ସର୍ଵଥା ପ୍ରାପ୍ଯସେ ପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚତୁରୋଽମିତଵିକ୍ରମାନ୍ । ଯସ୍ଯ ତେ ଧାର୍ମିକୀ ବୁଦ୍ଧିରିଯଂ ପୁତ୍ରାର୍ଥମାଗତା ॥୧-୧୨-
'ପୁତ୍ର ପାଇଁ ତୁମର ଧର୍ମିକ ଇଚ୍ଛା ଜଗିଛି, ତେଣୁ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଅପାର ଶୂରତା ଥିବା ଚାରି ପୁତ୍ର ପାଇବ।'
ତତଃ ପ୍ରୀତୋଽଭଵଦ୍ ରାଜା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଦ୍ଵିଜଭାଷିତମ୍ । ଅମାତ୍ଯାନବ୍ରଵୀଦ୍ ରାଜା ହର୍ଷେଣେଦଂ ଶୁଭାକ୍ଷରମ୍ ॥୧-୧୨-
ଏହିପରେ ରାଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଖୁସି ହେଲେ । ସେ ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା କହିଲେ ।
ଗୁରୂଣାଂ ଵଚନାଚ୍ଛୀଘ୍ରଂ ସମ୍ଭାରାଃ ସମ୍ଭ୍ରିଯନ୍ତୁ ମେ । ସମର୍ଥାଧିଷ୍ଠିତଶ୍ଚାଶ୍ଵଃ ସୋପାଧ୍ଯାଯୋ ଵିମୁଚ୍ଯତାମ୍ ॥୧-୧୨-
ମୋର ବଡମାନେଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ଶୀଘ୍ର ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରାଯାଉ । ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଦେଖାରେ ଓ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସହିତ ଘୋଡାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ ।
ସରଯ୍ଵାଶ୍ଚୋତ୍ତରେ ତୀରେ ଯଜ୍ଞଭୂମିର୍ଵିଧୀଯତାମ୍ । ଶାନ୍ତଯଶ୍ଚାଭିଵର୍ଧନ୍ତାଂ ଯଥାକଲ୍ପଂ ଯଥାଵିଧି ॥୧-୧୨-
ସରୟୂ ନଦୀର ଉତ୍ତର ପାରେ ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରାଯାଉ । ନିୟମ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ଶାନ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଉ ।
ଶକ୍ଯଃ କର୍ତୁମଯଂ ଯଜ୍ଞଃ ସର୍ଵେଣାପି ମହୀକ୍ଷିତା । ନାପରାଧୋ ଭଵେତ୍ କଷ୍ଟୋ ଯଦ୍ଯସ୍ମିନ୍ କ୍ରତୁସତ୍ତମେ ॥୧-୧୨-
ଏହି ଯଜ୍ଞ ପୃଥିବୀର ଯେକୌଣସି ରାଜା କରିପାରିବେ । ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ରତୁରେ କୌଣସି ଭୁଲ ନ ହେଉ ।
ଛିଦ୍ରଂ ହି ମୃଗଯନ୍ତ୍ଯେତେ ଵିଦ୍ଵାଂସୋ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସାଃ । ଵିଧିହୀନସ୍ଯ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ସଦ୍ଯଃ କର୍ତା ଵିନଶ୍ଯତି ॥୧-୧୨-
ଯେଉଁଠାରେ ତ୍ରୁଟି ଥାଏ, ଶିକ୍ଷିତ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସମାନେ ସେଠି ଦୌଡ଼ିଆସନ୍ତି । ନିୟମ ଛାଡ଼ି ଯଜ୍ଞ କଲେ, ତାହାର କର୍ତ୍ତା ସତ୍ୟସତ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ।
ତଦ୍ ଯଥା ଵିଧିପୂର୍ଵଂ ମେ କ୍ରତୁରେଷ ସମାପ୍ଯତେ । ତଥା ଵିଧାନଂ କ୍ରିଯତାଂ ସମର୍ଥାଃ କରଣେଷ୍ଵିହ ॥୧-୧୨-
ସେଥିପାଇଁ, ଏହି କ୍ରତୁଟିକୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସଫଳ କର । ଯେଉଁମାନେ କାମରେ ପାରଦର୍ଶୀ, ସେମାନେ ସବୁ କାମ ଠିକ୍ ଭାବେ କରନ୍ତୁ ।
ତଥେତି ଚ ତତଃ ସର୍ଵେ ମନ୍ତ୍ରିଣଃ ପ୍ରତ୍ଯପୂଜଯନ୍ । ପାର୍ଥିଵେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ତଦ୍ ଵାକ୍ଯଂ ଯଥାଜ୍ଞପ୍ତମକୁର୍ଵତ ॥୧-୧୨-
ତାପରେ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଯେପରି ଆଦେଶ ମିଳିଥିଲା, ସେପରି କାମ କଲେ ।
ତତୋ ଦ୍ଵିଜାସ୍ତେ ଧର୍ମଜ୍ଞମସ୍ତୁଵନ୍ ପାର୍ଥିଵର୍ଷଭମ୍ । ଅନୁଜ୍ଞାତାସ୍ତତଃ ସର୍ଵେ ପୁନର୍ଜଗ୍ମୁର୍ଯଥାଗତମ୍ ॥୧-୧୨-
ତାପରେ ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ । ଅନୁମତି ମିଳିଲାପରେ ସମସ୍ତେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଚାଲିଗଲେ ।
ଗତେଷୁ ତେଷୁ ଵିପ୍ରେଷୁ ମନ୍ତ୍ରିଣସ୍ତାନ୍ ନରାଧିପଃ । ଵିସର୍ଜଯିତ୍ଵା ସ୍ଵଂ ଵେଶ୍ମ ପ୍ରଵିଵେଶ ମହାମତିଃ ॥୧-୧୨-
ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ରାଜା ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ନିଜ ରାଜମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ।
thumb|ତ୍ରଯୋଦଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ତ୍ରଯୋଦଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ତ୍ରୟୋଦଶ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ ।
ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତେ ଵସନ୍ତେ ତୁ ପୂର୍ଣଃ ସଂଵତ୍ସରୋଽଭଵତ୍ । ପ୍ରସଵାର୍ଥଂ ଗତୋ ଯଷ୍ଟୁଂ ହଯମେଧେନ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ॥୧-୧୩-
ପୁଣି ବସନ୍ତ ଋତୁ ଆସିଲା, ଏକ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା । ସେ ଶୂରବୀର ପୁଅ ପାଇଁ ହୟମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ ।
ଅଭିଵାଦ୍ଯ ଵସିଷ୍ଠଂ ଚ ନ୍ଯାଯତଃ ପ୍ରତିପୂଜ୍ଯ ଚ । ଅବ୍ରଵୀତ୍ ପ୍ରଶ୍ରିତଂ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରସଵାର୍ଥଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମମ୍ ॥୧-୧୩-
ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ନମସ୍କାର କରି ଓ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ନମ୍ର ଭାବରେ ପୁଅ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା କହିଲେ ।
ଯଜ୍ଞୋ ମେ କ୍ରିଯତାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଯଥୋକ୍ତଂ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵ । ଯଥା ନ ଵିଘ୍ନାଃ କ୍ରିଯନ୍ତେ ଯଜ୍ଞାଙ୍ଗେଷୁ ଵିଧୀଯତାମ୍ ॥୧-୧୩-
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କରାଯାଉ । ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେପରି କୌଣସି ବିଘ୍ନ ନ ଆସୁ, ସେପରି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉ ।
ଭଵାନ୍ ସ୍ନିଗ୍ଧଃ ସୁହୃନ୍ମହ୍ଯଂ ଗୁରୁଶ୍ଚ ପରମୋ ମହାନ୍ । ଵୋଢଵ୍ଯୋ ଭଵତା ଚୈଵ ଭାରୋ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଚୋଦ୍ଯତଃ ॥୧-୧୩-
ଆପଣ ମୋତେ ଭଲପାଆନ୍ତି, ମୋର ସତ୍ ମିତ୍ର ଓ ମହାନ ଗୁରୁ । ଏହି ଯଜ୍ଞର ଭାର ଆପଣଙ୍କ ଉପରେ ରହିଲା ।
ତଥେତି ଚ ସ ରାଜାନମବ୍ରଵୀଦ୍ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ । କରିଷ୍ଯେ ସର୍ଵମେଵୈତଦ୍ ଭଵତା ଯତ୍ ସମର୍ଥିତମ୍ ॥୧-୧୩-
ତେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହିପରି ହେଉ । ଆପଣ ଯାହା ନିଶ୍ଚୟ କରିଛନ୍ତି, ସେସବୁ ମୁଁ କରିଦେବି ।'
ତତୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ ଦ୍ଵିଜାନ୍ ଵୃଦ୍ଧାନ୍ ଯଜ୍ଞକର୍ମସୁନିଷ୍ଠିତାନ୍ । ସ୍ଥାପତ୍ଯେ ନିଷ୍ଠିତାଂଶ୍ଚୈଵ ଵୃଦ୍ଧାନ୍ ପରମଧାର୍ମିକାନ୍ ॥୧-୧୩-
ତାପରେ ସେ ବୟସ୍କ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦକ୍ଷ, ଓ ବଡ଼ ଧର୍ମିକ ନିର୍ମାଣ କାରିଗରମାନେଙ୍କୁ ଡାକିଲେ ।
କର୍ମାନ୍ତିକାଞ୍ଶିଲ୍ପକାରାନ୍ ଵର୍ଧକୀନ୍ ଖନକାନପି । ଗଣକାଞ୍ଶିଲ୍ପିନଶ୍ଚୈଵ ତଥୈଵ ନଟନର୍ତକାନ୍ ॥୧-୧୩-
ସେ କାରିଗର, ବଢ଼ଇ, ମାଟି ଖୋଦୁଆ, ଗଣନା କରୁଥିବା, ଶିଳ୍ପୀ, ଏବଂ ନଟ-ନୃତ୍ୟକାରମାନେଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଡାକିଲେ ।
ତଥା ଶୁଚୀଞ୍ଶାସ୍ତ୍ରଵିଦଃ ପୁରୁଷାନ୍ ସୁବହୁଶ୍ରୁତାନ୍ । ଯଜ୍ଞକର୍ମ ସମୀହନ୍ତାଂ ଭଵନ୍ତୋ ରାଜଶାସନାତ୍ ॥୧-୧୩-
ସେଉଁଠି ଶୁଭ୍ର ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ବହୁ ଶିକ୍ଷା ପାଇଥିବା ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ଡାକି, 'ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଏହି ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣମାନେ କରନ୍ତୁ,' ବୋଲି କହିଲେ ।
ଇଷ୍ଟକା ବହୁସାହସ୍ରୀ ଶୀଘ୍ରମାନୀଯତାମିତି । ଉପକାର୍ଯାଃ କ୍ରିଯନ୍ତାଂ ଚ ରାଜ୍ଞୋ ବହୁଗୁଣାନ୍ଵିତାଃ ॥୧-୧୩-
ହଜାର ହଜାର ଇଟ ଶୀଘ୍ର ଆଣିବାକୁ, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଖୁବ ଯତ୍ନରେ ଓ ଉତ୍ତମ ଭାବରେ କରାଯିବାକୁ ଦେଖନ୍ତୁ ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଵସଥାଶ୍ଚୈଵ କର୍ତଵ୍ଯାଃ ଶତଶଃ ଶୁଭାଃ । ଭକ୍ଷ୍ଯାନ୍ନପାନୈର୍ବହୁଭିଃ ସମୁପେତାଃ ସୁନିଷ୍ଠିତାଃ ॥୧-୧୩-
ଶତଶଃ ଭଲ ଭଲ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଘର ତିଆରି କରନ୍ତୁ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଚୁର ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ଥିବ ।
ତଥା ପୌରଜନସ୍ଯାପି କର୍ତଵ୍ଯାଶ୍ଚ ସୁଵିସ୍ତରାଃ । ଆଗତାନାଂ ସୁଦୂରାଚ୍ଚ ପାର୍ଥିଵାନାଂ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ॥୧-୧୩-
ଏହିପରି ନଗରବାସୀଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ବଡ଼ ଘର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ଦୂର ଦେଶରୁ ଆସୁଥିବା ରାଜାମାନେ ପାଇଁ ଅଲଗା ଘର ରଖନ୍ତୁ ।
ଵାଜିଵାରଣଶାଲାଶ୍ଚ ତଥା ଶଯ୍ଯାଗୃହାଣି ଚ । ଭଟାନାଂ ମହଦାଵାସା ଵୈଦେଶିକନିଵାସିନାମ୍ ॥୧-୧୩-
ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ ପାଇଁ ଅଲଗା ଛାଉଣୀ, ଶୋଇବା ଘର, ଏବଂ ସେନା ଓ ବିଦେଶୀ ଅତିଥିମାନେ ପାଇଁ ବଡ଼ ବଡ଼ ଘର ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତୁ ।
ଦାତଵ୍ଯମନ୍ନଂ ଵିଧିଵତ୍ ସତ୍କୃତ୍ଯ ନ ତୁ ଲୀଲଯା । ସର୍ଵେ ଵର୍ଣା ଯଥା ପୂଜାଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ସୁସତ୍କୃତାଃ ॥୧-୧୩-
ଖାଦ୍ୟ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଓ ସମ୍ମାନ ସହିତ ଦିଅନ୍ତୁ, ଅଲସତାରେ କିମ୍ବା ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବେ ନୁହେଁ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଜାତି ଲୋକମାନେ ଉଚିତ ସମ୍ମାନ ଓ ଆଦର ପାଇପାରିବେ ।
ନ ଚାଵଜ୍ଞା ପ୍ରଯୋକ୍ତଵ୍ଯା କାମକ୍ରୋଧଵଶାଦପି । ଯଜ୍ଞକର୍ମସୁ ଯେ ଵ୍ଯଗ୍ରାଃ ପୁରୁଷାଃ ଶିଲ୍ପିନସ୍ତଥା ॥୧-୧୩-
ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ଶିଳ୍ପୀମାନେ ସହିତ, ସେମାନଙ୍କୁ ଆକାଂକ୍ଷା କିମ୍ବା କ୍ରୋଧରେ ମଧ୍ୟ କେବେ ଅସମ୍ମାନ କରିବେ ନାହିଁ ।
ତେଷାମପି ଵିଶେଷେଣ ପୂଜା କାର୍ଯା ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଯେ ସ୍ଯୁଃ ସମ୍ପୂଜିତାଃ ସର୍ଵେ ଵସୁଭିର୍ଭୋଜନେନ ଚ ॥୧-୧୩-
ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ବିଶେଷ ସମ୍ମାନ ଦିଅନ୍ତୁ, ଯେପରି ସମସ୍ତେ ଉଚିତ ଭାବେ ଭୋଜନ ଓ ଉପହାର ପାଇ ସମ୍ମାନିତ ହେବେ ।
ଯଥା ସର୍ଵଂ ସୁଵିହିତଂ ନ କିଂଚିତ୍ ପରିହୀଯତେ । ତଥା ଭଵନ୍ତଃ କୁର୍ଵନ୍ତୁ ପ୍ରୀତିଯୁକ୍ତେନ ଚେତସା ॥୧-୧୩-
ସମସ୍ତ କାମ ଏମିତି ଭାବେ କରନ୍ତୁ, ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ଅଭାବ ନ ରହିଯାଏ; ଏହାକୁ ଆନନ୍ଦ ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ କରନ୍ତୁ ।
ତତଃ ସର୍ଵେ ସମାଗମ୍ଯ ଵସିଷ୍ଠମିଦମବ୍ରୁଵନ୍ । ଯଥେଷ୍ଟଂ ତତ୍ ସୁଵିହିତଂ ନ କିଂଚିତ୍ ପରିହୀଯତେ ॥୧-୧୩-
ତାପରେ ସମସ୍ତେ ଏକଠା ହୋଇ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଆପଣ ଯେପରି ଚାହିଁଥିଲେ, ସମସ୍ତ କାମ ଭଲ ଭାବେ ହୋଇଯାଇଛି; କିଛି ଅଧୂରା ନାହିଁ ।'
ଯଥୋକ୍ତଂ ତତ୍ କରିଷ୍ଯାମୋ ନ କିଂଚିତ୍ ପରିହାସ୍ଯତେ । ତତଃ ସୁମନ୍ତ୍ରମାହୂଯ ଵସିଷ୍ଠୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୧୩-
'ଆପଣ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ଆମେ ସେହିପରି କରିବା; କିଛି ଅବହେଳା ହେବ ନାହିଁ ।' ତାପରେ ବଶିଷ୍ଠ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ:
ନିମନ୍ତ୍ରଯସ୍ଵ ନୃପତୀନ୍ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଯେ ଚ ଧାର୍ମିକାଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍ ଵୈଶ୍ଯାଞ୍ଶୂଦ୍ରାଂଶ୍ଚୈଵ ସହସ୍ରଶଃ ॥୧-୧୩-
ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ଧର୍ମିକ ରାଜାମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କର ।