ତସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣମନ୍ଵାଗାତ୍ କୌସଲ୍ଯା ବାହୁମଙ୍ଗନା। ପରଂ ଚାସ୍ଯାନ୍ଵଗାତ୍ ପାର୍ଶ୍ଵଂ କୈକେଯୀ ସା ସୁମଧ୍ଯମା
କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କ ଡାହାଣ ପାଖରେ ହାତ ଦେଇ ଚାଲିଥିଲେ; ଅନ୍ୟ ପାଖରେ ସୁନ୍ଦର ଦେହ ଥିବା କୈକେୟୀ ଯାଉଥିଲେ ।
ତାଂ ନଯେନ ଚ ସମ୍ପନ୍ନୋ ଧର୍ମେଣ ଵିନଯେନ ଚ। ଉଵାଚ ରାଜା କୈକେଯୀଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଵ୍ଯଥିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ବୁଦ୍ଧି, ଧର୍ମ ଓ ନମ୍ରତାରେ ଭରିଥିବା ରାଜା, ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, କୈକେୟୀକୁ ଦେଖି କହିଲେ ।
କୈକେଯି ମାମକାଙ୍ଗାନି ମା ସ୍ପ୍ରାକ୍ଷୀଃ ପାପନିଶ୍ଚଯେ। ନହି ତ୍ଵାଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାମି ନ ଭାର୍ଯା ନ ଚ ବାନ୍ଧଵୀ
କୈକେୟୀ, ତୁମେ ମୋ ଦେହକୁ ଛୁଇଁନି—ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ କାମନାରେ ଅଟୁଟ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁନି, ନା ଜୀବନ ସାଥୀ ଭାବେ, ନା ଆତ୍ମୀୟ ଭାବେ ।
ଯେ ଚ ତ୍ଵାମନୁଜୀଵନ୍ତି ନାହଂ ତେଷାଂ ନ ତେ ମମ। କେଵଲାର୍ଥପରାଂ ହି ତ୍ଵାଂ ତ୍ଯକ୍ତଧର୍ମାଂ ତ୍ଯଜାମ୍ଯହମ୍
ଯେମାନେ ତୁମରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ନୁହେଁ, ସେମାନେ ମୋର ନୁହେଁ। କାରଣ, ତୁମେ କେବଳ ନିଜ ଲାଭ ନିମନ୍ତେ ଧର୍ମକୁ ଛାଡିଛ, ଏବଂ ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି ।
ଅଗୃହ୍ଣାଂ ଯଚ୍ଚ ତେ ପାଣିମଗ୍ନିଂ ପର୍ଯଣଯଂ ଚ ଯତ୍। ଅନୁଜାନାମି ତତ୍ ସର୍ଵମସ୍ମିଂଲ୍ଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ
ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲି, ଅଗ୍ନିକୁ ପରିକ୍ରମା କରିଥିଲି, ସେ ସବୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତ କରୁଛି—ଏହି ଜଗତରେ ଓ ପରଲୋକରେ ।
ଭରତଶ୍ଚେତ୍ ପ୍ରତୀତଃ ସ୍ଯାଦ୍ ରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯୈତଦଵ୍ଯଯମ୍। ଯନ୍ମେ ସ ଦଦ୍ଯାତ୍ ପିତ୍ରର୍ଥଂ ମା ମାଂ ତଦ୍ଦତ୍ତମାଗମତ୍
ଯଦି ଭରତ ଏହି ଅବିନାଶୀ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ, ତାଙ୍କ ପିତା ପାଇଁ କିଛି ଦେଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ସେ ଦାନ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ଅଥ ରେଣୁସମୁଦ୍ଧ୍ଵସ୍ତଂ ସମୁତ୍ଥାପ୍ଯ ନରାଧିପମ୍। ନ୍ଯଵର୍ତତ ତଦା ଦେଵୀ କୌସଲ୍ଯା ଶୋକକର୍ଶିତା
ତାପରେ, ଧୂଳିରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ଏବଂ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ରାଜାକୁ ଉଠାଇ, ଦୁଃଖରେ ଜର୍ଜରିତ କୌଶଳ୍ୟା ଦେବୀ ଚାଲିଗଲେ ।
ହତ୍ଵେଵ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ କାମାତ୍ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵାଗ୍ନିମିଵ ପାଣିନା। ଅନ୍ଵତପ୍ଯତ ଧର୍ମାତ୍ମା ପୁତ୍ରଂ ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ରାଘଵମ୍
ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଅପରାଧ କରି ମାରିଦେବା, କିମ୍ବା ହାତରେ ଅଗ୍ନି ଛୁଇଁବା, ସେପରି ଧର୍ମିକ ରାଜା ପୁଅ ରାଘବକୁ ଭାବି ଦୁଃଖରେ ଜର୍ଜରିତ ହେଉଥିଲେ ।
ନିଵୃତ୍ଯୈଵ ନିଵୃତ୍ଯୈଵ ସୀଦତୋ ରଥଵର୍ତ୍ମସୁ। ରାଜ୍ଞୋ ନାତିବଭୌ ରୂପଂ ଗ୍ରସ୍ତସ୍ଯାଂଶୁମତୋ ଯଥା
ବାରମ୍ବାର ଫେରି ଫେରି, ରଥର ରାସ୍ତାରେ ବସିଥିବା ରାଜାଙ୍କ ଚେହେରା ଅନ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଲୋକ ଖାଇଯିବା ପରି ଅନ୍ଧାର ହେଉଥିଲା ।
ଵିଲଲାପ ସ ଦୁଃଖାର୍ତଃ ପ୍ରିଯଂ ପୁତ୍ରମନୁସ୍ମରନ୍। ନଗରାନ୍ତମନୁପ୍ରାପ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ପୁତ୍ରମଥାବ୍ରଵୀତ୍
ଦୁଃଖରେ ଭାଗି, ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ମନେ କରି, ରାଜା ଜଣାଇଲେ ଯେ ପୁଅ ନଗର ଅନ୍ତରେ ପହଞ୍ଚିଛି, ତାପରେ କହିଲେ ।
ଵାହନାନାଂ ଚ ମୁଖ୍ଯାନାଂ ଵହତାଂ ତଂ ମମାତ୍ମଜମ୍। ପଦାନି ପଥି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ସ ମହାତ୍ମା ନ ଦୃଶ୍ଯତେ
ମୋ ପୁଅକୁ ନେଇଥିବା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଯାନଗୁଡିକର ଚିହ୍ନ ରାସ୍ତାରେ ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ସେ ମହାତ୍ମା ନଜରେ ଆସୁନାହିଁ ।
ଯଃ ସୁଖେନୋପଧାନେଷୁ ଶେତେ ଚନ୍ଦନରୂଷିତଃ। ଵୀଜ୍ଯମାନୋ ମହାର୍ହାଭିଃ ସ୍ତ୍ରୀଭିର୍ମମ ସୁତୋତ୍ତମଃ
ଯିଏ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଯାଇଥିବା ଶଯ୍ୟାରେ ସୁଖରେ ଶୁଇଥିଲେ, ମହାମୂଲ୍ୟ ନାରୀମାନେ ପଙ୍ଖା ଝାଲିଥିଲେ—ମୋର ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁଅ—
ସ ନୂନଂ କ୍ଵଚିଦେଵାଦ୍ଯ ଵୃକ୍ଷମୂଲମୁପାଶ୍ରିତଃ। କାଷ୍ଠଂ ଵା ଯଦି ଵାଶ୍ମାନମୁପଧାଯ ଶଯିଷ୍ଯତେ
ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଆଜି କେଉଁଠି ଗଛର ତଳେ ବସିଛି, କାଠ କିମ୍ବା ପଥର ଉପରେ ଶୁଇଛି ।
ଉତ୍ଥାସ୍ଯତି ଚ ମେଦିନ୍ଯାଃ କୃପଣଃ ପାଂସୁଗୁଣ୍ଠିତଃ। ଵିନିଃଶ୍ଵସନ୍ ପ୍ରସ୍ରଵଣାତ୍ କରେଣୂନାମିଵର୍ଷଭଃ
ସେ ଭୂମିରୁ ଉଠିବେ, ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଧୂଳିରେ ଢାକାଯିବେ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେବେ, ହାତୀ ଜଳରୁ ବାହାରିବା ପରି ।
ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ନୂନଂ ପୁରୁଷା ଦୀର୍ଘବାହୁଂ ଵନେଚରାଃ। ରାମମୁତ୍ଥାଯ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଲୋକନାଥମନାଥଵତ୍
ନିଶ୍ଚୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଦୀର୍ଘ ବାହୁ ବିଶିଷ୍ଟ ରାମଙ୍କୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏକାକୀ ଏବଂ ଅନାଥ ଭଳି ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି, ଦେଖିବେ।
ସା ନୂନଂ ଜନକସ୍ଯେଷ୍ଟା ସୁତା ସୁଖସଦୋଚିତା। କଣ୍ଟକାକ୍ରମଣକ୍ଲାନ୍ତା ଵନମଦ୍ଯ ଗମିଷ୍ଯତି
ସେ ଜନକଙ୍କର ପ୍ରିୟ କନ୍ୟା, ଯିଏ ସୁଖ ଓ ସୁବିଧାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଏବେ କଣ୍ଟକ ଉପରେ ଚାଲି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବେ।
ଅନଭିଜ୍ଞା ଵନାନାଂ ସା ନୂନଂ ଭଯମୁପୈଷ୍ଯତି। ଶ୍ଵପଦାନର୍ଦିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗମ୍ଭୀରଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍
ସେ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପର୍କରେ ଅଅଭିଜ୍ଞା, ନିଶ୍ଚୟ ଭୟ ପାଇବେ, କାରଣ ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଶୁଣିଲେ ଦେହ କମ୍ପିଉଠିବ।
ସକାମା ଭଵ କୈକେଯି ଵିଧଵା ରାଜ୍ଯମାଵସ। ନହି ତଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରଂ ଵିନା ଜୀଵିତୁମୁତ୍ସହେ
କୈକେୟୀ, ତୁମେ ଇଚ୍ଛାମତେ ରହ, ବିଧବା ଭଳି ରାଜ୍ୟ ଚାଲାଅ। କାରଣ ସେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ବିନା ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ଵିଲପନ୍ ରାଜା ଜନୌଘେନାଭିସଂଵୃତଃ। ଅପସ୍ନାତ ଇଵାରିଷ୍ଟଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ଗୃହୋତ୍ତମମ୍
ଏଭଳି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ରାଜା, ଅନେକ ଲୋକରେ ଘିରାଯାଇ, ଦୁଃଖ ପରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ଭଳି ତାଙ୍କର ଅଲଙ୍କୃତ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଶୂନ୍ଯଚତ୍ଵରଵେଶ୍ମାନ୍ତାଂ ସଂଵୃତାପଣଵେଦିକାମ୍। କ୍ଲାନ୍ତଦୁର୍ବଲଦୁଃଖାର୍ତାଂ ନାତ୍ଯାକୀର୍ଣମହାପଥାମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ ସହରର ଚଉକ ଓ ଘର ଖାଲି, ବଜାର ଓ ଚକ ଅଟକାଯାଇଛି, ଲୋକମାନେ ଥକି ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୁର୍ବଳ, ମହାପଥ ଭିଡ଼ରହିତ।
ତାମଵେକ୍ଷ୍ଯ ପୁରୀଂ ସର୍ଵାଂ ରାମମେଵାନୁଚିନ୍ତଯନ୍। ଵିଲପନ୍ ପ୍ରାଵିଶଦ୍ ରାଜା ଗୃହଂ ସୂର୍ଯ ଇଵାମ୍ବୁଦମ୍
ସେ ସମସ୍ତ ସହରକୁ ଦେଖି, ମନେ କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ଭାବି, ବିଲାପ କରି କିଂ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଘ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ମହାହ୍ରଦମିଵାକ୍ଷୋଭ୍ଯଂ ସୁପର୍ଣେନ ହୃତୋରଗମ୍। ରାମେଣ ରହିତଂ ଵେଶ୍ମ ଵୈଦେହ୍ଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଚ
ଯେଉଁ ଘର ରାମ, ବୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା ହୋଇଯାଇଛି, ତାହା ଗରୁଡ଼ ନାଗକୁ ନେଇଯିଥିବା ଶାନ୍ତ ମହାସରୋବର ଭଳି ଲାଗିଲା।
ଅଥ ଗଦ୍ଗଦଶବ୍ଦସ୍ତୁ ଵିଲପନ୍ ଵସୁଧାଧିପଃ। ଉଵାଚ ମୃଦୁ ମନ୍ଦାର୍ଥଂ ଵଚନଂ ଦୀନମସ୍ଵରମ୍
ତାପରେ ଭୂମିର ରାଜା ଗଦ୍ଗଦ କଣ୍ଠରେ, କ୍ଷୀଣ ଓ ଦୁଃଖିତ ସ୍ୱରରେ, ମୃଦୁ ଓ ମନ୍ଦ ଭାବରେ କଥା କହିଲେ।
କୌସଲ୍ଯାଯା ଗୃହଂ ଶୀଘ୍ରଂ ରାମମାତୁର୍ନଯନ୍ତୁ ମାମ୍। ନହ୍ଯନ୍ଯତ୍ର ମମାଶ୍ଵାସୋ ହୃଦଯସ୍ଯ ଭଵିଷ୍ଯତି
ମୋତେ ଶୀଘ୍ର କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଘରକୁ, ରାମଙ୍କ ମାଆଁଙ୍କଠାରେ ନେଇଯାଅ, କାରଣ ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ମୋ ହୃଦୟକୁ ଶାନ୍ତି ମିଳିବ ନାହିଁ।
ଇତି ବ୍ରୁଵନ୍ତଂ ରାଜାନମନଯନ୍ ଦ୍ଵାରଦର୍ଶିନଃ। କୌସଲ୍ଯାଯା ଗୃହଂ ତତ୍ର ନ୍ଯଵେସ୍ଯତ ଵିନୀତଵତ୍
ରାଜା ଏହିପରି କହୁଥିବା ବେଳେ, ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ତାଙ୍କୁ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଘରକୁ ନେଇଗଲେ ଓ ସମ୍ମାନ ସହିତ ବସାଇଲେ।
ତତସ୍ତତ୍ର ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ଯ କୌସଲ୍ଯାଯା ନିଵେଶନମ୍। ଅଧିରୁହ୍ଯାପି ଶଯନଂ ବଭୂଵ ଲୁଲିତଂ ମନଃ
କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଶୟନରେ ଶୋଇଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଜାଙ୍କ ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲା ନାହିଁ।
ପୁତ୍ରଦ୍ଵଯଵିହୀନଂ ଚ ସ୍ନୁଷଯା ଚ ଵିଵର୍ଜିତମ୍। ଅପଶ୍ଯଦ୍ ଭଵନଂ ରାଜା ନଷ୍ଟଚନ୍ଦ୍ରମିଵାମ୍ବରମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ ଘର ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ବହୁ ନଥିବାରୁ, ମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ଆକାଶ ଭଳି ଶୂନ୍ୟ।
ତଚ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାରାଜୋ ଭୁଜମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ଉଚ୍ଚୈଃସ୍ଵରେଣ ପ୍ରାକ୍ରୋଶଦ୍ଧା ରାମ ଵିଜହାସି ନୌ
ଏହା ଦେଖି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ହାତ ଉଠାଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କଲେ, 'ହେ ରାମ, କାହିଁକି ଆମକୁ ଛାଡ଼ିଗଲୁ?'
ସୁଖିତା ବତ ତଂ କାଲଂ ଜୀଵିଷ୍ଯନ୍ତି ନରୋତ୍ତମାଃ। ପରିଷ୍ଵଜନ୍ତୋ ଯେ ରାମଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ପୁନରାଗତମ୍
ଯେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ପୁନିଥରେ ଫେରି ଆସିବାକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ।
ଅଥ ରାତ୍ର୍ଯାଂ ପ୍ରପନ୍ନାଯାଂ କାଲରାତ୍ର୍ଯାମିଵାତ୍ମନଃ। ଅର୍ଧରାତ୍ରେ ଦଶରଥଃ କୌସଲ୍ଯାମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ଏଭଳି ରାତି ଆସିଲା, ଯେପରି ତାଙ୍କର ଆତ୍ମା ପାଇଁ ବିନାଶର ରାତି। ମଧ୍ୟରାତିରେ ଦଶରଥ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ।