ଶୋକପର୍ଯାଯସଂତପ୍ତଃ ସତତଂ ଦୀର୍ଘମୁଚ୍ଛ୍ଵସନ୍। ଅଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ଜନଃ ସର୍ଵଶ୍ଚୁକ୍ରୋଶ ଜଗତୀପତିମ୍
ଦୁଃଖର ତରଙ୍ଗରେ ତଳପଡ଼ି, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ବାସ ଛାଡ଼ି, ଅୟୋଧ୍ୟାର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଭୂମିର ରାଜା ପାଇଁ ବିଳାପ କରିଲେ।
ବାଷ୍ପପର୍ଯାକୁଲମୁଖୋ ରାଜମାର୍ଗଗତୋ ଜନଃ। ନ ହୃଷ୍ଟୋ ଲଭ୍ଯତେ କଶ୍ଚିତ୍ ସର୍ଵଃ ଶୋକପରାଯଣଃ
ରାଜପଥରେ ଚାଲୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଥିବା ମୁହଁ ନେଇ, କୌଣସି ଜଣେ ଖୁସି ହେଉଥିବା ଦେଖାଯିଲେନି; ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ଲିନ ହୋଇଯିଲେ।
ନ ଵାତି ପଵନଃ ଶୀତୋ ନ ଶଶୀ ସୌମ୍ଯଦର୍ଶନଃ। ନ ସୂର୍ଯସ୍ତପତେ ଲୋକଂ ସର୍ଵଂ ପର୍ଯାକୁଲଂ ଜଗତ୍
ସିତଳ ପବନ ବହିଲାନି, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର ହେଲାନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ଦେଲାନି; ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା।
ଅନର୍ଥିନଃ ସୁତାଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଭର୍ତାରୋ ଭ୍ରାତରସ୍ତଥା। ସର୍ଵେ ସର୍ଵଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ରାମମେଵାନ୍ଵଚିନ୍ତଯନ୍
ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ପୁଅ, ସ୍ୱାମୀ ଓ ଭାଇମାନେ କିଛି ଚାହିଁନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ କିଛି ଛାଡ଼ି ରାମଙ୍କୁ ଭାବିଲେ।
ଯେ ତୁ ରାମସ୍ଯ ସୁହୃଦଃ ସର୍ଵେ ତେ ମୂଢଚେତସଃ। ଶୋକଭାରେଣ ଚାକ୍ରାନ୍ତାଃ ଶଯନଂ ନୈଵ ଭେଜିରେ
ଯେମାନେ ରାମଙ୍କ ସଂଗୀ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ମନ ଅନ୍ଧା ହୋଇଯିଲା, ଦୁଃଖର ଭାରରେ ତଳପଡ଼ି, ସେମାନେ ଶୋଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ଯାଇଲେନି।
ତତସ୍ତ୍ଵଯୋଧ୍ଯା ରହିତା ମହାତ୍ମନା ପୁରନ୍ଦରେଣେଵ ମହୀ ସପର୍ଵତା। ଚଚାଲ ଘୋରଂ ଭଯଶୋକଦୀପିତା ସନାଗଯୋଧାଶ୍ଵଗଣା ନନାଦ ଚ
ତାପରେ ମହାତ୍ମା ରାମ ବିନା ଅୟୋଧ୍ୟା, ଇନ୍ଦ୍ର ବିନା ପାହାଡ଼ ସହିତ ପୃଥିବୀ ଭଳି, ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଉଠି କମ୍ପିଗଲା; ହାତୀ, ଯୋଧା ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଉଚ୍ଚ୍ ଶବ୍ଦରେ ନାଦ କରିଲେ।
thumb|ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏହା ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବିଅଠିଆଁ ଅଧ୍ୟାୟ ।
ଯାଵତ୍ ତୁ ନିର୍ଯତସ୍ତସ୍ଯ ରଜୋରୂପମଦୃଶ୍ଯତ। ନୈଵେକ୍ଷ୍ଵାକୁଵରସ୍ତାଵତ୍ ସଂଜହାରାତ୍ମଚକ୍ଷୁଷୀ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାମଙ୍କ ବିଦାୟ ସମୟରେ ଉଠିଥିବା ଧୂଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜା ତାହାକୁ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ହଟାଇନଥିଲେ ।
ଯାଵଦ୍ ରାଜା ପ୍ରିଯଂ ପୁତ୍ରଂ ପଶ୍ଯତ୍ଯତ୍ଯନ୍ତଧାର୍ମିକମ୍। ତାଵଦ୍ ଵ୍ଯଵର୍ଧତେଵାସ୍ଯ ଧରଣ୍ଯାଂ ପୁତ୍ରଦର୍ଶନେ
ରାଜା ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅ, ଅତି ଧର୍ମିକ ରାମକୁ ଦେଖିପାରୁଥିଲେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ ଦେଖିବା ଆଶା ଭୂମିରେ ବଢ଼ିଯାଉଥିଲା ।
ନ ପଶ୍ଯତି ରଜୋଽପ୍ଯସ୍ଯ ଯଦା ରାମସ୍ଯ ଭୂମିପଃ। ତଦାର୍ତଶ୍ଚ ନିଷଣ୍ଣଶ୍ଚ ପପାତ ଧରଣୀତଲେ
ଯେତେବେଳେ ରାଜା ରାମଙ୍କ ଧୂଳି ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରିଲେନି, ସେ ଦୁଃଖରେ ଭାଗି, ଭୂମିରେ ବସିଗଲେ ।
ତସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣମନ୍ଵାଗାତ୍ କୌସଲ୍ଯା ବାହୁମଙ୍ଗନା। ପରଂ ଚାସ୍ଯାନ୍ଵଗାତ୍ ପାର୍ଶ୍ଵଂ କୈକେଯୀ ସା ସୁମଧ୍ଯମା
କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କ ଡାହାଣ ପାଖରେ ହାତ ଦେଇ ଚାଲିଥିଲେ; ଅନ୍ୟ ପାଖରେ ସୁନ୍ଦର ଦେହ ଥିବା କୈକେୟୀ ଯାଉଥିଲେ ।
ତାଂ ନଯେନ ଚ ସମ୍ପନ୍ନୋ ଧର୍ମେଣ ଵିନଯେନ ଚ। ଉଵାଚ ରାଜା କୈକେଯୀଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଵ୍ଯଥିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ବୁଦ୍ଧି, ଧର୍ମ ଓ ନମ୍ରତାରେ ଭରିଥିବା ରାଜା, ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, କୈକେୟୀକୁ ଦେଖି କହିଲେ ।
କୈକେଯି ମାମକାଙ୍ଗାନି ମା ସ୍ପ୍ରାକ୍ଷୀଃ ପାପନିଶ୍ଚଯେ। ନହି ତ୍ଵାଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାମି ନ ଭାର୍ଯା ନ ଚ ବାନ୍ଧଵୀ
କୈକେୟୀ, ତୁମେ ମୋ ଦେହକୁ ଛୁଇଁନି—ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ କାମନାରେ ଅଟୁଟ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁନି, ନା ଜୀବନ ସାଥୀ ଭାବେ, ନା ଆତ୍ମୀୟ ଭାବେ ।
ଯେ ଚ ତ୍ଵାମନୁଜୀଵନ୍ତି ନାହଂ ତେଷାଂ ନ ତେ ମମ। କେଵଲାର୍ଥପରାଂ ହି ତ୍ଵାଂ ତ୍ଯକ୍ତଧର୍ମାଂ ତ୍ଯଜାମ୍ଯହମ୍
ଯେମାନେ ତୁମରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ନୁହେଁ, ସେମାନେ ମୋର ନୁହେଁ। କାରଣ, ତୁମେ କେବଳ ନିଜ ଲାଭ ନିମନ୍ତେ ଧର୍ମକୁ ଛାଡିଛ, ଏବଂ ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି ।
ଅଗୃହ୍ଣାଂ ଯଚ୍ଚ ତେ ପାଣିମଗ୍ନିଂ ପର୍ଯଣଯଂ ଚ ଯତ୍। ଅନୁଜାନାମି ତତ୍ ସର୍ଵମସ୍ମିଂଲ୍ଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ
ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲି, ଅଗ୍ନିକୁ ପରିକ୍ରମା କରିଥିଲି, ସେ ସବୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତ କରୁଛି—ଏହି ଜଗତରେ ଓ ପରଲୋକରେ ।
ଭରତଶ୍ଚେତ୍ ପ୍ରତୀତଃ ସ୍ଯାଦ୍ ରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯୈତଦଵ୍ଯଯମ୍। ଯନ୍ମେ ସ ଦଦ୍ଯାତ୍ ପିତ୍ରର୍ଥଂ ମା ମାଂ ତଦ୍ଦତ୍ତମାଗମତ୍
ଯଦି ଭରତ ଏହି ଅବିନାଶୀ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ, ତାଙ୍କ ପିତା ପାଇଁ କିଛି ଦେଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ସେ ଦାନ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ଅଥ ରେଣୁସମୁଦ୍ଧ୍ଵସ୍ତଂ ସମୁତ୍ଥାପ୍ଯ ନରାଧିପମ୍। ନ୍ଯଵର୍ତତ ତଦା ଦେଵୀ କୌସଲ୍ଯା ଶୋକକର୍ଶିତା
ତାପରେ, ଧୂଳିରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ଏବଂ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ରାଜାକୁ ଉଠାଇ, ଦୁଃଖରେ ଜର୍ଜରିତ କୌଶଳ୍ୟା ଦେବୀ ଚାଲିଗଲେ ।
ହତ୍ଵେଵ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ କାମାତ୍ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵାଗ୍ନିମିଵ ପାଣିନା। ଅନ୍ଵତପ୍ଯତ ଧର୍ମାତ୍ମା ପୁତ୍ରଂ ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ରାଘଵମ୍
ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଅପରାଧ କରି ମାରିଦେବା, କିମ୍ବା ହାତରେ ଅଗ୍ନି ଛୁଇଁବା, ସେପରି ଧର୍ମିକ ରାଜା ପୁଅ ରାଘବକୁ ଭାବି ଦୁଃଖରେ ଜର୍ଜରିତ ହେଉଥିଲେ ।
ନିଵୃତ୍ଯୈଵ ନିଵୃତ୍ଯୈଵ ସୀଦତୋ ରଥଵର୍ତ୍ମସୁ। ରାଜ୍ଞୋ ନାତିବଭୌ ରୂପଂ ଗ୍ରସ୍ତସ୍ଯାଂଶୁମତୋ ଯଥା
ବାରମ୍ବାର ଫେରି ଫେରି, ରଥର ରାସ୍ତାରେ ବସିଥିବା ରାଜାଙ୍କ ଚେହେରା ଅନ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଲୋକ ଖାଇଯିବା ପରି ଅନ୍ଧାର ହେଉଥିଲା ।
ଵିଲଲାପ ସ ଦୁଃଖାର୍ତଃ ପ୍ରିଯଂ ପୁତ୍ରମନୁସ୍ମରନ୍। ନଗରାନ୍ତମନୁପ୍ରାପ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ପୁତ୍ରମଥାବ୍ରଵୀତ୍
ଦୁଃଖରେ ଭାଗି, ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ମନେ କରି, ରାଜା ଜଣାଇଲେ ଯେ ପୁଅ ନଗର ଅନ୍ତରେ ପହଞ୍ଚିଛି, ତାପରେ କହିଲେ ।
ଵାହନାନାଂ ଚ ମୁଖ୍ଯାନାଂ ଵହତାଂ ତଂ ମମାତ୍ମଜମ୍। ପଦାନି ପଥି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ସ ମହାତ୍ମା ନ ଦୃଶ୍ଯତେ
ମୋ ପୁଅକୁ ନେଇଥିବା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଯାନଗୁଡିକର ଚିହ୍ନ ରାସ୍ତାରେ ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ସେ ମହାତ୍ମା ନଜରେ ଆସୁନାହିଁ ।
ଯଃ ସୁଖେନୋପଧାନେଷୁ ଶେତେ ଚନ୍ଦନରୂଷିତଃ। ଵୀଜ୍ଯମାନୋ ମହାର୍ହାଭିଃ ସ୍ତ୍ରୀଭିର୍ମମ ସୁତୋତ୍ତମଃ
ଯିଏ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଯାଇଥିବା ଶଯ୍ୟାରେ ସୁଖରେ ଶୁଇଥିଲେ, ମହାମୂଲ୍ୟ ନାରୀମାନେ ପଙ୍ଖା ଝାଲିଥିଲେ—ମୋର ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁଅ—
ସ ନୂନଂ କ୍ଵଚିଦେଵାଦ୍ଯ ଵୃକ୍ଷମୂଲମୁପାଶ୍ରିତଃ। କାଷ୍ଠଂ ଵା ଯଦି ଵାଶ୍ମାନମୁପଧାଯ ଶଯିଷ୍ଯତେ
ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଆଜି କେଉଁଠି ଗଛର ତଳେ ବସିଛି, କାଠ କିମ୍ବା ପଥର ଉପରେ ଶୁଇଛି ।
ଉତ୍ଥାସ୍ଯତି ଚ ମେଦିନ୍ଯାଃ କୃପଣଃ ପାଂସୁଗୁଣ୍ଠିତଃ। ଵିନିଃଶ୍ଵସନ୍ ପ୍ରସ୍ରଵଣାତ୍ କରେଣୂନାମିଵର୍ଷଭଃ
ସେ ଭୂମିରୁ ଉଠିବେ, ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଧୂଳିରେ ଢାକାଯିବେ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେବେ, ହାତୀ ଜଳରୁ ବାହାରିବା ପରି ।
ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ନୂନଂ ପୁରୁଷା ଦୀର୍ଘବାହୁଂ ଵନେଚରାଃ। ରାମମୁତ୍ଥାଯ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଲୋକନାଥମନାଥଵତ୍
ନିଶ୍ଚୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଦୀର୍ଘ ବାହୁ ବିଶିଷ୍ଟ ରାମଙ୍କୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏକାକୀ ଏବଂ ଅନାଥ ଭଳି ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି, ଦେଖିବେ।
ସା ନୂନଂ ଜନକସ୍ଯେଷ୍ଟା ସୁତା ସୁଖସଦୋଚିତା। କଣ୍ଟକାକ୍ରମଣକ୍ଲାନ୍ତା ଵନମଦ୍ଯ ଗମିଷ୍ଯତି
ସେ ଜନକଙ୍କର ପ୍ରିୟ କନ୍ୟା, ଯିଏ ସୁଖ ଓ ସୁବିଧାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଏବେ କଣ୍ଟକ ଉପରେ ଚାଲି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବେ।
ଅନଭିଜ୍ଞା ଵନାନାଂ ସା ନୂନଂ ଭଯମୁପୈଷ୍ଯତି। ଶ୍ଵପଦାନର୍ଦିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗମ୍ଭୀରଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍
ସେ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପର୍କରେ ଅଅଭିଜ୍ଞା, ନିଶ୍ଚୟ ଭୟ ପାଇବେ, କାରଣ ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଶୁଣିଲେ ଦେହ କମ୍ପିଉଠିବ।
ସକାମା ଭଵ କୈକେଯି ଵିଧଵା ରାଜ୍ଯମାଵସ। ନହି ତଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରଂ ଵିନା ଜୀଵିତୁମୁତ୍ସହେ
କୈକେୟୀ, ତୁମେ ଇଚ୍ଛାମତେ ରହ, ବିଧବା ଭଳି ରାଜ୍ୟ ଚାଲାଅ। କାରଣ ସେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ବିନା ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ଵିଲପନ୍ ରାଜା ଜନୌଘେନାଭିସଂଵୃତଃ। ଅପସ୍ନାତ ଇଵାରିଷ୍ଟଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ଗୃହୋତ୍ତମମ୍
ଏଭଳି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ରାଜା, ଅନେକ ଲୋକରେ ଘିରାଯାଇ, ଦୁଃଖ ପରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ଭଳି ତାଙ୍କର ଅଲଙ୍କୃତ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଶୂନ୍ଯଚତ୍ଵରଵେଶ୍ମାନ୍ତାଂ ସଂଵୃତାପଣଵେଦିକାମ୍। କ୍ଲାନ୍ତଦୁର୍ବଲଦୁଃଖାର୍ତାଂ ନାତ୍ଯାକୀର୍ଣମହାପଥାମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ ସହରର ଚଉକ ଓ ଘର ଖାଲି, ବଜାର ଓ ଚକ ଅଟକାଯାଇଛି, ଲୋକମାନେ ଥକି ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୁର୍ବଳ, ମହାପଥ ଭିଡ଼ରହିତ।