ଅନ୍ତଃପୁରାଣି ସର୍ଵାଣି ଶାନ୍ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଥାଗତାମ୍ । ସହ ଭର୍ତ୍ରା ଵିଶାଲାକ୍ଷୀଂ ପ୍ରୀତ୍ଯାନନ୍ଦମୁପାଗମନ୍ ॥୧-୧୧-
ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ଶାନ୍ତ ଓ ଭଲ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ରାଣୀ ନିଜ ପତି ସହିତ ଖୁସି ଓ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ।
ପୂଜ୍ଯମାନା ତୁ ତାଭିଃ ସା ରାଜ୍ଞା ଚୈଵ ଵିଶେଷତଃ । ଉଵାସ ତତ୍ର ସୁଖିତା କଞ୍ଚିତ୍ କାଲଂ ସହଦ୍ଵିଜା ॥୧-୧୧-
ସେ ରାଣୀ ସେଠାରେ ରାଜା ଓ ଅନ୍ୟ ମହିଳାମାନେ ଦ୍ୱାରା ବିଶେଷ ଆଦର ପାଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ କିଛି ସମୟ ଖୁସିରେ ରହିଲେ।
thumb|ଦ୍ଵାଦଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵାଦଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଦ୍ୱାଦଶ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ କାଲେ ବହୁତିଥେ କସ୍ମିଂଶ୍ଚିତ୍ ସୁମନୋହରେ । ଵସନ୍ତେ ସମନୁପ୍ରାପ୍ତେ ରାଜ୍ଞୋ ଯଷ୍ଟୁଂ ମନୋଽଭଵତ୍ ॥୧-୧୨-
ଏହାପରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଏକ ସୁନ୍ଦର ଋତୁରେ, ବସନ୍ତ ଆସିଥିବାବେଳେ, ରାଜାର ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ହେଲା।
ତତଃ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ତଂ ଵିପ୍ରଂ ଦେଵଵର୍ଣିନମ୍ । ଯଜ୍ଞାଯ ଵରଯାମାସ ସଂତାନାର୍ଥଂ କୁଲସ୍ଯ ଚ ॥୧-୧୨-
ତାପରେ ରାଜା ଦିବ୍ୟ ଚାରିତ୍ର ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ, ପୁତ୍ର ଓ କୁଳର ନିର୍ବାହ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ।
ତଥେତି ଚ ସ ରାଜାନମୁଵାଚ ଵସୁଧାଧିପମ୍ । ସମ୍ଭାରାଃ ସମ୍ଭ୍ରିଯନ୍ତାଂ ତେ ତୁରଗଶ୍ଚ ଵିମୁଚ୍ଯତାମ୍ ॥୧-୧୨-
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, 'ଠିକ ଅଛି', ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରନ୍ତୁ, ଘୋଡାକୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ।'
ସରଯ୍ଵାଶ୍ଚୋତ୍ତରେ ତୀରେ ଯଜ୍ଞଭୂମିର୍ଵିଧୀଯତାମ୍ । ତତୋଽବ୍ରଵୀନୃପୋ ଵାକ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ ଵେଦପାରଗାନ୍ ॥୧-୧୨-
'ସରୟୂ ନଦୀର ଉତ୍ତର ତୀରରେ ଯଜ୍ଞ ଭୂମି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତୁ।' ତାପରେ ରାଜା ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସୁମନ୍ତ୍ରାଵାହଯ କ୍ଷିପ୍ରମୃତ୍ଵିଜୋ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ । ସୁଯଜ୍ଞଂ ଵାମଦେଵଂ ଚ ଜାବାଲିମଥ କାଶ୍ଯପମ୍ ॥୧-୧୨-
'ସୁମନ୍ତ୍ର, ଶୀଘ୍ର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ—ସୁୟଜ୍ଞ, ବାମଦେବ, ଜାବାଲି ଓ କାଶ୍ୟପ—କୁ ଡାକନ୍ତୁ।'
ପୁରୋହିତଂ ଵସିଷ୍ଠଂ ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ । ତତଃ ସୁମନ୍ତ୍ରସ୍ତ୍ଵରିତଂ ଗତ୍ଵା ତ୍ଵରିତଵିକ୍ରମଃ ॥୧-୧୨-
'ପୁରୋହିତ ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ।' ତାପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ତ୍ୱରିତ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ଯାଇଲେ।
ସମାନଯତ୍ ସ ତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ସମସ୍ତାନ୍ ଵେଦପାରଗାନ୍ । ତାନ୍ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜା ଦଶରଥସ୍ତଦା ॥୧-୧୨-
ସେ ସମସ୍ତ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଏକଠା କରି ନେଇଲେ; ତାପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଦଶରଥ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଦର କଲେ।
ଧର୍ମାର୍ଥସହିତଂ ଯୁକ୍ତଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । ମମ ତାତପ୍ଯମାନସ୍ଯ ପୁତ୍ରାର୍ଥଂ ନାସ୍ତି ଵୈ ସୁଖମ୍ ॥୧-୧୨-
ସେ ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, 'ମୋ ପାଇଁ, ପୁତ୍ର ନାହିଁ ଥିବା ଦୁଃଖରେ, ସତ୍ୟରେ କିଛି ସୁଖ ନାହିଁ।'
ପୁତ୍ରାର୍ଥଂ ହଯମେଧେନ ଯକ୍ଷ୍ଯାମୀତି ମତିର୍ମମ । ତଦହଂ ଯଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାମି ହଯମେଧେନ କର୍ମଣା ॥୧-୧୨-
'ପୁତ୍ର ପାଇଁ ହୟମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ଏହି ମୋ ଇଚ୍ଛା। ତେଣୁ ମୁଁ ହୟମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।'
ଋଷିପୁତ୍ରପ୍ରଭାଵେଣ କାମାନ୍ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯାମି ଚାପ୍ଯହମ୍ । ତତଃ ସାଧ୍ଵିତି ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ପ୍ରତ୍ଯପୂଜଯନ୍ ॥୧-୧୨-
'ଋଷିପୁତ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରିବି।' ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ 'ଭଲ କହିଛନ୍ତି!' ବୋଲି ତାହାକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ଵସିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖାଃ ସର୍ଵେ ପାର୍ଥିଵସ୍ଯ ମୁଖାଚ୍ଚ୍ଯୁତମ୍ । ଋଷ୍ଯଶୃଙ୍ଗପୁରୋଗାଶ୍ଚ ପ୍ରତ୍ଯୂଚୁର୍ନୃପତିଂ ତଦା ॥୧-୧୨-
ବସିଷ୍ଠ ଓ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ଆଦି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଶବ୍ଦକୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ସର୍ଵଥା ପ୍ରାପ୍ଯସେ ପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚତୁରୋଽମିତଵିକ୍ରମାନ୍ । ଯସ୍ଯ ତେ ଧାର୍ମିକୀ ବୁଦ୍ଧିରିଯଂ ପୁତ୍ରାର୍ଥମାଗତା ॥୧-୧୨-
'ପୁତ୍ର ପାଇଁ ତୁମର ଧର୍ମିକ ଇଚ୍ଛା ଜଗିଛି, ତେଣୁ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଅପାର ଶୂରତା ଥିବା ଚାରି ପୁତ୍ର ପାଇବ।'
ତତଃ ପ୍ରୀତୋଽଭଵଦ୍ ରାଜା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଦ୍ଵିଜଭାଷିତମ୍ । ଅମାତ୍ଯାନବ୍ରଵୀଦ୍ ରାଜା ହର୍ଷେଣେଦଂ ଶୁଭାକ୍ଷରମ୍ ॥୧-୧୨-
ଏହିପରେ ରାଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଖୁସି ହେଲେ । ସେ ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା କହିଲେ ।
ଗୁରୂଣାଂ ଵଚନାଚ୍ଛୀଘ୍ରଂ ସମ୍ଭାରାଃ ସମ୍ଭ୍ରିଯନ୍ତୁ ମେ । ସମର୍ଥାଧିଷ୍ଠିତଶ୍ଚାଶ୍ଵଃ ସୋପାଧ୍ଯାଯୋ ଵିମୁଚ୍ଯତାମ୍ ॥୧-୧୨-
ମୋର ବଡମାନେଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ଶୀଘ୍ର ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରାଯାଉ । ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଦେଖାରେ ଓ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସହିତ ଘୋଡାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ ।
ସରଯ୍ଵାଶ୍ଚୋତ୍ତରେ ତୀରେ ଯଜ୍ଞଭୂମିର୍ଵିଧୀଯତାମ୍ । ଶାନ୍ତଯଶ୍ଚାଭିଵର୍ଧନ୍ତାଂ ଯଥାକଲ୍ପଂ ଯଥାଵିଧି ॥୧-୧୨-
ସରୟୂ ନଦୀର ଉତ୍ତର ପାରେ ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରାଯାଉ । ନିୟମ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ଶାନ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଉ ।
ଶକ୍ଯଃ କର୍ତୁମଯଂ ଯଜ୍ଞଃ ସର୍ଵେଣାପି ମହୀକ୍ଷିତା । ନାପରାଧୋ ଭଵେତ୍ କଷ୍ଟୋ ଯଦ୍ଯସ୍ମିନ୍ କ୍ରତୁସତ୍ତମେ ॥୧-୧୨-
ଏହି ଯଜ୍ଞ ପୃଥିବୀର ଯେକୌଣସି ରାଜା କରିପାରିବେ । ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ରତୁରେ କୌଣସି ଭୁଲ ନ ହେଉ ।
ଛିଦ୍ରଂ ହି ମୃଗଯନ୍ତ୍ଯେତେ ଵିଦ୍ଵାଂସୋ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସାଃ । ଵିଧିହୀନସ୍ଯ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ସଦ୍ଯଃ କର୍ତା ଵିନଶ୍ଯତି ॥୧-୧୨-
ଯେଉଁଠାରେ ତ୍ରୁଟି ଥାଏ, ଶିକ୍ଷିତ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସମାନେ ସେଠି ଦୌଡ଼ିଆସନ୍ତି । ନିୟମ ଛାଡ଼ି ଯଜ୍ଞ କଲେ, ତାହାର କର୍ତ୍ତା ସତ୍ୟସତ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ।
ତଦ୍ ଯଥା ଵିଧିପୂର୍ଵଂ ମେ କ୍ରତୁରେଷ ସମାପ୍ଯତେ । ତଥା ଵିଧାନଂ କ୍ରିଯତାଂ ସମର୍ଥାଃ କରଣେଷ୍ଵିହ ॥୧-୧୨-
ସେଥିପାଇଁ, ଏହି କ୍ରତୁଟିକୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସଫଳ କର । ଯେଉଁମାନେ କାମରେ ପାରଦର୍ଶୀ, ସେମାନେ ସବୁ କାମ ଠିକ୍ ଭାବେ କରନ୍ତୁ ।
ତଥେତି ଚ ତତଃ ସର୍ଵେ ମନ୍ତ୍ରିଣଃ ପ୍ରତ୍ଯପୂଜଯନ୍ । ପାର୍ଥିଵେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ତଦ୍ ଵାକ୍ଯଂ ଯଥାଜ୍ଞପ୍ତମକୁର୍ଵତ ॥୧-୧୨-
ତାପରେ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଯେପରି ଆଦେଶ ମିଳିଥିଲା, ସେପରି କାମ କଲେ ।
ତତୋ ଦ୍ଵିଜାସ୍ତେ ଧର୍ମଜ୍ଞମସ୍ତୁଵନ୍ ପାର୍ଥିଵର୍ଷଭମ୍ । ଅନୁଜ୍ଞାତାସ୍ତତଃ ସର୍ଵେ ପୁନର୍ଜଗ୍ମୁର୍ଯଥାଗତମ୍ ॥୧-୧୨-
ତାପରେ ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ । ଅନୁମତି ମିଳିଲାପରେ ସମସ୍ତେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଚାଲିଗଲେ ।
ଗତେଷୁ ତେଷୁ ଵିପ୍ରେଷୁ ମନ୍ତ୍ରିଣସ୍ତାନ୍ ନରାଧିପଃ । ଵିସର୍ଜଯିତ୍ଵା ସ୍ଵଂ ଵେଶ୍ମ ପ୍ରଵିଵେଶ ମହାମତିଃ ॥୧-୧୨-
ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ରାଜା ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ନିଜ ରାଜମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ।
thumb|ତ୍ରଯୋଦଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ତ୍ରଯୋଦଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ତ୍ରୟୋଦଶ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ ।
ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତେ ଵସନ୍ତେ ତୁ ପୂର୍ଣଃ ସଂଵତ୍ସରୋଽଭଵତ୍ । ପ୍ରସଵାର୍ଥଂ ଗତୋ ଯଷ୍ଟୁଂ ହଯମେଧେନ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ॥୧-୧୩-
ପୁଣି ବସନ୍ତ ଋତୁ ଆସିଲା, ଏକ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା । ସେ ଶୂରବୀର ପୁଅ ପାଇଁ ହୟମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ ।
ଅଭିଵାଦ୍ଯ ଵସିଷ୍ଠଂ ଚ ନ୍ଯାଯତଃ ପ୍ରତିପୂଜ୍ଯ ଚ । ଅବ୍ରଵୀତ୍ ପ୍ରଶ୍ରିତଂ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରସଵାର୍ଥଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମମ୍ ॥୧-୧୩-
ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ନମସ୍କାର କରି ଓ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ନମ୍ର ଭାବରେ ପୁଅ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା କହିଲେ ।
ଯଜ୍ଞୋ ମେ କ୍ରିଯତାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଯଥୋକ୍ତଂ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵ । ଯଥା ନ ଵିଘ୍ନାଃ କ୍ରିଯନ୍ତେ ଯଜ୍ଞାଙ୍ଗେଷୁ ଵିଧୀଯତାମ୍ ॥୧-୧୩-
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କରାଯାଉ । ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେପରି କୌଣସି ବିଘ୍ନ ନ ଆସୁ, ସେପରି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉ ।
ଭଵାନ୍ ସ୍ନିଗ୍ଧଃ ସୁହୃନ୍ମହ୍ଯଂ ଗୁରୁଶ୍ଚ ପରମୋ ମହାନ୍ । ଵୋଢଵ୍ଯୋ ଭଵତା ଚୈଵ ଭାରୋ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଚୋଦ୍ଯତଃ ॥୧-୧୩-
ଆପଣ ମୋତେ ଭଲପାଆନ୍ତି, ମୋର ସତ୍ ମିତ୍ର ଓ ମହାନ ଗୁରୁ । ଏହି ଯଜ୍ଞର ଭାର ଆପଣଙ୍କ ଉପରେ ରହିଲା ।
ତଥେତି ଚ ସ ରାଜାନମବ୍ରଵୀଦ୍ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ । କରିଷ୍ଯେ ସର୍ଵମେଵୈତଦ୍ ଭଵତା ଯତ୍ ସମର୍ଥିତମ୍ ॥୧-୧୩-
ତେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହିପରି ହେଉ । ଆପଣ ଯାହା ନିଶ୍ଚୟ କରିଛନ୍ତି, ସେସବୁ ମୁଁ କରିଦେବି ।'