ନ ତ୍ଵାଂ ପଶ୍ଯାମି କୌସଲ୍ଯେ ସାଧୁ ମାଂ ପାଣିନା ସ୍ପୃଶ। ରାମଂ ମେଽନୁଗତା ଦୃଷ୍ଟିରଦ୍ଯାପି ନ ନିଵର୍ତତେ
ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, କୌଶଲ୍ୟା; ଦୟାକରି ତୁମ ହାତରେ ମୋତେ ସ୍ପର୍ଶ କର। କାରଣ ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଏଯାଁ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରି ରହିଛି, ଫେରି ଆସୁନାହିଁ।
ତଂ ରାମମେଵାନୁଵିଚିନ୍ତଯନ୍ତଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଦେଵୀ ଶଯନେ ନରେନ୍ଦ୍ରମ୍। ଉପୋପଵିଶ୍ଯାଧିକମାର୍ତରୂପା ଵିନିଶ୍ଵସନ୍ତଂ ଵିଲଲାପ କୃଚ୍ଛ୍ରମ୍
ରାଜାଙ୍କୁ ଶୟନରେ ରାମଙ୍କୁ ଭାବିବାକୁ ଦେଖି, ରାଣୀ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବସି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଫେଲି, କଷ୍ଟରେ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ।
thumb|ତ୍ରିଚତ୍ଵାରିଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିଚତ୍ଵାରିଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏହିଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତେତାଳିସ ଶ୍ଲୋକ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି।
ତତଃ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଶଯନେ ସନ୍ନଂ ଶୋକେନ ପାର୍ଥିଵମ୍। କୌସଲ୍ଯା ପୁତ୍ରଶୋକାର୍ତା ତମୁଵାଚ ମହୀପତିମ୍
ତାପରେ, ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୟନରେ ଦୁର୍ବଳ ହେଇ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ପୁଅ ଶୋକରେ ଭାଗ୍ନ କୌଶଳ୍ୟା ସେ ମହୀପତିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରାଘଵେ ନରଶାର୍ଦୂଲେ ଵିଷଂ ମୁକ୍ତ୍ଵାହିଜିହ୍ମଗା। ଵିଚରିଷ୍ଯତି କୈକେଯୀ ନିର୍ମୁକ୍ତେଵ ହି ପନ୍ନଗୀ
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବେ କୈକେୟୀ ରାଘବଙ୍କ ଉପରେ ତାଙ୍କର ବିଷ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ସେ ଏକ ଚଳାକ ସର୍ପୀ ପରି ତାଙ୍କର ମନମତା ଭାବେ ଘୁରିବ।
ଵିଵାସ୍ଯ ରାମଂ ସୁଭଗା ଲବ୍ଧକାମା ସମାହିତା। ତ୍ରାସଯିଷ୍ଯତି ମାଂ ଭୂଯୋ ଦୁଷ୍ଟାହିରିଵ ଵେଶ୍ମନି
ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇ, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ସେ ଦୁଷ୍ଟା କୈକେୟୀ ଆଉଥରେ ଘରେ ଥିବା ବିଷାକ୍ତ ସାପ ପରି ମୋତେ ଭୟ ଦେବ।
ଅଥାସ୍ମିନ୍ ନଗରେ ରାମଶ୍ଚରନ୍ ଭୈକ୍ଷଂ ଗୃହେ ଵସେତ୍। କାମକାରୋ ଵରଂ ଦାତୁମପି ଦାସଂ ମମାତ୍ମଜମ୍
ଏବେ ଏହି ସହରରେ ରାମ ଘରେ ଘରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବେ; ତୁମେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ମୋ ପୁଅକୁ ଦାସ ଭାବେ ଦେଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ପଛପାଇଁ ନକରିବ।
ପାତଯିତ୍ଵା ତୁ କୈକେଯ୍ଯା ରାମଂ ସ୍ଥାନାଦ୍ ଯଥେଷ୍ଟତଃ। ପ୍ରଵିଦ୍ଧୋ ରକ୍ଷସାଂ ଭାଗଃ ପର୍ଵଣୀଵାହିତାଗ୍ନିନା
କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରୁ ଖସାଇଦେଇ, ଯେପରି ଯଜ୍ଞରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ପାଇଁ ଛାଡ଼ିଦିଯାନ୍ତି, ସେପରି ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରାଯାଇଛି।
ନାଗରାଜଗତିର୍ଵୀରୋ ମହାବାହୁର୍ଧନୁର୍ଧରଃ। ଵନମାଵିଶତେ ନୂନଂ ସଭାର୍ଯଃ ସହଲକ୍ଷ୍ମଣଃ
ସେ ଶୂରବୀର, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ଧନୁର୍ଧାରୀ, ଯାହାର ଚାଳ ନାଗରାଜ ପରି, ନିଶ୍ଚୟ ଏବେ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି।
ଵନେ ତ୍ଵଦୃଷ୍ଟଦୁଃଖାନାଂ କୈକେଯ୍ଯନୁମତେ ତ୍ଵଯା। ତ୍ଯକ୍ତାନାଂ ଵନଵାସାଯ କାନ୍ଯାଵସ୍ଥା ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏମିତି ଦୁଃଖ କେବେ ଦେଖିନଥିବା ମୋ ପୁଅମାନେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ତୁମେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛ, ବନରେ ସେମାନଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ କଣ ହେବ କି ଜଣିନାହିଁ।
ତେ ରତ୍ନହୀନାସ୍ତରୁଣାଃ ଫଲକାଲେ ଵିଵାସିତାଃ। କଥଂ ଵତ୍ସ୍ଯନ୍ତି କୃପଣାଃ ଫଲମୂଲୈଃ କୃତାଶନାଃ
ଧନସମ୍ପତି ହୀନ, ତରୁଣ ଓ ଫଳ ଆସିବା ବେଳେ ବନକୁ ନିକାଳା ଦିଆଯାଇଥିବା ସେ ଦୟନୀୟମାନେ କିପରି ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବେ?
ଅପୀଦାନୀଂ ସ କାଲଃ ସ୍ଯାନ୍ମମ ଶୋକକ୍ଷଯଃ ଶିଵଃ। ସହଭାର୍ଯଂ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ପଶ୍ଯେଯମିହ ରାଘଵମ୍
ଯଦି ଏହି ସମୟ ମୋ ଦୁଃଖର ଶେଷ ହେବାର ସୁଯୋଗ ହୁଏ, ତେବେ ମୁଁ ଏଠାରେ ସୀତା ଓ ଭାଇ ସହିତ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତି।
ଶ୍ରୁତ୍ଵୈଵୋପସ୍ଥିତୌ ଵୀରୌ କଦାଯୋଧ୍ଯା ଭଵିଷ୍ଯତି। ଯଶସ୍ଵିନୀ ହୃଷ୍ଟଜନା ସୂଚ୍ଛ୍ରିତଧ୍ଵଜମାଲିନୀ
କେବେ ଆଉ ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଫେରିଆସିବେ ବୋଲି ଶୁଣି, ଅୟୋଧ୍ୟା ପୁନି ମହିମାୟିତ ହେବ, ଲୋକମାନେ ଖୁସି ହେବେ, ଧ୍ୱଜା ଉଚ୍ଚରେ ଉଠିବ?
କଦା ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରାଵରଣ୍ଯାତ୍ ପୁନରାଗତୌ। ଭଵିଷ୍ଯତି ପୁରୀ ହୃଷ୍ଟା ସମୁଦ୍ର ଇଵ ପର୍ଵଣି
କେବେ ଏହି ନରସିଂହମାନେ ବନରୁ ଫେରି ଆସିବେ, ଏହା ଦେଖି ସହର ସମୁଦ୍ର ପରି ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଖୁସିରେ ଭରିଯିବ?
କଦାଯୋଧ୍ଯାଂ ମହାବାହୁଃ ପୁରୀଂ ଵୀରଃ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯତି। ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ରଥେ ସୀତାଂ ଵୃଷଭୋ ଗୋଵଧୂମିଵ
କେବେ ମୋ ପୁଅ, ଶୂରବୀର ଓ ଦୀର୍ଘବାହୁ ରାମ, ରଥରେ ସୀତାଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ବୃଷ ଗାୟମାନେ ସହିତ ଯେପରି ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ?
କଦା ପ୍ରାଣିସହସ୍ରାଣି ରାଜମାର୍ଗେ ମମାତ୍ମଜୌ। ଲାଜୈରଵକରିଷ୍ଯନ୍ତି ପ୍ରଵିଶନ୍ତାଵରିଂଦମୌ
କେବେ ରାଜପଥରେ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ସେଠାରେ ଲାଜ ଛିଟିବେ?
ପ୍ରଵିଶନ୍ତୌ କଦାଯୋଧ୍ଯାଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୁଭକୁଣ୍ଡଲୌ। ଉଦଗ୍ରାଯୁଧନିସ୍ତ୍ରିଂଶୌ ସଶୃଙ୍ଗାଵିଵ ପର୍ଵତୌ
କେବେ ମୁଁ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଶୁଭ୍ର କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି, ଉଚ୍ଚ ତଳୱାର ଧରି, ଦୁଇଟି ଶିଖର ଥିବା ପାହାଡ଼ ପରି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଦେଖିବି?
କଦା ସୁମନସଃ କନ୍ଯା ଦ୍ଵିଜାତୀନାଂ ଫଲାନି ଚ। ପ୍ରଦିଶନ୍ତ୍ଯଃ ପୁରୀଂ ହୃଷ୍ଟାଃ କରିଷ୍ଯନ୍ତି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍
କେବେ ଫୁଲ ଧରିଥିବା ଖୁସିଆଳି ଝିଅମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଫଳ ନେଇ, ଖୁସି ହୋଇ ସହରକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବେ?
କଦା ପରିଣତୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵଯସା ଚାମରପ୍ରଭାଃ। ଅଭ୍ଯୁପୈଷ୍ଯତି ଧର୍ମାତ୍ମା ସୁଵର୍ଷ ଇଵ ଲାଲଯନ୍
କେବେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ବୟସରେ ପରିପକ୍ୱ, ମେଘ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ମୋ ପୁଅ ଭଲ ବର୍ଷା ପରି ଖୁସି ନେଇ ଫେରିଆସିବେ?
ନିଃସଂଶଯଂ ମଯା ମନ୍ଯେ ପୁରା ଵୀର କଦର୍ଯଯା। ପାତୁକାମେଷୁ ଵତ୍ସେଷୁ ମାତୄଣାଂ ଶାତିତାଃ ସ୍ତନାଃ
ନିଶ୍ଚୟ, ହେ ଶୂରବୀର, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଗତକାଲି କିଛି କଞ୍ଜୁଷ ମହିଳା ଦ୍ୱାରା, ମାନେ ନିଜ ଶିଶୁମାନେ ଦୁଧ ପିଇବାକୁ ଚାହିଲେ, ତାଙ୍କ ଛାତି କାଟିଦିଆଯାଇଥିଲା।
ସାହଂ ଗୌରିଵ ସିଂହେନ ଵିଵତ୍ସା ଵତ୍ସଲା କୃତା। କୈକେଯ୍ଯା ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ବାଲଵତ୍ସେଵ ଗୌର୍ବଲାତ୍
ମୁଁ ଏହି କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ସମାନ ହେଉଥିବା, ତୁମ ପରି, ଏକ ଗାଈ ଯେପରିକି ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ବଛଡ଼ା ଛିନି ନିଆଯାଇ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ସେପରି ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ସନ୍ତାନ ଛାଡ଼ି ଦୁଃଖରେ ଅସହାୟ ହୋଇଯାଇଛି।
ନହି ତାଵଦ୍ଗୁଣୈର୍ଜୁଷ୍ଟଂ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦମ୍। ଏକପୁତ୍ରା ଵିନା ପୁତ୍ରମହଂ ଜୀଵିତୁମୁତ୍ସହେ
ମୋର ଏକମାତ୍ର ପୁଅ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେ ଛାଡ଼ି ମୁଁ କିପରି ଏହି ଜୀବନକୁ ବହନ କରିପାରିବି?
ନ ହି ମେ ଜୀଵିତେ କିଂଚିତ୍ ସାମର୍ଥ୍ଯମିହ କଲ୍ପ୍ଯତେ। ଅପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯାଃ ପ୍ରିଯଂ ପୁତ୍ରଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚ ମହାବଲମ୍
ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନଥିବାରୁ, ମୋ ଜୀବନରେ ଏଠାରେ କିଛି ଶକ୍ତି ବାକି ରହିନାହିଁ।
ଅଯଂ ହି ମାଂ ଦୀପଯତେଽଦ୍ଯ ଵହ୍ନି- ସ୍ତନୂଜଶୋକପ୍ରଭଵୋ ମହାହିତଃ। ମହୀମିମାଂ ରଶ୍ମିଭିରୁତ୍ତମପ୍ରଭୋ ଯଥା ନିଦାଘେ ଭଗଵାନ୍ ଦିଵାକରଃ
ଆଜି, ପୁଅ ପ୍ରତି ଶୋକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ମୋତେ ଦହୁଛି, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ଭାସ୍କରଙ୍କ ତୀବ୍ର କିରଣ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଜଳାଇଦିଏ।
thumb|ଚତୁଶ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁଶ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଚୁଅନ୍ତୁ, ଚୁଆଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ।
ଵିଲପନ୍ତୀଂ ତଥା ତାଂ ତୁ କୌସଲ୍ଯାଂ ପ୍ରମଦୋତ୍ତମାମ୍। ଇଦଂ ଧର୍ମେ ସ୍ଥିତା ଧର୍ମ୍ଯଂ ସୁମିତ୍ରା ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ଏପରି ଭାବରେ ବିଳାପ କରୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନାରୀ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ସୁମିତ୍ରା ଏପରି ଧର୍ମମୟ କଥା କହିଲେ।
ତଵାର୍ଯେ ସଦ୍ଗୁଣୈର୍ଯୁକ୍ତଃ ସ ପୁତ୍ରଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ। କିଂ ତେ ଵିଲପିତେନୈଵଂ କୃପଣଂ ରୁଦିତେନ ଵା
ମହିଳେ, ତୁମ ପୁଅ ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଭୂଷିତ ଓ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏପରି ବିଳାପ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିବାର କଣ ଉପକାର?
ଯସ୍ତଵାର୍ଯେ ଗତଃ ପୁତ୍ରସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ରାଜ୍ଯଂ ମହାବଲଃ। ସାଧୁ କୁର୍ଵନ୍ ମହାତ୍ମାନଂ ପିତରଂ ସତ୍ଯଵାଦିନମ୍
ମହିଳେ, ତୁମ ପୁଅ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ବଡ଼ମାନେ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଉତ୍ତମ କାମ କରି ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି।
ଶିଷ୍ଟୈରାଚରିତେ ସମ୍ଯକ୍ଶଶ୍ଵତ୍ ପ୍ରେତ୍ଯ ଫଲୋଦଯେ। ରାମୋ ଧର୍ମେ ସ୍ଥିତଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ନ ସ ଶୋଚ୍ଯଃ କଦାଚନ
ଯେଉଁ ମାନେ ନିତି ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରଲୋକରେ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ମିଳେ। ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ କେବେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଵର୍ତତେ ଚୋତ୍ତମାଂ ଵୃତ୍ତିଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋଽସ୍ମିନ୍ ସଦାନଘଃ। ଦଯାଵାନ୍ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଲାଭସ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଦା ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣରେ ଅଟୁଟ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି ଦୟାଳୁ, ଏପରି ମହାନ ଆତ୍ମା ନିଶ୍ଚିତ ଲାଭ ପାଇବେ।