ତାମଵେକ୍ଷ୍ଯ ପୁରୀଂ ସର୍ଵାଂ ରାମମେଵାନୁଚିନ୍ତଯନ୍। ଵିଲପନ୍ ପ୍ରାଵିଶଦ୍ ରାଜା ଗୃହଂ ସୂର୍ଯ ଇଵାମ୍ବୁଦମ୍
ସେ ସମସ୍ତ ସହରକୁ ଦେଖି, ମନେ କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ଭାବି, ବିଲାପ କରି କିଂ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଘ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ମହାହ୍ରଦମିଵାକ୍ଷୋଭ୍ଯଂ ସୁପର୍ଣେନ ହୃତୋରଗମ୍। ରାମେଣ ରହିତଂ ଵେଶ୍ମ ଵୈଦେହ୍ଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଚ
ଯେଉଁ ଘର ରାମ, ବୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା ହୋଇଯାଇଛି, ତାହା ଗରୁଡ଼ ନାଗକୁ ନେଇଯିଥିବା ଶାନ୍ତ ମହାସରୋବର ଭଳି ଲାଗିଲା।
ଅଥ ଗଦ୍ଗଦଶବ୍ଦସ୍ତୁ ଵିଲପନ୍ ଵସୁଧାଧିପଃ। ଉଵାଚ ମୃଦୁ ମନ୍ଦାର୍ଥଂ ଵଚନଂ ଦୀନମସ୍ଵରମ୍
ତାପରେ ଭୂମିର ରାଜା ଗଦ୍ଗଦ କଣ୍ଠରେ, କ୍ଷୀଣ ଓ ଦୁଃଖିତ ସ୍ୱରରେ, ମୃଦୁ ଓ ମନ୍ଦ ଭାବରେ କଥା କହିଲେ।
କୌସଲ୍ଯାଯା ଗୃହଂ ଶୀଘ୍ରଂ ରାମମାତୁର୍ନଯନ୍ତୁ ମାମ୍। ନହ୍ଯନ୍ଯତ୍ର ମମାଶ୍ଵାସୋ ହୃଦଯସ୍ଯ ଭଵିଷ୍ଯତି
ମୋତେ ଶୀଘ୍ର କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଘରକୁ, ରାମଙ୍କ ମାଆଁଙ୍କଠାରେ ନେଇଯାଅ, କାରଣ ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ମୋ ହୃଦୟକୁ ଶାନ୍ତି ମିଳିବ ନାହିଁ।
ଇତି ବ୍ରୁଵନ୍ତଂ ରାଜାନମନଯନ୍ ଦ୍ଵାରଦର୍ଶିନଃ। କୌସଲ୍ଯାଯା ଗୃହଂ ତତ୍ର ନ୍ଯଵେସ୍ଯତ ଵିନୀତଵତ୍
ରାଜା ଏହିପରି କହୁଥିବା ବେଳେ, ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ତାଙ୍କୁ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଘରକୁ ନେଇଗଲେ ଓ ସମ୍ମାନ ସହିତ ବସାଇଲେ।
ତତସ୍ତତ୍ର ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ଯ କୌସଲ୍ଯାଯା ନିଵେଶନମ୍। ଅଧିରୁହ୍ଯାପି ଶଯନଂ ବଭୂଵ ଲୁଲିତଂ ମନଃ
କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଶୟନରେ ଶୋଇଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଜାଙ୍କ ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲା ନାହିଁ।
ପୁତ୍ରଦ୍ଵଯଵିହୀନଂ ଚ ସ୍ନୁଷଯା ଚ ଵିଵର୍ଜିତମ୍। ଅପଶ୍ଯଦ୍ ଭଵନଂ ରାଜା ନଷ୍ଟଚନ୍ଦ୍ରମିଵାମ୍ବରମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ ଘର ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ବହୁ ନଥିବାରୁ, ମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ଆକାଶ ଭଳି ଶୂନ୍ୟ।
ତଚ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାରାଜୋ ଭୁଜମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ଉଚ୍ଚୈଃସ୍ଵରେଣ ପ୍ରାକ୍ରୋଶଦ୍ଧା ରାମ ଵିଜହାସି ନୌ
ଏହା ଦେଖି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ହାତ ଉଠାଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କଲେ, 'ହେ ରାମ, କାହିଁକି ଆମକୁ ଛାଡ଼ିଗଲୁ?'
ସୁଖିତା ବତ ତଂ କାଲଂ ଜୀଵିଷ୍ଯନ୍ତି ନରୋତ୍ତମାଃ। ପରିଷ୍ଵଜନ୍ତୋ ଯେ ରାମଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ପୁନରାଗତମ୍
ଯେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ପୁନିଥରେ ଫେରି ଆସିବାକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ।
ଅଥ ରାତ୍ର୍ଯାଂ ପ୍ରପନ୍ନାଯାଂ କାଲରାତ୍ର୍ଯାମିଵାତ୍ମନଃ। ଅର୍ଧରାତ୍ରେ ଦଶରଥଃ କୌସଲ୍ଯାମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ଏଭଳି ରାତି ଆସିଲା, ଯେପରି ତାଙ୍କର ଆତ୍ମା ପାଇଁ ବିନାଶର ରାତି। ମଧ୍ୟରାତିରେ ଦଶରଥ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ।
ନ ତ୍ଵାଂ ପଶ୍ଯାମି କୌସଲ୍ଯେ ସାଧୁ ମାଂ ପାଣିନା ସ୍ପୃଶ। ରାମଂ ମେଽନୁଗତା ଦୃଷ୍ଟିରଦ୍ଯାପି ନ ନିଵର୍ତତେ
ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, କୌଶଲ୍ୟା; ଦୟାକରି ତୁମ ହାତରେ ମୋତେ ସ୍ପର୍ଶ କର। କାରଣ ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଏଯାଁ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରି ରହିଛି, ଫେରି ଆସୁନାହିଁ।
ତଂ ରାମମେଵାନୁଵିଚିନ୍ତଯନ୍ତଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଦେଵୀ ଶଯନେ ନରେନ୍ଦ୍ରମ୍। ଉପୋପଵିଶ୍ଯାଧିକମାର୍ତରୂପା ଵିନିଶ୍ଵସନ୍ତଂ ଵିଲଲାପ କୃଚ୍ଛ୍ରମ୍
ରାଜାଙ୍କୁ ଶୟନରେ ରାମଙ୍କୁ ଭାବିବାକୁ ଦେଖି, ରାଣୀ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବସି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଫେଲି, କଷ୍ଟରେ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ।
thumb|ତ୍ରିଚତ୍ଵାରିଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିଚତ୍ଵାରିଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏହିଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତେତାଳିସ ଶ୍ଲୋକ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି।
ତତଃ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଶଯନେ ସନ୍ନଂ ଶୋକେନ ପାର୍ଥିଵମ୍। କୌସଲ୍ଯା ପୁତ୍ରଶୋକାର୍ତା ତମୁଵାଚ ମହୀପତିମ୍
ତାପରେ, ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୟନରେ ଦୁର୍ବଳ ହେଇ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ପୁଅ ଶୋକରେ ଭାଗ୍ନ କୌଶଳ୍ୟା ସେ ମହୀପତିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରାଘଵେ ନରଶାର୍ଦୂଲେ ଵିଷଂ ମୁକ୍ତ୍ଵାହିଜିହ୍ମଗା। ଵିଚରିଷ୍ଯତି କୈକେଯୀ ନିର୍ମୁକ୍ତେଵ ହି ପନ୍ନଗୀ
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବେ କୈକେୟୀ ରାଘବଙ୍କ ଉପରେ ତାଙ୍କର ବିଷ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ସେ ଏକ ଚଳାକ ସର୍ପୀ ପରି ତାଙ୍କର ମନମତା ଭାବେ ଘୁରିବ।
ଵିଵାସ୍ଯ ରାମଂ ସୁଭଗା ଲବ୍ଧକାମା ସମାହିତା। ତ୍ରାସଯିଷ୍ଯତି ମାଂ ଭୂଯୋ ଦୁଷ୍ଟାହିରିଵ ଵେଶ୍ମନି
ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇ, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ସେ ଦୁଷ୍ଟା କୈକେୟୀ ଆଉଥରେ ଘରେ ଥିବା ବିଷାକ୍ତ ସାପ ପରି ମୋତେ ଭୟ ଦେବ।
ଅଥାସ୍ମିନ୍ ନଗରେ ରାମଶ୍ଚରନ୍ ଭୈକ୍ଷଂ ଗୃହେ ଵସେତ୍। କାମକାରୋ ଵରଂ ଦାତୁମପି ଦାସଂ ମମାତ୍ମଜମ୍
ଏବେ ଏହି ସହରରେ ରାମ ଘରେ ଘରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବେ; ତୁମେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ମୋ ପୁଅକୁ ଦାସ ଭାବେ ଦେଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ପଛପାଇଁ ନକରିବ।
ପାତଯିତ୍ଵା ତୁ କୈକେଯ୍ଯା ରାମଂ ସ୍ଥାନାଦ୍ ଯଥେଷ୍ଟତଃ। ପ୍ରଵିଦ୍ଧୋ ରକ୍ଷସାଂ ଭାଗଃ ପର୍ଵଣୀଵାହିତାଗ୍ନିନା
କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରୁ ଖସାଇଦେଇ, ଯେପରି ଯଜ୍ଞରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ପାଇଁ ଛାଡ଼ିଦିଯାନ୍ତି, ସେପରି ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରାଯାଇଛି।
ନାଗରାଜଗତିର୍ଵୀରୋ ମହାବାହୁର୍ଧନୁର୍ଧରଃ। ଵନମାଵିଶତେ ନୂନଂ ସଭାର୍ଯଃ ସହଲକ୍ଷ୍ମଣଃ
ସେ ଶୂରବୀର, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ଧନୁର୍ଧାରୀ, ଯାହାର ଚାଳ ନାଗରାଜ ପରି, ନିଶ୍ଚୟ ଏବେ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି।
ଵନେ ତ୍ଵଦୃଷ୍ଟଦୁଃଖାନାଂ କୈକେଯ୍ଯନୁମତେ ତ୍ଵଯା। ତ୍ଯକ୍ତାନାଂ ଵନଵାସାଯ କାନ୍ଯାଵସ୍ଥା ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏମିତି ଦୁଃଖ କେବେ ଦେଖିନଥିବା ମୋ ପୁଅମାନେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ତୁମେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛ, ବନରେ ସେମାନଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ କଣ ହେବ କି ଜଣିନାହିଁ।
ତେ ରତ୍ନହୀନାସ୍ତରୁଣାଃ ଫଲକାଲେ ଵିଵାସିତାଃ। କଥଂ ଵତ୍ସ୍ଯନ୍ତି କୃପଣାଃ ଫଲମୂଲୈଃ କୃତାଶନାଃ
ଧନସମ୍ପତି ହୀନ, ତରୁଣ ଓ ଫଳ ଆସିବା ବେଳେ ବନକୁ ନିକାଳା ଦିଆଯାଇଥିବା ସେ ଦୟନୀୟମାନେ କିପରି ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବେ?
ଅପୀଦାନୀଂ ସ କାଲଃ ସ୍ଯାନ୍ମମ ଶୋକକ୍ଷଯଃ ଶିଵଃ। ସହଭାର୍ଯଂ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ପଶ୍ଯେଯମିହ ରାଘଵମ୍
ଯଦି ଏହି ସମୟ ମୋ ଦୁଃଖର ଶେଷ ହେବାର ସୁଯୋଗ ହୁଏ, ତେବେ ମୁଁ ଏଠାରେ ସୀତା ଓ ଭାଇ ସହିତ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତି।
ଶ୍ରୁତ୍ଵୈଵୋପସ୍ଥିତୌ ଵୀରୌ କଦାଯୋଧ୍ଯା ଭଵିଷ୍ଯତି। ଯଶସ୍ଵିନୀ ହୃଷ୍ଟଜନା ସୂଚ୍ଛ୍ରିତଧ୍ଵଜମାଲିନୀ
କେବେ ଆଉ ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଫେରିଆସିବେ ବୋଲି ଶୁଣି, ଅୟୋଧ୍ୟା ପୁନି ମହିମାୟିତ ହେବ, ଲୋକମାନେ ଖୁସି ହେବେ, ଧ୍ୱଜା ଉଚ୍ଚରେ ଉଠିବ?
କଦା ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରାଵରଣ୍ଯାତ୍ ପୁନରାଗତୌ। ଭଵିଷ୍ଯତି ପୁରୀ ହୃଷ୍ଟା ସମୁଦ୍ର ଇଵ ପର୍ଵଣି
କେବେ ଏହି ନରସିଂହମାନେ ବନରୁ ଫେରି ଆସିବେ, ଏହା ଦେଖି ସହର ସମୁଦ୍ର ପରି ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଖୁସିରେ ଭରିଯିବ?
କଦାଯୋଧ୍ଯାଂ ମହାବାହୁଃ ପୁରୀଂ ଵୀରଃ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯତି। ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ରଥେ ସୀତାଂ ଵୃଷଭୋ ଗୋଵଧୂମିଵ
କେବେ ମୋ ପୁଅ, ଶୂରବୀର ଓ ଦୀର୍ଘବାହୁ ରାମ, ରଥରେ ସୀତାଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ବୃଷ ଗାୟମାନେ ସହିତ ଯେପରି ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ?
କଦା ପ୍ରାଣିସହସ୍ରାଣି ରାଜମାର୍ଗେ ମମାତ୍ମଜୌ। ଲାଜୈରଵକରିଷ୍ଯନ୍ତି ପ୍ରଵିଶନ୍ତାଵରିଂଦମୌ
କେବେ ରାଜପଥରେ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ସେଠାରେ ଲାଜ ଛିଟିବେ?
ପ୍ରଵିଶନ୍ତୌ କଦାଯୋଧ୍ଯାଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୁଭକୁଣ୍ଡଲୌ। ଉଦଗ୍ରାଯୁଧନିସ୍ତ୍ରିଂଶୌ ସଶୃଙ୍ଗାଵିଵ ପର୍ଵତୌ
କେବେ ମୁଁ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଶୁଭ୍ର କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି, ଉଚ୍ଚ ତଳୱାର ଧରି, ଦୁଇଟି ଶିଖର ଥିବା ପାହାଡ଼ ପରି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଦେଖିବି?
କଦା ସୁମନସଃ କନ୍ଯା ଦ୍ଵିଜାତୀନାଂ ଫଲାନି ଚ। ପ୍ରଦିଶନ୍ତ୍ଯଃ ପୁରୀଂ ହୃଷ୍ଟାଃ କରିଷ୍ଯନ୍ତି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍
କେବେ ଫୁଲ ଧରିଥିବା ଖୁସିଆଳି ଝିଅମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଫଳ ନେଇ, ଖୁସି ହୋଇ ସହରକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବେ?
କଦା ପରିଣତୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵଯସା ଚାମରପ୍ରଭାଃ। ଅଭ୍ଯୁପୈଷ୍ଯତି ଧର୍ମାତ୍ମା ସୁଵର୍ଷ ଇଵ ଲାଲଯନ୍
କେବେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ବୟସରେ ପରିପକ୍ୱ, ମେଘ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ମୋ ପୁଅ ଭଲ ବର୍ଷା ପରି ଖୁସି ନେଇ ଫେରିଆସିବେ?
ନିଃସଂଶଯଂ ମଯା ମନ୍ଯେ ପୁରା ଵୀର କଦର୍ଯଯା। ପାତୁକାମେଷୁ ଵତ୍ସେଷୁ ମାତୄଣାଂ ଶାତିତାଃ ସ୍ତନାଃ
ନିଶ୍ଚୟ, ହେ ଶୂରବୀର, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଗତକାଲି କିଛି କଞ୍ଜୁଷ ମହିଳା ଦ୍ୱାରା, ମାନେ ନିଜ ଶିଶୁମାନେ ଦୁଧ ପିଇବାକୁ ଚାହିଲେ, ତାଙ୍କ ଛାତି କାଟିଦିଆଯାଇଥିଲା।