ଇତି ସର୍ଵା ମହିଷ୍ଯସ୍ତା ଵିଵତ୍ସା ଇଵ ଧେନଵଃ। ରୁରୁଦୁଶ୍ଚୈଵ ଦୁଃଖାର୍ତାଃ ସସ୍ଵରଂ ଚ ଵିଚୁକ୍ରୁଶୁଃ
ଏପରି ଦେଖି ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀମାନେ ଛୁଆଁ ହରାଇଥିବା ଗାଁ ଭଳି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ ଓ ଉଚ୍ଚ୍ ଶବ୍ଦରେ ବିଳାପ କରିଲେ।
ସ ତମନ୍ତଃପୁରେ ଘୋରମାର୍ତଶବ୍ଦଂ ମହୀପତିଃ। ପୁତ୍ରଶୋକାଭିସଂତପ୍ତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚାସୀତ୍ ସୁଦୁଃଖିତଃ
ପୁଅ ଶୋକରେ ତଳପଡ଼ିଥିବା ରାଜା ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଘୋର ଦୁଃଖର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ନାଗ୍ନିହୋତ୍ରାଣ୍ଯହୂଯନ୍ତ ନାପଚନ୍ ଗୃହମେଧିନଃ। ଅକୁର୍ଵନ୍ ନ ପ୍ରଜାଃ କାର୍ଯଂ ସୂର୍ଯଶ୍ଚାନ୍ତରଧୀଯତ
ଘରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ହେଲାନି, ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଖାଇବା ପକାଇଲେନି, ଲୋକେ ତାଙ୍କର କାମ କରିଲେନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଲୁଚିଗଲା।
ଵ୍ଯସୃଜନ୍ କଵଲାନ୍ ନାଗା ଗାଵୋ ଵତ୍ସାନ୍ ନ ପାଯଯନ୍। ପୁତ୍ରାଂ ପ୍ରଥମଜଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଜନନୀ ନାଭ୍ଯନନ୍ଦତ
ହାତୀମାନେ ଖାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଗାଁମାନେ ଛୁଆଁମାନେକୁ ଦୁଧ ଦେଲେନି, ମାମାନେ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହେଲେନି।
ତ୍ରିଶଙ୍କୁର୍ଲୋହିତାଙ୍ଗଶ୍ଚ ବୃହସ୍ପତିବୁଧାଵପି। ଦାରୁଣାଃ ସୋମମଭ୍ଯେତ୍ଯ ଗ୍ରହାଃ ସର୍ଵେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ଲୋହିତାଙ୍ଗ, ବୃହସ୍ପତି, ବୁଧ ଓ ସମସ୍ତ କଠିନ ଗ୍ରହମାନେ ସୋମଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଆସି ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନ ନେଲେ।
ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଗତାର୍ଚୀଂଷି ଗ୍ରହାଶ୍ଚ ଗତତେଜସଃ। ଵିଶାଖାଶ୍ଚ ସଧୂମାଶ୍ଚ ନଭସି ପ୍ରଚକାଶିରେ
ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ତାଙ୍କର ଆଲୋକ ହରାଇଦେଲେ, ଗ୍ରହମାନେ ତାଙ୍କର ତେଜ ହରାଇଦେଲେ, ବିଶାଖା ଧୂଆଁ ସହିତ ଆକାଶରେ ଦେଖାଗଲା।
କାଲିକାନିଲଵେଗେନ ମହୋଦଧିରିଵୋତ୍ଥିତଃ। ରାମେ ଵନଂ ପ୍ରଵ୍ରଜିତେ ନଗରଂ ପ୍ରଚଚାଲ ତତ୍
ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବାକୁ ନିସ୍କ୍ରମଣ କରିବା ସମୟରେ, ସହର ଏକ କଳି କାଳର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତଳ ମହାସାଗର ଭଳି କମ୍ପିଗଲା।
ଦିଶଃ ପର୍ଯାକୁଲାଃ ସର୍ଵାସ୍ତିମିରେଣେଵ ସଂଵୃତାଃ। ନ ଗ୍ରହୋ ନାପି ନକ୍ଷତ୍ରଂ ପ୍ରଚକାଶେ ନ କିଂଚନ
ସମସ୍ତ ଦିଶା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା, ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକିଗଲା; କୌଣସି ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖାଯିଲାନି।
ଅକସ୍ମାନ୍ନାଗରଃ ସର୍ଵୋ ଜନୋ ଦୈନ୍ଯମୁପାଗମତ୍। ଆହାରେ ଵା ଵିହାରେ ଵା ନ କଶ୍ଚିଦକରୋନ୍ମନଃ
ଅଚିତ୍ତା ଭାବରେ ସହରର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ; କୌଣସି ଜଣେ ଖାଇବା କିମ୍ବା ଖେଳାରେ ମନ ଲଗାଇଲେନି।
ଶୋକପର୍ଯାଯସଂତପ୍ତଃ ସତତଂ ଦୀର୍ଘମୁଚ୍ଛ୍ଵସନ୍। ଅଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ଜନଃ ସର୍ଵଶ୍ଚୁକ୍ରୋଶ ଜଗତୀପତିମ୍
ଦୁଃଖର ତରଙ୍ଗରେ ତଳପଡ଼ି, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ବାସ ଛାଡ଼ି, ଅୟୋଧ୍ୟାର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଭୂମିର ରାଜା ପାଇଁ ବିଳାପ କରିଲେ।
ବାଷ୍ପପର୍ଯାକୁଲମୁଖୋ ରାଜମାର୍ଗଗତୋ ଜନଃ। ନ ହୃଷ୍ଟୋ ଲଭ୍ଯତେ କଶ୍ଚିତ୍ ସର୍ଵଃ ଶୋକପରାଯଣଃ
ରାଜପଥରେ ଚାଲୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଥିବା ମୁହଁ ନେଇ, କୌଣସି ଜଣେ ଖୁସି ହେଉଥିବା ଦେଖାଯିଲେନି; ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ଲିନ ହୋଇଯିଲେ।
ନ ଵାତି ପଵନଃ ଶୀତୋ ନ ଶଶୀ ସୌମ୍ଯଦର୍ଶନଃ। ନ ସୂର୍ଯସ୍ତପତେ ଲୋକଂ ସର୍ଵଂ ପର୍ଯାକୁଲଂ ଜଗତ୍
ସିତଳ ପବନ ବହିଲାନି, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର ହେଲାନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ଦେଲାନି; ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା।
ଅନର୍ଥିନଃ ସୁତାଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଭର୍ତାରୋ ଭ୍ରାତରସ୍ତଥା। ସର୍ଵେ ସର୍ଵଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ରାମମେଵାନ୍ଵଚିନ୍ତଯନ୍
ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ପୁଅ, ସ୍ୱାମୀ ଓ ଭାଇମାନେ କିଛି ଚାହିଁନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ କିଛି ଛାଡ଼ି ରାମଙ୍କୁ ଭାବିଲେ।
ଯେ ତୁ ରାମସ୍ଯ ସୁହୃଦଃ ସର୍ଵେ ତେ ମୂଢଚେତସଃ। ଶୋକଭାରେଣ ଚାକ୍ରାନ୍ତାଃ ଶଯନଂ ନୈଵ ଭେଜିରେ
ଯେମାନେ ରାମଙ୍କ ସଂଗୀ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ମନ ଅନ୍ଧା ହୋଇଯିଲା, ଦୁଃଖର ଭାରରେ ତଳପଡ଼ି, ସେମାନେ ଶୋଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ଯାଇଲେନି।
ତତସ୍ତ୍ଵଯୋଧ୍ଯା ରହିତା ମହାତ୍ମନା ପୁରନ୍ଦରେଣେଵ ମହୀ ସପର୍ଵତା। ଚଚାଲ ଘୋରଂ ଭଯଶୋକଦୀପିତା ସନାଗଯୋଧାଶ୍ଵଗଣା ନନାଦ ଚ
ତାପରେ ମହାତ୍ମା ରାମ ବିନା ଅୟୋଧ୍ୟା, ଇନ୍ଦ୍ର ବିନା ପାହାଡ଼ ସହିତ ପୃଥିବୀ ଭଳି, ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଉଠି କମ୍ପିଗଲା; ହାତୀ, ଯୋଧା ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଉଚ୍ଚ୍ ଶବ୍ଦରେ ନାଦ କରିଲେ।
thumb|ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏହା ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବିଅଠିଆଁ ଅଧ୍ୟାୟ ।
ଯାଵତ୍ ତୁ ନିର୍ଯତସ୍ତସ୍ଯ ରଜୋରୂପମଦୃଶ୍ଯତ। ନୈଵେକ୍ଷ୍ଵାକୁଵରସ୍ତାଵତ୍ ସଂଜହାରାତ୍ମଚକ୍ଷୁଷୀ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାମଙ୍କ ବିଦାୟ ସମୟରେ ଉଠିଥିବା ଧୂଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜା ତାହାକୁ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ହଟାଇନଥିଲେ ।
ଯାଵଦ୍ ରାଜା ପ୍ରିଯଂ ପୁତ୍ରଂ ପଶ୍ଯତ୍ଯତ୍ଯନ୍ତଧାର୍ମିକମ୍। ତାଵଦ୍ ଵ୍ଯଵର୍ଧତେଵାସ୍ଯ ଧରଣ୍ଯାଂ ପୁତ୍ରଦର୍ଶନେ
ରାଜା ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅ, ଅତି ଧର୍ମିକ ରାମକୁ ଦେଖିପାରୁଥିଲେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ ଦେଖିବା ଆଶା ଭୂମିରେ ବଢ଼ିଯାଉଥିଲା ।
ନ ପଶ୍ଯତି ରଜୋଽପ୍ଯସ୍ଯ ଯଦା ରାମସ୍ଯ ଭୂମିପଃ। ତଦାର୍ତଶ୍ଚ ନିଷଣ୍ଣଶ୍ଚ ପପାତ ଧରଣୀତଲେ
ଯେତେବେଳେ ରାଜା ରାମଙ୍କ ଧୂଳି ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରିଲେନି, ସେ ଦୁଃଖରେ ଭାଗି, ଭୂମିରେ ବସିଗଲେ ।
ତସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣମନ୍ଵାଗାତ୍ କୌସଲ୍ଯା ବାହୁମଙ୍ଗନା। ପରଂ ଚାସ୍ଯାନ୍ଵଗାତ୍ ପାର୍ଶ୍ଵଂ କୈକେଯୀ ସା ସୁମଧ୍ଯମା
କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କ ଡାହାଣ ପାଖରେ ହାତ ଦେଇ ଚାଲିଥିଲେ; ଅନ୍ୟ ପାଖରେ ସୁନ୍ଦର ଦେହ ଥିବା କୈକେୟୀ ଯାଉଥିଲେ ।
ତାଂ ନଯେନ ଚ ସମ୍ପନ୍ନୋ ଧର୍ମେଣ ଵିନଯେନ ଚ। ଉଵାଚ ରାଜା କୈକେଯୀଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଵ୍ଯଥିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ବୁଦ୍ଧି, ଧର୍ମ ଓ ନମ୍ରତାରେ ଭରିଥିବା ରାଜା, ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, କୈକେୟୀକୁ ଦେଖି କହିଲେ ।
କୈକେଯି ମାମକାଙ୍ଗାନି ମା ସ୍ପ୍ରାକ୍ଷୀଃ ପାପନିଶ୍ଚଯେ। ନହି ତ୍ଵାଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାମି ନ ଭାର୍ଯା ନ ଚ ବାନ୍ଧଵୀ
କୈକେୟୀ, ତୁମେ ମୋ ଦେହକୁ ଛୁଇଁନି—ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ କାମନାରେ ଅଟୁଟ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁନି, ନା ଜୀବନ ସାଥୀ ଭାବେ, ନା ଆତ୍ମୀୟ ଭାବେ ।
ଯେ ଚ ତ୍ଵାମନୁଜୀଵନ୍ତି ନାହଂ ତେଷାଂ ନ ତେ ମମ। କେଵଲାର୍ଥପରାଂ ହି ତ୍ଵାଂ ତ୍ଯକ୍ତଧର୍ମାଂ ତ୍ଯଜାମ୍ଯହମ୍
ଯେମାନେ ତୁମରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ନୁହେଁ, ସେମାନେ ମୋର ନୁହେଁ। କାରଣ, ତୁମେ କେବଳ ନିଜ ଲାଭ ନିମନ୍ତେ ଧର୍ମକୁ ଛାଡିଛ, ଏବଂ ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି ।
ଅଗୃହ୍ଣାଂ ଯଚ୍ଚ ତେ ପାଣିମଗ୍ନିଂ ପର୍ଯଣଯଂ ଚ ଯତ୍। ଅନୁଜାନାମି ତତ୍ ସର୍ଵମସ୍ମିଂଲ୍ଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ
ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲି, ଅଗ୍ନିକୁ ପରିକ୍ରମା କରିଥିଲି, ସେ ସବୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତ କରୁଛି—ଏହି ଜଗତରେ ଓ ପରଲୋକରେ ।
ଭରତଶ୍ଚେତ୍ ପ୍ରତୀତଃ ସ୍ଯାଦ୍ ରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯୈତଦଵ୍ଯଯମ୍। ଯନ୍ମେ ସ ଦଦ୍ଯାତ୍ ପିତ୍ରର୍ଥଂ ମା ମାଂ ତଦ୍ଦତ୍ତମାଗମତ୍
ଯଦି ଭରତ ଏହି ଅବିନାଶୀ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ, ତାଙ୍କ ପିତା ପାଇଁ କିଛି ଦେଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ସେ ଦାନ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ଅଥ ରେଣୁସମୁଦ୍ଧ୍ଵସ୍ତଂ ସମୁତ୍ଥାପ୍ଯ ନରାଧିପମ୍। ନ୍ଯଵର୍ତତ ତଦା ଦେଵୀ କୌସଲ୍ଯା ଶୋକକର୍ଶିତା
ତାପରେ, ଧୂଳିରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ଏବଂ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ରାଜାକୁ ଉଠାଇ, ଦୁଃଖରେ ଜର୍ଜରିତ କୌଶଳ୍ୟା ଦେବୀ ଚାଲିଗଲେ ।
ହତ୍ଵେଵ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ କାମାତ୍ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵାଗ୍ନିମିଵ ପାଣିନା। ଅନ୍ଵତପ୍ଯତ ଧର୍ମାତ୍ମା ପୁତ୍ରଂ ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ରାଘଵମ୍
ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଅପରାଧ କରି ମାରିଦେବା, କିମ୍ବା ହାତରେ ଅଗ୍ନି ଛୁଇଁବା, ସେପରି ଧର୍ମିକ ରାଜା ପୁଅ ରାଘବକୁ ଭାବି ଦୁଃଖରେ ଜର୍ଜରିତ ହେଉଥିଲେ ।
ନିଵୃତ୍ଯୈଵ ନିଵୃତ୍ଯୈଵ ସୀଦତୋ ରଥଵର୍ତ୍ମସୁ। ରାଜ୍ଞୋ ନାତିବଭୌ ରୂପଂ ଗ୍ରସ୍ତସ୍ଯାଂଶୁମତୋ ଯଥା
ବାରମ୍ବାର ଫେରି ଫେରି, ରଥର ରାସ୍ତାରେ ବସିଥିବା ରାଜାଙ୍କ ଚେହେରା ଅନ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଲୋକ ଖାଇଯିବା ପରି ଅନ୍ଧାର ହେଉଥିଲା ।
ଵିଲଲାପ ସ ଦୁଃଖାର୍ତଃ ପ୍ରିଯଂ ପୁତ୍ରମନୁସ୍ମରନ୍। ନଗରାନ୍ତମନୁପ୍ରାପ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ପୁତ୍ରମଥାବ୍ରଵୀତ୍
ଦୁଃଖରେ ଭାଗି, ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ମନେ କରି, ରାଜା ଜଣାଇଲେ ଯେ ପୁଅ ନଗର ଅନ୍ତରେ ପହଞ୍ଚିଛି, ତାପରେ କହିଲେ ।
ଵାହନାନାଂ ଚ ମୁଖ୍ଯାନାଂ ଵହତାଂ ତଂ ମମାତ୍ମଜମ୍। ପଦାନି ପଥି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ସ ମହାତ୍ମା ନ ଦୃଶ୍ଯତେ
ମୋ ପୁଅକୁ ନେଇଥିବା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଯାନଗୁଡିକର ଚିହ୍ନ ରାସ୍ତାରେ ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ସେ ମହାତ୍ମା ନଜରେ ଆସୁନାହିଁ ।