ଵାହନାନାଂ ଚ ମୁଖ୍ଯାନାଂ ଵହତାଂ ତଂ ମମାତ୍ମଜମ୍। ପଦାନି ପଥି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ସ ମହାତ୍ମା ନ ଦୃଶ୍ଯତେ
ମୋ ପୁଅକୁ ନେଇଥିବା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଯାନଗୁଡିକର ଚିହ୍ନ ରାସ୍ତାରେ ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ସେ ମହାତ୍ମା ନଜରେ ଆସୁନାହିଁ ।
ଯଃ ସୁଖେନୋପଧାନେଷୁ ଶେତେ ଚନ୍ଦନରୂଷିତଃ। ଵୀଜ୍ଯମାନୋ ମହାର୍ହାଭିଃ ସ୍ତ୍ରୀଭିର୍ମମ ସୁତୋତ୍ତମଃ
ଯିଏ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଯାଇଥିବା ଶଯ୍ୟାରେ ସୁଖରେ ଶୁଇଥିଲେ, ମହାମୂଲ୍ୟ ନାରୀମାନେ ପଙ୍ଖା ଝାଲିଥିଲେ—ମୋର ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁଅ—
ସ ନୂନଂ କ୍ଵଚିଦେଵାଦ୍ଯ ଵୃକ୍ଷମୂଲମୁପାଶ୍ରିତଃ। କାଷ୍ଠଂ ଵା ଯଦି ଵାଶ୍ମାନମୁପଧାଯ ଶଯିଷ୍ଯତେ
ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଆଜି କେଉଁଠି ଗଛର ତଳେ ବସିଛି, କାଠ କିମ୍ବା ପଥର ଉପରେ ଶୁଇଛି ।
ଉତ୍ଥାସ୍ଯତି ଚ ମେଦିନ୍ଯାଃ କୃପଣଃ ପାଂସୁଗୁଣ୍ଠିତଃ। ଵିନିଃଶ୍ଵସନ୍ ପ୍ରସ୍ରଵଣାତ୍ କରେଣୂନାମିଵର୍ଷଭଃ
ସେ ଭୂମିରୁ ଉଠିବେ, ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଧୂଳିରେ ଢାକାଯିବେ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେବେ, ହାତୀ ଜଳରୁ ବାହାରିବା ପରି ।
ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ନୂନଂ ପୁରୁଷା ଦୀର୍ଘବାହୁଂ ଵନେଚରାଃ। ରାମମୁତ୍ଥାଯ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଲୋକନାଥମନାଥଵତ୍
ନିଶ୍ଚୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଦୀର୍ଘ ବାହୁ ବିଶିଷ୍ଟ ରାମଙ୍କୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏକାକୀ ଏବଂ ଅନାଥ ଭଳି ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି, ଦେଖିବେ।
ସା ନୂନଂ ଜନକସ୍ଯେଷ୍ଟା ସୁତା ସୁଖସଦୋଚିତା। କଣ୍ଟକାକ୍ରମଣକ୍ଲାନ୍ତା ଵନମଦ୍ଯ ଗମିଷ୍ଯତି
ସେ ଜନକଙ୍କର ପ୍ରିୟ କନ୍ୟା, ଯିଏ ସୁଖ ଓ ସୁବିଧାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଏବେ କଣ୍ଟକ ଉପରେ ଚାଲି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବେ।
ଅନଭିଜ୍ଞା ଵନାନାଂ ସା ନୂନଂ ଭଯମୁପୈଷ୍ଯତି। ଶ୍ଵପଦାନର୍ଦିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗମ୍ଭୀରଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍
ସେ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପର୍କରେ ଅଅଭିଜ୍ଞା, ନିଶ୍ଚୟ ଭୟ ପାଇବେ, କାରଣ ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଶୁଣିଲେ ଦେହ କମ୍ପିଉଠିବ।
ସକାମା ଭଵ କୈକେଯି ଵିଧଵା ରାଜ୍ଯମାଵସ। ନହି ତଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରଂ ଵିନା ଜୀଵିତୁମୁତ୍ସହେ
କୈକେୟୀ, ତୁମେ ଇଚ୍ଛାମତେ ରହ, ବିଧବା ଭଳି ରାଜ୍ୟ ଚାଲାଅ। କାରଣ ସେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ବିନା ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ଵିଲପନ୍ ରାଜା ଜନୌଘେନାଭିସଂଵୃତଃ। ଅପସ୍ନାତ ଇଵାରିଷ୍ଟଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ଗୃହୋତ୍ତମମ୍
ଏଭଳି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ରାଜା, ଅନେକ ଲୋକରେ ଘିରାଯାଇ, ଦୁଃଖ ପରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ଭଳି ତାଙ୍କର ଅଲଙ୍କୃତ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଶୂନ୍ଯଚତ୍ଵରଵେଶ୍ମାନ୍ତାଂ ସଂଵୃତାପଣଵେଦିକାମ୍। କ୍ଲାନ୍ତଦୁର୍ବଲଦୁଃଖାର୍ତାଂ ନାତ୍ଯାକୀର୍ଣମହାପଥାମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ ସହରର ଚଉକ ଓ ଘର ଖାଲି, ବଜାର ଓ ଚକ ଅଟକାଯାଇଛି, ଲୋକମାନେ ଥକି ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୁର୍ବଳ, ମହାପଥ ଭିଡ଼ରହିତ।
ତାମଵେକ୍ଷ୍ଯ ପୁରୀଂ ସର୍ଵାଂ ରାମମେଵାନୁଚିନ୍ତଯନ୍। ଵିଲପନ୍ ପ୍ରାଵିଶଦ୍ ରାଜା ଗୃହଂ ସୂର୍ଯ ଇଵାମ୍ବୁଦମ୍
ସେ ସମସ୍ତ ସହରକୁ ଦେଖି, ମନେ କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ଭାବି, ବିଲାପ କରି କିଂ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଘ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ମହାହ୍ରଦମିଵାକ୍ଷୋଭ୍ଯଂ ସୁପର୍ଣେନ ହୃତୋରଗମ୍। ରାମେଣ ରହିତଂ ଵେଶ୍ମ ଵୈଦେହ୍ଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଚ
ଯେଉଁ ଘର ରାମ, ବୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା ହୋଇଯାଇଛି, ତାହା ଗରୁଡ଼ ନାଗକୁ ନେଇଯିଥିବା ଶାନ୍ତ ମହାସରୋବର ଭଳି ଲାଗିଲା।
ଅଥ ଗଦ୍ଗଦଶବ୍ଦସ୍ତୁ ଵିଲପନ୍ ଵସୁଧାଧିପଃ। ଉଵାଚ ମୃଦୁ ମନ୍ଦାର୍ଥଂ ଵଚନଂ ଦୀନମସ୍ଵରମ୍
ତାପରେ ଭୂମିର ରାଜା ଗଦ୍ଗଦ କଣ୍ଠରେ, କ୍ଷୀଣ ଓ ଦୁଃଖିତ ସ୍ୱରରେ, ମୃଦୁ ଓ ମନ୍ଦ ଭାବରେ କଥା କହିଲେ।
କୌସଲ୍ଯାଯା ଗୃହଂ ଶୀଘ୍ରଂ ରାମମାତୁର୍ନଯନ୍ତୁ ମାମ୍। ନହ୍ଯନ୍ଯତ୍ର ମମାଶ୍ଵାସୋ ହୃଦଯସ୍ଯ ଭଵିଷ୍ଯତି
ମୋତେ ଶୀଘ୍ର କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଘରକୁ, ରାମଙ୍କ ମାଆଁଙ୍କଠାରେ ନେଇଯାଅ, କାରଣ ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ମୋ ହୃଦୟକୁ ଶାନ୍ତି ମିଳିବ ନାହିଁ।
ଇତି ବ୍ରୁଵନ୍ତଂ ରାଜାନମନଯନ୍ ଦ୍ଵାରଦର୍ଶିନଃ। କୌସଲ୍ଯାଯା ଗୃହଂ ତତ୍ର ନ୍ଯଵେସ୍ଯତ ଵିନୀତଵତ୍
ରାଜା ଏହିପରି କହୁଥିବା ବେଳେ, ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ତାଙ୍କୁ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଘରକୁ ନେଇଗଲେ ଓ ସମ୍ମାନ ସହିତ ବସାଇଲେ।
ତତସ୍ତତ୍ର ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ଯ କୌସଲ୍ଯାଯା ନିଵେଶନମ୍। ଅଧିରୁହ୍ଯାପି ଶଯନଂ ବଭୂଵ ଲୁଲିତଂ ମନଃ
କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଶୟନରେ ଶୋଇଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଜାଙ୍କ ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲା ନାହିଁ।
ପୁତ୍ରଦ୍ଵଯଵିହୀନଂ ଚ ସ୍ନୁଷଯା ଚ ଵିଵର୍ଜିତମ୍। ଅପଶ୍ଯଦ୍ ଭଵନଂ ରାଜା ନଷ୍ଟଚନ୍ଦ୍ରମିଵାମ୍ବରମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ ଘର ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ବହୁ ନଥିବାରୁ, ମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ଆକାଶ ଭଳି ଶୂନ୍ୟ।
ତଚ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାରାଜୋ ଭୁଜମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ଉଚ୍ଚୈଃସ୍ଵରେଣ ପ୍ରାକ୍ରୋଶଦ୍ଧା ରାମ ଵିଜହାସି ନୌ
ଏହା ଦେଖି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ହାତ ଉଠାଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କଲେ, 'ହେ ରାମ, କାହିଁକି ଆମକୁ ଛାଡ଼ିଗଲୁ?'
ସୁଖିତା ବତ ତଂ କାଲଂ ଜୀଵିଷ୍ଯନ୍ତି ନରୋତ୍ତମାଃ। ପରିଷ୍ଵଜନ୍ତୋ ଯେ ରାମଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ପୁନରାଗତମ୍
ଯେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ପୁନିଥରେ ଫେରି ଆସିବାକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ।
ଅଥ ରାତ୍ର୍ଯାଂ ପ୍ରପନ୍ନାଯାଂ କାଲରାତ୍ର୍ଯାମିଵାତ୍ମନଃ। ଅର୍ଧରାତ୍ରେ ଦଶରଥଃ କୌସଲ୍ଯାମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ଏଭଳି ରାତି ଆସିଲା, ଯେପରି ତାଙ୍କର ଆତ୍ମା ପାଇଁ ବିନାଶର ରାତି। ମଧ୍ୟରାତିରେ ଦଶରଥ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ।
ନ ତ୍ଵାଂ ପଶ୍ଯାମି କୌସଲ୍ଯେ ସାଧୁ ମାଂ ପାଣିନା ସ୍ପୃଶ। ରାମଂ ମେଽନୁଗତା ଦୃଷ୍ଟିରଦ୍ଯାପି ନ ନିଵର୍ତତେ
ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, କୌଶଲ୍ୟା; ଦୟାକରି ତୁମ ହାତରେ ମୋତେ ସ୍ପର୍ଶ କର। କାରଣ ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଏଯାଁ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରି ରହିଛି, ଫେରି ଆସୁନାହିଁ।
ତଂ ରାମମେଵାନୁଵିଚିନ୍ତଯନ୍ତଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଦେଵୀ ଶଯନେ ନରେନ୍ଦ୍ରମ୍। ଉପୋପଵିଶ୍ଯାଧିକମାର୍ତରୂପା ଵିନିଶ୍ଵସନ୍ତଂ ଵିଲଲାପ କୃଚ୍ଛ୍ରମ୍
ରାଜାଙ୍କୁ ଶୟନରେ ରାମଙ୍କୁ ଭାବିବାକୁ ଦେଖି, ରାଣୀ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବସି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଫେଲି, କଷ୍ଟରେ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ।
thumb|ତ୍ରିଚତ୍ଵାରିଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିଚତ୍ଵାରିଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏହିଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତେତାଳିସ ଶ୍ଲୋକ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି।
ତତଃ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଶଯନେ ସନ୍ନଂ ଶୋକେନ ପାର୍ଥିଵମ୍। କୌସଲ୍ଯା ପୁତ୍ରଶୋକାର୍ତା ତମୁଵାଚ ମହୀପତିମ୍
ତାପରେ, ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୟନରେ ଦୁର୍ବଳ ହେଇ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ପୁଅ ଶୋକରେ ଭାଗ୍ନ କୌଶଳ୍ୟା ସେ ମହୀପତିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରାଘଵେ ନରଶାର୍ଦୂଲେ ଵିଷଂ ମୁକ୍ତ୍ଵାହିଜିହ୍ମଗା। ଵିଚରିଷ୍ଯତି କୈକେଯୀ ନିର୍ମୁକ୍ତେଵ ହି ପନ୍ନଗୀ
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବେ କୈକେୟୀ ରାଘବଙ୍କ ଉପରେ ତାଙ୍କର ବିଷ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ସେ ଏକ ଚଳାକ ସର୍ପୀ ପରି ତାଙ୍କର ମନମତା ଭାବେ ଘୁରିବ।
ଵିଵାସ୍ଯ ରାମଂ ସୁଭଗା ଲବ୍ଧକାମା ସମାହିତା। ତ୍ରାସଯିଷ୍ଯତି ମାଂ ଭୂଯୋ ଦୁଷ୍ଟାହିରିଵ ଵେଶ୍ମନି
ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇ, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ସେ ଦୁଷ୍ଟା କୈକେୟୀ ଆଉଥରେ ଘରେ ଥିବା ବିଷାକ୍ତ ସାପ ପରି ମୋତେ ଭୟ ଦେବ।
ଅଥାସ୍ମିନ୍ ନଗରେ ରାମଶ୍ଚରନ୍ ଭୈକ୍ଷଂ ଗୃହେ ଵସେତ୍। କାମକାରୋ ଵରଂ ଦାତୁମପି ଦାସଂ ମମାତ୍ମଜମ୍
ଏବେ ଏହି ସହରରେ ରାମ ଘରେ ଘରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବେ; ତୁମେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ମୋ ପୁଅକୁ ଦାସ ଭାବେ ଦେଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ପଛପାଇଁ ନକରିବ।
ପାତଯିତ୍ଵା ତୁ କୈକେଯ୍ଯା ରାମଂ ସ୍ଥାନାଦ୍ ଯଥେଷ୍ଟତଃ। ପ୍ରଵିଦ୍ଧୋ ରକ୍ଷସାଂ ଭାଗଃ ପର୍ଵଣୀଵାହିତାଗ୍ନିନା
କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରୁ ଖସାଇଦେଇ, ଯେପରି ଯଜ୍ଞରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ପାଇଁ ଛାଡ଼ିଦିଯାନ୍ତି, ସେପରି ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରାଯାଇଛି।
ନାଗରାଜଗତିର୍ଵୀରୋ ମହାବାହୁର୍ଧନୁର୍ଧରଃ। ଵନମାଵିଶତେ ନୂନଂ ସଭାର୍ଯଃ ସହଲକ୍ଷ୍ମଣଃ
ସେ ଶୂରବୀର, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ଧନୁର୍ଧାରୀ, ଯାହାର ଚାଳ ନାଗରାଜ ପରି, ନିଶ୍ଚୟ ଏବେ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି।
ଵନେ ତ୍ଵଦୃଷ୍ଟଦୁଃଖାନାଂ କୈକେଯ୍ଯନୁମତେ ତ୍ଵଯା। ତ୍ଯକ୍ତାନାଂ ଵନଵାସାଯ କାନ୍ଯାଵସ୍ଥା ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏମିତି ଦୁଃଖ କେବେ ଦେଖିନଥିବା ମୋ ପୁଅମାନେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ତୁମେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛ, ବନରେ ସେମାନଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ କଣ ହେବ କି ଜଣିନାହିଁ।