ଅନଵାପ୍ତାତପତ୍ରସ୍ଯ ରଶ୍ମିସଂତାପିତସ୍ଯ ତେ। ଏଭିଶ୍ଛାଯାଂ କରିଷ୍ଯାମଃ ସ୍ଵୈଶ୍ଛତ୍ରୈର୍ଵାଜପେଯକୈଃ
ତୁମେ ଛତା ବିନା ରବିକିରଣରେ ପୋଡ଼ୁଛ, ଏହି ବଜପେୟ ଛତା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ତୁମକୁ ଛାୟା ଦେବା।
ଯା ହି ନଃ ସତତଂ ବୁଦ୍ଧିର୍ଵେଦମନ୍ତ୍ରାନୁସାରିଣୀ। ତ୍ଵତ୍କୃତେ ସା କୃତା ଵତ୍ସ ଵନଵାସାନୁସାରିଣୀ
ଯେ ନିଶ୍ଚୟ ସଦା ବେଦମନ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଥିଲା, ସେହି ନିଶ୍ଚୟ ଏବେ ତୁମ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟବାସ ଅନୁସରଣ କରୁଛି, ମୋ ପୁଅ।
ହୃଦଯେଷ୍ଵଵତିଷ୍ଠନ୍ତେ ଵେଦା ଯେ ନଃ ପରଂ ଧନମ୍। ଵତ୍ସ୍ଯନ୍ତ୍ଯପି ଗୃହେଷ୍ଵେଵ ଦାରାଶ୍ଚାରିତ୍ରରକ୍ଷିତାଃ
ଯେ ବେଦଗୁଡ଼ିକ ଆମ ହୃଦୟରେ ଅଛି ଓ ସବୁଠାରୁ ମୂଲ୍ୟବାନ, ସେମାନେ ଘରେ ରହିବେ, ଏବଂ ଆମର ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷିତ ହୋଇ ଘରେ ରହିବେ।
ପୁନର୍ନ ନିଶ୍ଚଯଃ କାର୍ଯସ୍ତ୍ଵଦ୍ଗତୌ ସୁକୃତା ମତିଃ। ତ୍ଵଯି ଧର୍ମଵ୍ଯପେକ୍ଷେ ତୁ କିଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଧର୍ମପଥେ ସ୍ଥିତମ୍
ତୁମେ ଯାଉଛ କି ନାହିଁ ବୋଲି ପୁନି ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ, ଆମେ ଧର୍ମରେ ଅଛୁ, ଆଉ କଣ ଅଛି?
ଯାଚିତୋ ନୋ ନିଵର୍ତସ୍ଵ ହଂସଶୁକ୍ଲଶିରୋରୁହୈଃ। ଶିରୋଭିର୍ନିଭୃତାଚାର ମହୀପତନପାଂସୁଲୈଃ
ହଁସ ପରି ଧଳା କେଶ, ମାଟିରେ ଲୁଟା ଶିର ଓ ନମ୍ର ଚରିତ୍ର ସହିତ ଆମେ ତୁମକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛୁ, ଦୟାକରି ଫେରିଆସ।
ବହୂନାଂ ଵିତତା ଯଜ୍ଞା ଦ୍ଵିଜାନାଂ ଯ ଇହାଗତାଃ। ତେଷାଂ ସମାପ୍ତିରାଯତ୍ତା ତଵ ଵତ୍ସ ନିଵର୍ତନେ
ଏଠାରେ ଅନେକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଛି, ସେମାନଙ୍କର ସମାପ୍ତି ତୁମ ଫେରିବା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି, ପୁଅ।
ଭକ୍ତିମନ୍ତୀହ ଭୂତାନି ଜଙ୍ଗମାଜଙ୍ଗମାନି ଚ। ଯାଚମାନେଷୁ ତେଷୁ ତ୍ଵଂ ଭକ୍ତିଂ ଭକ୍ତେଷୁ ଦର୍ଶଯ
ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ, ତୁମ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ; ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି, ତୁମେ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଦେଖା।
ଅନୁଗନ୍ତୁମଶକ୍ତାସ୍ତ୍ଵାଂ ମୂଲୈରୁଦ୍ଧତଵେଗିନଃ। ଉନ୍ନତା ଵାଯୁଵେଗେନ ଵିକ୍ରୋଶନ୍ତୀଵ ପାଦପାଃ
ଝଡ଼ରେ ମୂଳ ଉଖଳା ହୋଇ ଚାଲିପାରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହୋଇ, ଗଛମାନେ ବାୟୁରେ ଉଠି ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି।
ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟାହାରସଂଚାରା ଵୃକ୍ଷୈକସ୍ଥାନନିଶ୍ଚିତାଃ। ପକ୍ଷିଣୋଽପି ପ୍ରଯାଚନ୍ତେ ସର୍ଵଭୂତାନୁକମ୍ପିନମ୍
ଖାଦ୍ୟ ଓ ଚଳନରେ ନିର୍ଜୀବ, ଗଛରେ ବସିଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜୀବପ୍ରତି ଦୟାଳୁ ତୁମକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛନ୍ତି।
ଏଵଂ ଵିକ୍ରୋଶତାଂ ତେଷାଂ ଦ୍ଵିଜାତୀନାଂ ନିଵର୍ତନେ। ଦଦୃଶେ ତମସା ତତ୍ର ଵାରଯନ୍ତୀଵ ରାଘଵମ୍
ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଫେରିବାକୁ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ବେଳେ, ସେଠାରେ ଅନ୍ଧାର ଦେଖାଦେଲା, ଯେଉଁଥିରେ ରାଘବଙ୍କୁ ରୋକିଦେଉଛି ବୋଲି ଲାଗୁଥିଲା।
ତତଃ ସୁମନ୍ତ୍ରୋଽପି ରଥାଦ୍ ଵିମୁଚ୍ଯ ଶ୍ରାନ୍ତାନ୍ ହଯାନ୍ ସମ୍ପରିଵର୍ତ୍ଯ ଶୀଘ୍ରମ୍। ପୀତୋଦକାଂସ୍ତୋଯପରିପ୍ଲୁତାଙ୍ଗା- ନଚାରଯଦ୍ ଵୈ ତମସାଵିଦୂରେ
ତାପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ରଥରୁ କ୍ଲାନ୍ତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଖୋଲି, ସେମାନେ ଜଳରେ ଭିଜା ଦେହ ସହିତ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ତାମସ ନଦୀ ନିକଟକୁ ନେଇଗଲେ।
thumb|ଷଡ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଷଡ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏହି ଛଅଚାଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତସ୍ତୁ ତମସାତୀରଂ ରମ୍ଯମାଶ୍ରିତ୍ଯ ରାଘଵଃ। ସୀତାମୁଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସୌମିତ୍ରିମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ ରାଘବ ତମସା ନଦୀର ସୁନ୍ଦର କୂଳକୁ ବାସସ୍ଥଳ ଭାବେ ଚୟନ କରି, ସୀତାଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି କରି, ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଇଯମଦ୍ଯ ନିଶା ପୂର୍ଵା ସୌମିତ୍ରେ ପ୍ରହିତା ଵନମ୍। ଵନଵାସସ୍ଯ ଭଦ୍ରଂ ତେ ନ ଚୋତ୍କଣ୍ଠିତୁମର୍ହସି
ସୌମିତ୍ରି, ଆଜି ଆମେ ପ୍ରଥମ ରାତି ଜଙ୍ଗଲରେ ଅତିବାହିତ କରୁଛୁ; ତୁମର ଜଙ୍ଗଲବାସ ଶୁଭ ହେଉ, ଏବଂ ଚିନ୍ତିତ ହେବାକୁ ଦରକାର ନାହିଁ।
ପଶ୍ଯ ଶୂନ୍ଯାନ୍ଯରଣ୍ଯାନି ରୁଦନ୍ତୀଵ ସମନ୍ତତଃ। ଯଥାନିଲଯମାଯଦ୍ଭିର୍ନିଲୀନାନି ମୃଗଦ୍ଵିଜୈଃ
ଦେଖ, ଚାରିପାଖରେ ଅରଣ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଛି, ମାନେ ଯେଉଁଠି ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟରେ ଲୁଚି ଯାଇଛନ୍ତି, ଏହା ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି।
ଅଦ୍ଯାଯୋଧ୍ଯା ତୁ ନଗରୀ ରାଜଧାନୀ ପିତୁର୍ମମ। ସସ୍ତ୍ରୀପୁଂସା ଗତାନସ୍ମାନ୍ ଶୋଚିଷ୍ଯତି ନ ସଂଶଯଃ
ଆଜି ଆୟୋଧ୍ୟା ନଗର, ମୋ ପିତାଙ୍କର ରାଜଧାନୀ, ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ଆମେ ଚାଲିଗଲୁ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଃଖ କରିବେ।
ଅନୁରକ୍ତା ହି ମନୁଜା ରାଜାନଂ ବହୁଭିର୍ଗୁଣୈଃ। ତ୍ଵାଂ ଚ ମାଂ ଚ ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ଶତ୍ରୁଘ୍ନଭରତୌ ତଥା
ଲୋକମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଅନେକ ଗୁଣରେ ଆସକ୍ତ ଥିବାରୁ, ତୁମେ, ମୁଁ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶୋକ କରିବେ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ପିତରଂ ଚାନୁଶୋଚାମି ମାତରଂ ଚ ଯଶସ୍ଵିନୀମ୍। ଅପି ନାନ୍ଧୌ ଭଵେତାଂ ନୌ ରୁଦନ୍ତୌ ତାଵଭୀକ୍ଷ୍ଣଶଃ
ମୁଁ ମୋ ପିତା ଓ ମୋ ଗୌରବମୟ ମାତାଙ୍କୁ ଭାବି ଦୁଃଖ କରୁଛି; ତେଣୁ ଆମ ପାଇଁ ବାରମ୍ବାର କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଧା ନହେଉ।
ଭରତଃ ଖଲୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ପିତରଂ ମାତରଂ ଚ ମେ। ଧର୍ମାର୍ଥକାମସହିତୈର୍ଵାକ୍ଯୈରାଶ୍ଵାସଯିଷ୍ଯତି
ଭରତ, ନିଷ୍ଠାବାନ ହୃଦୟର ଲୋକ, ମୋ ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ସହିତ କଥା କହି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବେ।
ଭରତସ୍ଯାନୃଶଂସତ୍ଵଂ ସଂଚିନ୍ତ୍ଯାହଂ ପୁନଃ ପୁନଃ। ନାନୁଶୋଚାମି ପିତରଂ ମାତରଂ ଚ ମହାଭୁଜ
ଭରତଙ୍କର ଦୟା ମନେ ପକାଇ ପକାଇ, ମହାବଳୀ, ମୁଁ ମୋ ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ କରୁନାହିଁ।
ତ୍ଵଯା କାର୍ଯଂ ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ମାମନୁଵ୍ରଜତା କୃତମ୍। ଅନ୍ଵେଷ୍ଟଵ୍ଯା ହି ଵୈଦେହ୍ଯା ରକ୍ଷଣାର୍ଥଂ ସହାଯତା
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ମୋ ପଛରେ ଆସି ତୁମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛ; ଏବେ ତୁମେ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର।
ଅଦ୍ଭିରେଵ ହି ସୌମିତ୍ରେ ଵତ୍ସ୍ଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ନିଶାମିମାମ୍। ଏତଦ୍ଧି ରୋଚତେ ମହ୍ଯଂ ଵନ୍ଯେଽପି ଵିଵିଧେ ସତି
ସୌମିତ୍ରି, ଆଜି ଏହି ରାତିରେ ମୁଁ ଜଳକୁ ନିକଟରେ ରହିବି; ଜଙ୍ଗଲରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ବାସସ୍ଥଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ରହିବା ମୋତେ ଭଲ ଲାଗୁଛି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ସୌମିତ୍ରିଂ ସୁମନ୍ତ୍ରମପି ରାଘଵଃ। ଅପ୍ରମତ୍ତସ୍ତ୍ଵମଶ୍ଵେଷୁ ଭଵ ସୌମ୍ଯେତ୍ଯୁଵାଚ ହ
ଏପରି କଥା କହି ରାଘବ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଓ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କହିଲେ: 'ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ଘୋଡାମାନେ ଉପରେ ସଦା ସଚେତନ ରହିବା।'
ସୋଽଶ୍ଵାନ୍ ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ସଂଯମ୍ଯ ସୂର୍ଯେଽସ୍ତଂ ସମୁପାଗତେ। ପ୍ରଭୂତଯଵସାନ୍ କୃତ୍ଵା ବଭୂଵ ପ୍ରତ୍ଯନନ୍ତରଃ
ସୁମନ୍ତ୍ର ଘୋଡାମାନେକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଚୁର ଚାରା ଦେଇ, ନିକଟରେ ରହିଲେ।
ଉପାସ୍ଯ ତୁ ଶିଵାଂ ସଂଧ୍ଯାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାତ୍ରିମୁପାଗତାମ୍। ରାମସ୍ଯ ଶଯନଂ ଚକ୍ରେ ସୂତଃ ସୌମିତ୍ରିଣା ସହ
ଶୁଭ ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କରି, ରାତି ଆସିବାକୁ ଦେଖି, ସୂତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଶୟନ ତୟାରି କଲେ।
ତାଂ ଶଯ୍ଯାଂ ତମସାତୀରେ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵୃକ୍ଷଦଲୈର୍ଵୃତାମ୍। ରାମଃ ସୌମିତ୍ରିଣା ସାର୍ଧଂ ସଭାର୍ଯଃ ସଂଵିଵେଶ ହ
ତମସା ନଦୀର କୂଳରେ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାକା ଶୟନ ଦେଖି, ରାମ ସୀତା ଓ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କ ସହିତ ଏଠି ବିଶ୍ରାମ କଲେ।
ସଭାର୍ଯଂ ସମ୍ପ୍ରସୁପ୍ତଂ ତୁ ଶ୍ରାନ୍ତଂ ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ। କଥଯାମାସ ସୂତାଯ ରାମସ୍ଯ ଵିଵିଧାନ୍ ଗୁଣାନ୍
ସୀତାଙ୍କ ସହ ଶୟନ କରି, ଶ୍ରାନ୍ତ ରାମ ଘୁମିଗଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୂତଙ୍କୁ ରାମଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଗୁଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଜାଗ୍ରତୋରେଵ ତାଂ ରାତ୍ରିଂ ସୌମିତ୍ରେରୁଦିତୋ ରଵିଃ। ସୂତସ୍ଯ ତମସାତୀରେ ରାମସ୍ଯ ବ୍ରୁଵତୋ ଗୁଣାନ୍
ସୌମିତ୍ରି ଏହି ରାତି ଜାଗି ରହି, ତମସା କୂଳରେ ସୂତଙ୍କୁ ରାମଙ୍କର ଗୁଣ କହୁଥିବା ବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା।
ଗୋକୁଲାକୁଲତୀରାଯାସ୍ତମସାଯା ଵିଦୂରତଃ। ଅଵସତ୍ ତତ୍ର ତାଂ ରାତ୍ରିଂ ରାମଃ ପ୍ରକୃତିଭିଃ ସହ
ଗୋବାଳି ଭିତିକୁ ଭରିଥିବା ତମସା ନଦୀର ଦୂର ତୀରରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେ ସହିତ ଏହି ରାତି ଅତିବାହିତ କଲେ।
ଉତ୍ଥାଯ ଚ ମହାତେଜାଃ ପ୍ରକୃତୀସ୍ତା ନିଶାମ୍ଯ ଚ। ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଭ୍ରାତରଂ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପୁଣ୍ଯଲକ୍ଷଣମ୍
ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାମ ଉଠି, ସହଚରମାନେକୁ ଦେଖି, ନିଜ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା, ତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।