାମସ୍ଯ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଃ ପ୍ରତ୍ଯଵେଦଯତ୍
ରଥଚାଳକ ତୁରନ୍ତ ଭଲ ଘୋଡ଼ାମାନେ ସହିତ ରଥକୁ ଯୋଗାଇ, ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ।
ଅଯଂ ଯୁକ୍ତୋ ମହାବାହୋ ରଥସ୍ତେ ରଥିନାଂ ଵର। ତ୍ଵରଯାଽଽରୋହ ଭଦ୍ରଂ ତେ ସସୀତଃ ସହଲକ୍ଷ୍ମଣଃ
'ମହାବଳୀ ରାମ, ଏହି ତୁମର ରଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଶୀଘ୍ର ଚଢ଼, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଯାଅ। ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।'
ତଂ ସ୍ଯନ୍ଦନମଧିଷ୍ଠାଯ ରାଘଵଃ ସପରିଚ୍ଛଦଃ। ଶୀଘ୍ରଗାମାକୁଲାଵର୍ତାଂ ତମସାମତରନ୍ନଦୀମ୍
ରାଘବ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେ ସହିତ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ତେଜସ୍ବୀ ତମସା ନଦୀର ତୀବ୍ର ଝରଣା ଅଟିକି ଚାଲିଗଲେ।