ସାହଂ ଗୌରିଵ ସିଂହେନ ଵିଵତ୍ସା ଵତ୍ସଲା କୃତା। କୈକେଯ୍ଯା ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ବାଲଵତ୍ସେଵ ଗୌର୍ବଲାତ୍
ମୁଁ ଏହି କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ସମାନ ହେଉଥିବା, ତୁମ ପରି, ଏକ ଗାଈ ଯେପରିକି ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ବଛଡ଼ା ଛିନି ନିଆଯାଇ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ସେପରି ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ସନ୍ତାନ ଛାଡ଼ି ଦୁଃଖରେ ଅସହାୟ ହୋଇଯାଇଛି।
ନହି ତାଵଦ୍ଗୁଣୈର୍ଜୁଷ୍ଟଂ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦମ୍। ଏକପୁତ୍ରା ଵିନା ପୁତ୍ରମହଂ ଜୀଵିତୁମୁତ୍ସହେ
ମୋର ଏକମାତ୍ର ପୁଅ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେ ଛାଡ଼ି ମୁଁ କିପରି ଏହି ଜୀବନକୁ ବହନ କରିପାରିବି?
ନ ହି ମେ ଜୀଵିତେ କିଂଚିତ୍ ସାମର୍ଥ୍ଯମିହ କଲ୍ପ୍ଯତେ। ଅପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯାଃ ପ୍ରିଯଂ ପୁତ୍ରଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚ ମହାବଲମ୍
ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନଥିବାରୁ, ମୋ ଜୀବନରେ ଏଠାରେ କିଛି ଶକ୍ତି ବାକି ରହିନାହିଁ।
ଅଯଂ ହି ମାଂ ଦୀପଯତେଽଦ୍ଯ ଵହ୍ନି- ସ୍ତନୂଜଶୋକପ୍ରଭଵୋ ମହାହିତଃ। ମହୀମିମାଂ ରଶ୍ମିଭିରୁତ୍ତମପ୍ରଭୋ ଯଥା ନିଦାଘେ ଭଗଵାନ୍ ଦିଵାକରଃ
ଆଜି, ପୁଅ ପ୍ରତି ଶୋକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ମୋତେ ଦହୁଛି, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ଭାସ୍କରଙ୍କ ତୀବ୍ର କିରଣ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଜଳାଇଦିଏ।
thumb|ଚତୁଶ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁଶ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଚୁଅନ୍ତୁ, ଚୁଆଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ।
ଵିଲପନ୍ତୀଂ ତଥା ତାଂ ତୁ କୌସଲ୍ଯାଂ ପ୍ରମଦୋତ୍ତମାମ୍। ଇଦଂ ଧର୍ମେ ସ୍ଥିତା ଧର୍ମ୍ଯଂ ସୁମିତ୍ରା ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ଏପରି ଭାବରେ ବିଳାପ କରୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନାରୀ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ସୁମିତ୍ରା ଏପରି ଧର୍ମମୟ କଥା କହିଲେ।
ତଵାର୍ଯେ ସଦ୍ଗୁଣୈର୍ଯୁକ୍ତଃ ସ ପୁତ୍ରଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ। କିଂ ତେ ଵିଲପିତେନୈଵଂ କୃପଣଂ ରୁଦିତେନ ଵା
ମହିଳେ, ତୁମ ପୁଅ ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଭୂଷିତ ଓ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏପରି ବିଳାପ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିବାର କଣ ଉପକାର?
ଯସ୍ତଵାର୍ଯେ ଗତଃ ପୁତ୍ରସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ରାଜ୍ଯଂ ମହାବଲଃ। ସାଧୁ କୁର୍ଵନ୍ ମହାତ୍ମାନଂ ପିତରଂ ସତ୍ଯଵାଦିନମ୍
ମହିଳେ, ତୁମ ପୁଅ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ବଡ଼ମାନେ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଉତ୍ତମ କାମ କରି ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି।
ଶିଷ୍ଟୈରାଚରିତେ ସମ୍ଯକ୍ଶଶ୍ଵତ୍ ପ୍ରେତ୍ଯ ଫଲୋଦଯେ। ରାମୋ ଧର୍ମେ ସ୍ଥିତଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ନ ସ ଶୋଚ୍ଯଃ କଦାଚନ
ଯେଉଁ ମାନେ ନିତି ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରଲୋକରେ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ମିଳେ। ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ କେବେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଵର୍ତତେ ଚୋତ୍ତମାଂ ଵୃତ୍ତିଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋଽସ୍ମିନ୍ ସଦାନଘଃ। ଦଯାଵାନ୍ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଲାଭସ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଦା ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣରେ ଅଟୁଟ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି ଦୟାଳୁ, ଏପରି ମହାନ ଆତ୍ମା ନିଶ୍ଚିତ ଲାଭ ପାଇବେ।
ଅରଣ୍ଯଵାସେ ଯଦ୍ ଦୁଃଖଂ ଜାନନ୍ତ୍ଯେଵ ସୁଖୋଚିତା। ଅନୁଗଚ୍ଛତି ଵୈଦେହୀ ଧର୍ମାତ୍ମାନଂ ତଵାତ୍ମଜମ୍
ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜନକନନୀ ମୈଥିଳୀ ତୁମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁଅଙ୍କ ସହିତ ଅରଣ୍ୟର କଷ୍ଟ ଜାଣି ମଧ୍ୟ ଯାଉଛନ୍ତି।
କୀର୍ତିଭୂତାଂ ପତାକାଂ ଯୋ ଲୋକେ ଭ୍ରମଯତି ପ୍ରଭୁଃ। ଧର୍ମଃ ସତ୍ଯଵ୍ରତପରଃ କିଂ ନ ପ୍ରାପ୍ତସ୍ତଵାତ୍ମଜଃ
ଯିଏ ନିତି ଓ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଓ ଲୋକରେ କୀର୍ତ୍ତିର ପତାକା ଉଠାଇଛନ୍ତି, ସେ ତୁମ ପୁଅ କିଏ ନାହିଁ ଯିଏ ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ?
ଵ୍ଯକ୍ତଂ ରାମସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାଯ ଶୌଚଂ ମାହାତ୍ମ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍। ନ ଗାତ୍ରମଂଶୁଭିଃ ସୂର୍ଯଃ ସଂତାପଯିତୁମର୍ହତି
ରାମଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧତା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାକୁ ଜାଣି, ଏଠି ଏପରି ଲାଗେ ଯେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ଜଳାଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ଶିଵଃ ସର୍ଵେଷୁ କାଲେଷୁ କାନନେଭ୍ଯୋ ଵିନିଃସୃତଃ। ରାଘଵଂ ଯୁକ୍ତଶୀତୋଷ୍ଣଃ ସେଵିଷ୍ଯତି ସୁଖୋଽନିଲଃ
ସମସ୍ତ ସମୟରେ, ଅରଣ୍ୟରୁ ବାହାରିଥିବା ଶିତଳ ଓ ସୁଖଦାୟକ ପବନ, ରାଘବଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଉଷ୍ଣତା ଓ ଶିତଳତା ସହିତ ସେବା କରିବ।
ଶଯାନମନଘଂ ରାତ୍ରୌ ପିତେଵାଭିପରିଷ୍ଵଜନ୍। ଘର୍ମଘ୍ନଃ ସଂସ୍ପୃଶନ୍ ଶୀତଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମା ହ୍ଲାଦଯିଷ୍ଯତି
ରାତିରେ, ଶିତଳ ଓ ଶାନ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ପିତା ପରି ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ରାମଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କୁ ଶିତଳତା ଦେଇ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବ।
ଦଦୌ ଚାସ୍ତ୍ରାଣି ଦିଵ୍ଯାନି ଯସ୍ମୈ ବ୍ରହ୍ମା ମହୌଜସେ। ଦାନଵେନ୍ଦ୍ରଂ ହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତିମିଧ୍ଵଜସୁତଂ ରଣେ
ଯାହାଙ୍କୁ, ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ରହ୍ମା, ଯୁଦ୍ଧରେ ତିମିଧ୍ୱଜଙ୍କ ପୁଅ ଦାନବନାୟକଙ୍କୁ ହତ ଦେଖି, ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଦାନ କରିଥିଲେ।
ସ ଶୂରଃ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ସ୍ଵବାହୁବଲମାଶ୍ରିତଃ। ଅସଂତ୍ରସ୍ତୋ ହ୍ଯରଣ୍ଯେଽସୌ ଵେଶ୍ମନୀଵ ନିଵତ୍ସ୍ଯତେ
ସେ ଶୂରବୀର, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ନିଜ ବାହୁବଳରେ ଭରସା କରି, ଅରଣ୍ୟରେ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଏମିତି ରହିବେ, ଯେପରି ନିଜ ଘରରେ।
ଯସ୍ଯେଷୁପଥମାସାଦ୍ଯ ଵିନାଶଂ ଯାନ୍ତି ଶତ୍ରଵଃ। କଥଂ ନ ପୃଥିଵୀ ତସ୍ଯ ଶାସନେ ସ୍ଥାତୁମର୍ହତି
ଯାହାଙ୍କ ଧନୁର ଆଡ଼କୁ ଆସିଲେ ଶତ୍ରୁମାନେ ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେଠି ଏହି ପୃଥିବୀ କିପରି ତାଙ୍କ ଶାସନରେ ରହିବ ନାହିଁ?
ଯା ଶ୍ରୀଃ ଶୌର୍ଯଂ ଚ ରାମସ୍ଯ ଯା ଚ କଲ୍ଯାଣସତ୍ତ୍ଵତା। ନିଵୃତ୍ତାରଣ୍ଯଵାସଃ ସ୍ଵଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ରାଜ୍ଯମଵାପ୍ସ୍ଯତି
ରାମଙ୍କର ଭାଗ୍ୟ, ପରାକ୍ରମ ଓ ଉତ୍ତମ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା, ସେ ଅରଣ୍ୟବାସ ଶେଷ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଫେରିପାରିବେ।
ସୂର୍ଯସ୍ଯାପି ଭଵେତ୍ ସୂର୍ଯୋ ହ୍ଯଗ୍ନେରଗ୍ନଃ ପ୍ରଭୋଃ ପ୍ରଭୁଃ। ଶ୍ରିଯାଃ ଶ୍ରୀଶ୍ଚ ଭଵେଦଗ୍ର୍ଯା କୀର୍ତ୍ଯାଃ କୀର୍ତିଃ କ୍ଷମାକ୍ଷମା
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ, ଅଗ୍ନି ଅଗ୍ନିକୁ, ପ୍ରଭୁ ପ୍ରଭୁକୁ ସମାନ; ସେପରି ଶ୍ରୀ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ କ୍ଷମାରେ ରାମ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।
ଦୈଵତଂ ଦେଵତାନାଂ ଚ ଭୂତାନାଂ ଭୂତସତ୍ତମଃ। ତସ୍ଯ କେ ହ୍ଯଗୁଣା ଦେଵି ଵନେ ଵାପ୍ଯଥଵା ପୁରେ
ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ହେ ଦେବୀ, ଅରଣ୍ୟ କିମ୍ବା ସହରରେ ତାଙ୍କର କେଉଁ ଦୋଷ ଥାଇପାରେ?
ପୃଥିଵ୍ଯା ସହ ଵୈଦେହ୍ଯା ଶ୍ରିଯା ଚ ପୁରୁଷର୍ଷଭଃ। କ୍ଷିପ୍ରଂ ତିସୃଭିରେତାଭିଃ ସହ ରାମୋଽଭିଷେକ୍ଷ୍ଯତେ
ପୃଥିବୀ, ବୈଦେହୀ ଓ ଶ୍ରୀ ସହିତ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ଶୀଘ୍ର ଅଭିଷେକ ପାଇବେ।
ଦୁଃଖଜଂ ଵିସୃଜତ୍ଯଶ୍ରୁ ନିଷ୍କ୍ରାମନ୍ତମୁଦୀକ୍ଷ୍ଯ ଯମ୍। ଅଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ଜନଃ ସର୍ଵଃ ଶୋକଵେଗସମାହତଃ
ଯମ୍ବେଳେ ସେ ବିଦାୟ ନେଉଛନ୍ତି, ଅୟୋଧ୍ୟାର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ଦୁଃଖର ଆଘାତରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଛନ୍ତି।
କୁଶଚୀରଧରଂ ଵୀରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତମପରାଜିତମ୍। ସୀତେଵାନୁଗତା ଲକ୍ଷ୍ମୀସ୍ତସ୍ଯ କିଂ ନାମ ଦୁର୍ଲଭମ୍
କୁଶ ଓ ଚୀର ପିନ୍ଧିଥିବା ଅପରାଜିତ ବୀରଙ୍କୁ, ଯେଉଁଠାରେ ସୀତା ସହ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି, ସେଠି ତାଙ୍କ ପାଇଁ କ'ଣ ଅସମ୍ଭବ?
ଧନୁର୍ଗ୍ରହଵରୋ ଯସ୍ଯ ବାଣଖଡ୍ଗାସ୍ତ୍ରଭୃତ୍ ସ୍ଵଯମ୍। ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଵ୍ରଜତି ହ୍ଯଗ୍ରେ ତସ୍ଯ କିଂ ନାମ ଦୁର୍ଲଭମ୍
ଯାହାଙ୍କର ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିଜେ ବାଣ ଓ ତଳୱାର ଧରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେଠାରେ ଆଗରେ ଚାଲିଛନ୍ତି, ସେଠି ତାଙ୍କ ପାଇଁ କ'ଣ ଅସମ୍ଭବ?
ନିଵୃତ୍ତଵନଵାସଂ ତଂ ଦ୍ରଷ୍ଟାସି ପୁନରାଗତମ୍। ଜହି ଶୋକଂ ଚ ମୋହଂ ଚ ଦେଵି ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମି ତେ
ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ପୁନି ଅରଣ୍ୟବାସ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଦେଖିବେ, ହେ ଦେବୀ, ଦୁଃଖ ଓ ମୂଢତାକୁ ଛାଡ଼, ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।
ଶିରସା ଚରଣାଵେତୌ ଵନ୍ଦମାନମନିନ୍ଦିତେ। ପୁନର୍ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି କଲ୍ଯାଣି ପୁତ୍ରଂ ଚନ୍ଦ୍ରମିଵୋଦିତମ୍
ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷା, ତୁମେ ପୁନି ତୁମ ପୁଅକୁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଚରଣ ଧରି ବନ୍ଦନା କରୁଥିବା ଦେଖିବେ, ଯେପରି ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ର।
ପୁନଃ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତମଭିଷିକ୍ତଂ ମହାଶ୍ରିଯମ୍। ସମୁତ୍ସ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି ନେତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଶୀଘ୍ରମାନନ୍ଦଜଂ ଜଲମ୍
ଅଭିଷିକ୍ତ ଏବଂ ମହାଶ୍ରୀମାନ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ଘରକୁ ପୁନି ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଦେଖି, ତୁମ ଆଖିରୁ ଶୀଘ୍ର ଆନନ୍ଦର ଅଶ୍ରୁ ଝରିପଡ଼ିବ।
ମା ଶୋକୋ ଦେଵି ଦୁଃଖଂ ଵା ନ ରାମେ ଦୃଷ୍ଯତେଽଶିଵମ୍। କ୍ଷିପ୍ରଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି ପୁତ୍ରଂ ତ୍ଵଂ ସସୀତଂ ସହଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍
ହେ ଦେବୀ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଶୋକ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ରାମଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଅଶୁଭ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ତୁମ ପୁଅକୁ ଦେଖିବେ।
ତ୍ଵଯାଽଶେଷୋ ଜନଶ୍ଚାଯଂ ସମାଶ୍ଵାସ୍ଯୋ ଯତୋଽନଘେ। କମିଦାନୀମିଦଂ ଦେଵି କରୋଷି ହୃଦି ଵିକ୍ଲଵମ୍
ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷା, ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ତୁମେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେବା ଉଚିତ; ଏହି ଦିନେ ତୁମ ହୃଦୟରେ ଏମିତି ଅଶାନ୍ତି କାହିଁକି ଧରିଛ?